ฝุ่น PM2.5 และหมอกควันกระทบพืชผักอย่างไร เกษตรกรควรดูแลแปลงแบบไหน

คำตอบเร็ว: ฝุ่นและหมอกควันที่เกาะใบบังแสงที่ใบใช้สังเคราะห์แสง และทำให้ปากใบปิดบางส่วน งานวิจัยพบว่าเมื่อฝุ่นสะสมบนใบมากขึ้น อัตราการสังเคราะห์แสง การคายน้ำ และคลอโรฟิลล์ลดลง ผักใบที่ขายสดยังมีปัญหาความสะอาดของผลผลิต ในช่วงฝุ่นสูงช่วงมีนาคม เกษตรกรควรดูค่าฝุ่นทุกเช้า วางเวลาทำงานในแปลงให้เลี่ยงช่วงฝุ่นหนัก สวมหน้ากาก N95 เมื่อต้องทำงานกลางแจ้งนานในวันที่ค่าฝุ่นระดับสีแดง ล้างผลผลิตก่อนส่งขาย และเลิกเผาเศษพืช ซึ่งเป็นต้นตอสำคัญของฝุ่นในพื้นที่เกษตร

เดือนมีนาคมในภาคเหนือหลายปีมานี้ ตื่นเช้ามาจะมองไม่เห็นดอยหลังบ้าน แดดออกมาเป็นสีส้มขุ่น ชาวสวนผักบางรายสังเกตว่าใบผักมีคราบเทาหม่นถ้าไม่มีฝน บทความนี้จะแยกให้ชัดว่าเรารู้อะไรแน่ชัดแล้วเกี่ยวกับผลของฝุ่น PM2.5 และหมอกควันต่อพืช อะไรที่ยังไม่มีตัวเลขยืนยันในบริบทแปลงผักไทย และในแปลงควรทำอะไรได้บ้าง โดยใช้ข้อมูลจากกรมควบคุมมลพิษ กรมอนามัย กรมส่งเสริมการเกษตร กรมการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและสิ่งแวดล้อม มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ และงานวิจัยที่ตีพิมพ์

ฝุ่น PM2.5 คืออะไร และระดับไหนที่ต้องระวัง

PM2.5 คือฝุ่นละอองขนาดไม่เกิน 2.5 ไมครอน กรมควบคุมมลพิษประกาศปรับเกณฑ์มาตรฐานค่าเฉลี่ย 24 ชั่วโมงจากเดิม 50 ลงมาเป็น 37.5 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร มีผลตั้งแต่ 1 มิถุนายน 2566 และปรับช่วงสีของดัชนีคุณภาพอากาศใหม่ ดังนี้

ช่วงสีเหล่านี้มาจากประกาศดัชนีคุณภาพอากาศของประเทศไทย พ.ศ. 2566 ส่วนคอลัมน์ขวาเป็นการแปลคำแนะนำทั่วไปของกรมควบคุมมลพิษให้เข้ากับงานในแปลง ค่าฝุ่นรายวันในพื้นที่ให้ดูจากช่องทางรายงานคุณภาพอากาศของกรมควบคุมมลพิษ

ฝุ่นในพื้นที่เกษตรมาจากไหน

กรมการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและสิ่งแวดล้อมระบุว่าการเผาในที่โล่งและการเผาวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตรเป็นสาเหตุสำคัญอันดับต้น ๆ ของ PM2.5 ในประเทศไทย ภาครัฐตั้งเป้าลดการเผาในพื้นที่เกษตรและพืชเป้าหมายลงร้อยละ 10-30 บทความของสถาบันวิจัยเศรษฐกิจป๋วย อึ๊งภากรณ์ (29 มกราคม 2568) ชี้ว่าในชนบท แหล่งฝุ่นหลักคือการเผาอ้อย ฟางข้าว และตอซังข้าวโพด ส่วนในเมืองมาจากไอเสียรถบรรทุกดีเซลเป็นหลัก

ห้องสมุดเพื่อเกษตรกรไทย มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ (24 มกราคม 2568) แยกแหล่งฝุ่นจากภาคเกษตรไว้ 5 ทาง ได้แก่ การเผาตอซังและเศษพืชหลังเก็บเกี่ยว การเผาไหม้เชื้อเพลิงของเครื่องจักรดีเซล การใช้ปุ๋ยเคมีและสารเคมี การบุกรุกป่าเพื่อขยายพื้นที่เพาะปลูก และฝุ่นดินจากเครื่องจักรหนัก ข้อนี้สำคัญ เพราะแปลว่าเกษตรกรไม่ได้เป็นแค่ผู้ได้รับผลกระทบ แต่ช่วยลดฝุ่นในพื้นที่ตัวเองได้ด้วย

ในภาคเหนือ จังหวัดเชียงใหม่ประกาศห้ามเผาในที่โล่งทุกชนิดในพื้นที่ชุมชน ตั้งแต่ 1 มกราคม ถึง 31 พฤษภาคม 2569 ผู้ที่จำเป็นต้องบริหารเชื้อเพลิงต้องลงทะเบียนขออนุญาตผ่านระบบ Fire-D หรือ Burn Check ก่อน แต่ละจังหวัดออกประกาศของตัวเองทุกปี ช่วงวันที่และเงื่อนไขจึงต่างกัน (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569 ให้ตรวจประกาศจังหวัดของปีที่จะเพาะปลูก) รายละเอียดเรื่องกฎหมายและโทษอ่านได้ที่ เผาตอซัง/เศษพืชผิดกฎหมายไหม ช่วงห้ามเผามีโทษอะไร

ฝุ่นกระทบพืชผักอย่างไร: สิ่งที่งานวิจัยยืนยันแล้ว

1) บังแสงและลดการสังเคราะห์แสง

ห้องสมุดเพื่อเกษตรกรไทย มก. ระบุว่าฝุ่นที่เคลือบผิวใบทำให้การสังเคราะห์แสงลดลง งานวิจัยของ He และคณะ (มหาวิทยาลัยเกษตรเหอหนาน ตีพิมพ์ในวารสาร PeerJ ปี 2024) วัดพืชใบเขียวตลอดปี 5 ชนิดในเมืองที่มีมลพิษต่างระดับ พบว่าเมื่อมลพิษหนักขึ้น อัตราการสังเคราะห์แสงสุทธิ อัตราการคายน้ำ และการนำไหลของปากใบลดลง และสัมพันธ์ในทางลบกับปริมาณฝุ่นที่เกาะใบอย่างมีนัยสำคัญ ฝุ่นยังบังพื้นที่ผิวใบที่ใช้รับแสงโดยตรง

2) ปากใบปิดบางส่วน คายน้ำน้อยลง

งานเดียวกันพบว่าเมื่อได้รับฝุ่นมากขึ้น ความยาวและความกว้างของปากใบลดลง นักวิจัยอธิบายว่าอนุภาคที่สะสมบนผิวใบอาจทำให้ปากใบปิดบางส่วน ซึ่งลดทั้งการคายน้ำและการตรึงคาร์บอนในการสังเคราะห์แสง ในหน้าแล้งที่อากาศร้อนอยู่แล้ว การคายน้ำที่ลดลงหมายถึงใบระบายความร้อนได้น้อยลงด้วย

3) คลอโรฟิลล์ลดลง

งานวิจัยของ He และคณะรายงานว่าเมื่อฝุ่นในอากาศเพิ่มขึ้น ปริมาณคลอโรฟิลล์เอและคลอโรฟิลล์บีในใบลดลง อาการที่ตาเห็นได้อาจเป็นใบสีซีดหม่นกว่าปกติ แต่อาการนี้ซ้อนกับสาเหตุอื่นได้มาก เช่น ขาดน้ำหรือขาดธาตุอาหาร

4) ผลผลิตเปื้อนและคุณภาพลดลง

ห้องสมุดเพื่อเกษตรกรไทย มก. ระบุผลกระทบอื่นต่อภาคเกษตรไว้ด้วย ได้แก่ การปนเปื้อนผลผลิตจนกระทบคุณภาพ และสารพิษที่ตกลงสู่ดินและแหล่งน้ำ สำหรับผักใบที่ขายสด ฝุ่นที่ติดใบทำให้ผักดูไม่สด แม่ค้าคัดออกหรือกดราคา

สิ่งที่ยังไม่มีตัวเลขยืนยันในแปลงผักไทย

ตรงนี้ต้องพูดตรง ๆ ว่างานวิจัยที่เปิดตรวจได้ส่วนใหญ่ทำกับไม้ประดับหรือต้นไม้ในเมืองต่างประเทศ ยังไม่พบรายงานของกรมวิชาการเกษตรหรือมหาวิทยาลัยไทยที่วัดว่าหมอกควันภาคเหนือทำให้ผักชนิดใดผลผลิตลดลงกี่เปอร์เซ็นต์ เพราะฉะนั้นอย่าเชื่อตัวเลขลอย ๆ ที่แชร์กันว่าผลผลิตหายไปเท่านั้นเท่านี้ ถ้าไม่มีที่มาของการวัดจริง

ในแปลงจริง ความเสียหายช่วงมีนาคมมักมาพร้อมกันหลายอย่าง ทั้งความร้อน แดดจัด น้ำน้อย และฝุ่น การแยกว่าผลผลิตลดเพราะฝุ่นอย่างเดียวจึงทำได้ยาก ที่ทำได้คือจดบันทึกเอง เช่น จดค่าฝุ่นรายวันคู่กับวันที่เก็บผักและน้ำหนักที่เก็บได้ ถ้าทำต่อเนื่องสองสามฤดู จะเห็นรูปแบบของแปลงตัวเองชัดกว่าการเดา

ดูแลแปลงช่วงฝุ่นสูงอย่างไร

งานประจำวัน

1. เช็กค่าฝุ่นทุกเช้า กรมอนามัยแนะนำให้ติดตามสถานการณ์ฝุ่นเป็นกิจวัตรทุกเช้า ใช้ค่านี้วางแผนว่าวันนี้จะทำงานหนักกลางแจ้งนานแค่ไหน
2. ล้างผลผลิตก่อนส่งขาย ผักใบที่เก็บช่วงฝุ่นหนักให้ล้างด้วยน้ำสะอาด สะเด็ดน้ำในที่ร่ม แล้วรีบส่ง เพื่อให้ผักดูสดและลดคราบฝุ่น
3. ให้น้ำโดยระวังเรื่องน้ำในแหล่ง บางแปลงใช้สปริงเกลอร์ช่วงเช้าซึ่งช่วยชะฝุ่นบนใบได้บ้าง แต่ยังไม่พบคำแนะนำทางการเรื่องการฉีดน้ำล้างใบเพื่อลดผลของฝุ่น จึงไม่ควรใช้น้ำเพิ่มเพื่อการนี้อย่างเดียวในปีที่น้ำน้อย ให้ทำควบคู่กับรอบให้น้ำปกติ
4. เช็ดหลังคาโรงเรือนและตาข่าย ฝุ่นที่จับบนพลาสติกหลังคาหรือสแลนจะบังแสงซ้ำอีกชั้น โรงเรือนที่ปลูกผักใบควรตรวจความสะอาดหลังคาในช่วงที่ฝุ่นสะสมหลายสัปดาห์

ป้องกันคนทำงานในแปลง

เรื่องนี้สำคัญกว่าตัวพืช กรมอนามัยแนะนำว่าหน้ากาก N95 เหมาะกับกลุ่มที่ทำงานกลางแจ้ง ให้สวมเมื่อทำงานกลางแจ้งเป็นเวลานานในวันที่ค่าฝุ่นอยู่ในระดับมีผลกระทบต่อสุขภาพ (สีแดง) และต้องสวมให้กระชับ ครอบทั้งจมูกและปาก

• ถ้ารู้สึกอึดอัด หายใจไม่สะดวก แน่นหน้าอก เมื่อยล้า หรือปวดศีรษะ ให้ถอดหน้ากากแล้วเข้าที่ร่มในอาคารหรือออกจากพื้นที่ฝุ่นสูง
• เด็กเล็ก ผู้สูงอายุ หญิงตั้งครรภ์ และผู้ที่มีโรคปอดอุดกั้นเรื้อรัง หอบหืด หรือโรคหัวใจ กรมอนามัยไม่แนะนำให้สวม N95 ควรเลี่ยงการออกแปลงในวันฝุ่นหนักแทน
• หน้ากากอนามัยทั่วไปใช้ได้สำหรับทุกคนเมื่อออกนอกอาคาร แต่กรมอนามัยไม่แนะนำให้สวมหน้ากากขณะออกกำลังกายหนักกลางแจ้ง งานแบกหามหนักจึงควรเลื่อนไปวันที่อากาศดีกว่า
• คนงานที่ต้องพ่นสารเคมีด้วย ให้ใช้อุปกรณ์ป้องกันตามฉลากสารนั้น หน้ากากกันฝุ่นไม่ได้ออกแบบมาป้องกันไอสารเคมีทุกชนิด

ลดฝุ่นจากแปลงของเราเอง

กรมส่งเสริมการเกษตรวางมาตรการรับมือไฟป่า หมอกควัน และฝุ่นละออง ปี 2568 ไว้ 6 ด้าน ด้านที่เกษตรกรทำได้ทันทีในแปลง คือ

• นำเศษวัสดุเหลือใช้ไปใช้ประโยชน์แทนการเผา เช่น ทำปุ๋ยหมัก ขายเป็นเชื้อเพลิงชีวมวล ทำไบโอชาร์ หรือแปรรูป อ่านตัวอย่างได้ที่ ซังข้าวโพดเอาไปทำอะไรได้บ้าง
• ไถกลบตอซังแทนการเผา คืนอินทรียวัตถุให้ดิน ดูวิธีทำได้ที่ ไถกลบตอซังข้าวช่วยดินได้จริงไหม
• ลดการปลูกพืชเชิงเดี่ยว เปลี่ยนบางส่วนจากข้าวโพด ข้าว หรืออ้อย ไปเป็นพืชหมุนเวียนหรือพืชมูลค่าสูง เช่น ถั่วหรือพืชผัก ซึ่งเหลือเศษวัสดุน้อยกว่า แปลงที่เพิ่งเก็บเกี่ยวข้าวอาจเริ่มจาก ปลูกพืชผักอายุสั้นหลังเก็บเกี่ยวข้าว
• ถ้าจำเป็นต้องใช้ไฟ ให้ขออนุญาตก่อน ผ่านระบบ Burn Check หรือช่องทางที่จังหวัดกำหนด

ห้องสมุดเพื่อเกษตรกรไทย มก. เสนอแนวทางเสริมอีก เช่น การปลูกแบบไม่ไถพรวน การปลูกพืชคลุมดิน การใช้เครื่องจักรที่ปล่อยมลพิษต่ำ และการให้น้ำอย่างมีประสิทธิภาพ

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

1. คิดว่าฝุ่นกระทบแค่คน ไม่กระทบผัก งานวิจัยชี้ว่าฝุ่นที่สะสมบนใบลดการสังเคราะห์แสงและการคายน้ำได้ ผักใบที่ขายสดยังเสียคุณภาพด้วย
2. เชื่อตัวเลขความเสียหายที่ไม่มีที่มา ยังไม่มีตัวเลขจากหน่วยงานไทยที่วัดผลผลิตผักลดลงจากหมอกควันโดยตรง ให้จดข้อมูลแปลงตัวเอง
3. ออกแปลงทั้งวันในวันที่ค่าฝุ่นระดับสีแดงโดยไม่ป้องกัน ควรเลื่อนงานหนักหรือสวม N95 ให้กระชับตามคำแนะนำกรมอนามัย
4. ให้ผู้สูงอายุหรือคนเป็นโรคปอดใส่ N95 ทำงานต่อ กรมอนามัยไม่แนะนำ N95 สำหรับกลุ่มนี้ ทางที่ดีคือให้อยู่ในที่ร่มในวันฝุ่นหนัก
5. เผาเศษผักหรือกิ่งไม้กองเล็ก ๆ เพราะคิดว่าไม่เป็นไร ช่วงประกาศห้ามเผา การเผาในที่โล่งผิดประกาศจังหวัด และเพิ่มฝุ่นในพื้นที่ตัวเอง
6. ส่งผักที่มีคราบฝุ่นโดยไม่ล้าง ผักดูไม่สด ถูกคัดออกหรือกดราคา

สรุป

ฝุ่น PM2.5 และหมอกควันกระทบพืชผักผ่านฝุ่นที่เกาะใบ บังแสง ทำให้ปากใบปิดบางส่วน และลดการสังเคราะห์แสงกับคลอโรฟิลล์ ตามที่งานวิจัยวัดได้ ส่วนผลต่อผลผลิตผักไทยเป็นตัวเลขยังไม่มีหน่วยงานยืนยัน ในช่วงฝุ่นสูงเดือนมีนาคม ให้เช็กค่าฝุ่นทุกเช้า ป้องกันคนทำงานตามคำแนะนำกรมอนามัย ล้างผลผลิตก่อนส่ง และเลิกเผาเศษพืชตามประกาศจังหวัด ซึ่งช่วยลดฝุ่นที่ต้นทางในพื้นที่ตัวเอง อ่านเรื่องประกาศห้ามเผารายจังหวัดเพิ่มที่ ประกาศห้ามเผาเศษวัสดุการเกษตร มีผลบังคับใช้จังหวัดไหนบ้าง

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมควบคุมมลพิษ: ประกาศดัชนีคุณภาพอากาศของประเทศไทย พ.ศ. 2566 — มาตรฐาน PM2.5 เฉลี่ย 24 ชั่วโมง 37.5 มคก./ลบ.ม. และช่วงสี AQI มีผล 1 มิ.ย. 2566 https://www.pcd.go.th/pcd_news/30028/
• 📄กรมอนามัย (21 พ.ย. 2566): แนะหน้ากากสำหรับป้องกันฝุ่น PM2.5 — N95 สำหรับผู้ทำงานกลางแจ้งนานในวันค่าฝุ่นสีแดง กลุ่มที่ไม่แนะนำ N95 อาการที่ต้องถอดหน้ากาก https://multimedia.anamai.moph.go.th/news/211166/
• 📄He et al. (2024) PeerJ: Impact of atmospheric particulate matter retention on physiological characters of five plant species — ผลของฝุ่นต่อการสังเคราะห์แสง การคายน้ำ ปากใบ และคลอโรฟิลล์ https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11441390/
• 📄ห้องสมุดเพื่อเกษตรกรไทย มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ (24 ม.ค. 2568): ลดฝุ่น PM 2.5 จากการเกษตร — แหล่งฝุ่นจากภาคเกษตร ผลกระทบต่อพืชและผลผลิต แนวทางลดฝุ่น https://thaifarmer.lib.ku.ac.th/news/67934edc74ae779b8a997b17
• 📄กรมการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและสิ่งแวดล้อม: มาตรการแก้ไขปัญหา PM2.5 — การเผาเป็นสาเหตุสำคัญ เป้าหมายลดการเผาในพื้นที่เกษตรร้อยละ 10-30 https://www.dcce.go.th/6009/
• 📄สถาบันวิจัยเศรษฐกิจป๋วย อึ๊งภากรณ์ (29 ม.ค. 2568): ผลกระทบทางเศรษฐกิจจากฝุ่น PM2.5 — แหล่งฝุ่นในชนบทจากการเผาอ้อย ฟางข้าว และตอซังข้าวโพด https://www.pier.or.th/blog/2025/0101/
• 📄กรมส่งเสริมการเกษตร: มาตรการรับมือสถานการณ์ไฟป่า หมอกควัน และฝุ่นละออง ปี 2568 — 6 มาตรการ การใช้ประโยชน์เศษวัสดุ ลดพืชเชิงเดี่ยว ระบบ Burn Check https://esc.doae.go.th/%E0%B8%A1%E0%B8%B2%E0%B8%95%E0%B8%A3%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%A3%E0%B8%B1%E0%B8%9A%E0%B8%A1%E0%B8%B7%E0%B8%AD%E0%B9%84%E0%B8%9F%E0%B8%9B%E0%B9%88%E0%B8%B2/
• 📄ไทยรัฐ (2 ม.ค. 2569): เชียงใหม่ประกาศห้ามเผา — ห้ามเผาในที่โล่ง 1 ม.ค.-31 พ.ค. 2569 และการขออนุญาตผ่าน Fire-D/Burn Check https://www.thairath.co.th/news/local/north/2905468

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ