ปีเอลนีโญควรทำนาปรังรอบสองไหม หรือเปลี่ยนไปปลูกพืชใช้น้ำน้อย

คำตอบเร็ว: ถ้านาของท่านอยู่ในเขตที่ยังไม่มีหนังสือยืนยันจากโครงการชลประทานว่าจะส่งน้ำให้ตลอดฤดูแล้ง 2569/70 ให้ถือว่าความเสี่ยงสูง และควรเลือกพืชใช้น้ำน้อยหรือปลูกเฉพาะส่วนที่มีน้ำสำรองของตัวเอง ณ ต.ค. 2569 ผู้เขียนยังไม่พบแผนจัดสรรน้ำฤดูแล้ง 2569/70 ฉบับทางการ สิ่งที่ยืนยันได้คือ วันที่ 4 พ.ค. 2569 รัฐบาลแจ้งให้เกษตรกรงดทำนาปรังรอบสองและปลูกพืชใช้น้ำน้อย และกรมวิชาการเกษตรอ้างผลศึกษาว่าพืชทดแทนใช้น้ำน้อยกว่านาข้าว 30-70% ก่อนตัดสินใจให้ถามโครงการชลประทานและเกษตรอำเภอของท่านโดยตรง

ทำไมปีนี้ต้องคิดหนักก่อนทำนาปรังรอบสอง

ชาวนาในเขตชลประทานภาคกลางคุ้นกับการทำนาปรังต่อเนื่อง บางพื้นที่ทำถึงสองรอบในฤดูแล้ง แต่เมื่อปีที่มีเอลนีโญ ฝนมักน้อยกว่าปกติ น้ำที่เก็บไว้ในอ่างเป็นตัวกำหนดว่าฤดูแล้งจะได้ใช้น้ำมากแค่ไหน ปี 2569 ข้อมูลหลายชุดชี้ไปทางเดียวกันว่าต้องระวัง

• ต้นพฤษภาคม 2569 ปริมาณน้ำใช้การช่วงฤดูแล้งอยู่ที่ 31,600 ล้านลูกบาศก์เมตร หรือ 94% ของแผน มีการปลูกข้าวนาปรังกว่า 10 ล้านไร่ ขณะที่น้ำในอ่างเก็บน้ำทั่วประเทศอยู่ที่ 47,247 ล้านลูกบาศก์เมตร (59%) ตามที่ DailyNews และกรมประชาสัมพันธ์รายงาน
• 30 มิ.ย. 2569 น้ำเก็บกักทั้งประเทศราว 42,000 ล้านลูกบาศก์เมตร (55%) และเขื่อนหลักลุ่มเจ้าพระยา 4 แห่งมี 12,663 ล้านลูกบาศก์เมตร (51%) ตามกรุงเทพธุรกิจ
• 9 ก.ย. 2569 กรมชลประทานแจ้งว่าอ่างทั่วประเทศมีน้ำราว 52,900 ล้านลูกบาศก์เมตร (69%) และ 4 เขื่อนหลักลุ่มเจ้าพระยา 15,800 ล้านลูกบาศก์เมตร (64%) ตามสยามรัฐ

จะเห็นว่าสถานการณ์น้ำดีขึ้นจากช่วงกลางปี แต่ยังต่ำกว่าระดับที่หลายคนอยากเห็น ตัวเลขข้างต้นเป็นภาพรวมทั้งประเทศ ไม่ใช่น้ำที่ตกลงบนนาของท่าน ส่วนที่ต้องรู้จริงคือคลองส่งน้ำสายที่ท่านใช้ จะได้น้ำถึงเมื่อไรและถึงเมื่อไร

รัฐบาลและหน่วยงานบอกอะไรไว้แล้วบ้าง

สังเกตว่าตารางนี้ไม่มีแถวที่บอกว่า "ฤดูแล้ง 2569/70 จะจัดสรรน้ำให้นาปรังกี่ไร" ผู้เขียนค้นหาแล้วยังไม่พบ ณ ต.ค. 2569 ดังนั้นคำตอบเรื่องจะทำนาปรังได้หรือไม่ ต้องมาจากโครงการชลประทานในพื้นที่ท่าน ไม่ใช่จากข่าวภาพรวม

ตัวอย่างคำนวณน้ำที่ต้องใช้ต่อฤดู

กรมส่งเสริมการเกษตรเคยระบุเมื่อ ก.พ. 2567 (ปีเอลนีโญก่อนหน้า ตามที่ Thai PBS รายงาน) ว่านาข้าวใช้น้ำประมาณ 1,500 ลูกบาศก์เมตรต่อไร่ และพืชทดแทนใช้น้ำน้อยกว่า 30-70% อายุเก็บเกี่ยวไม่เกิน 120 วัน ตัวเลขชุดนี้เป็นของปี 2567 ใช้เป็นหลักคิดเท่านั้น ลองคำนวณตัวอย่างเพื่อให้เห็นขนาดของน้ำที่ต้องมี (เป็นเลขคณิตสมมติ ไม่ใช่ข้อมูลของแปลงท่าน)

ตัวอย่างนี้บอกอะไร คือบ่อขนาดใหญ่ 1 ไร่ลึก 3 เมตรที่เต็มความจุ ยังรองรับน้ำที่นาข้าว 20 ไร่ใช้ได้เพียงราวหนึ่งในหกของทั้งฤดู ในทางปฏิบัติบ่อไม่เคยเต็มความจุแล้วใช้ได้หมด เพราะมีการระเหยและซึม ผู้เขียนจึงไม่แนะนำให้เชื่อว่าบ่อประจำไร่นาจะเลี้ยงนาปรังได้ทั้งฤดู ถ้าไม่มีน้ำจากคลองหรือบาดาลที่ตรวจสอบได้ อย่างไรก็ตามถ้าเลือกพืชทดแทน ปริมาณน้ำที่ต้องมีลดลงมาก และมีโอกาสที่แหล่งน้ำในไร่นาจะพอ

ตัดสินใจอย่างไร 5 คำถามก่อนลงทุน

1. นาของท่านอยู่ในเขตส่งน้ำของโครงการใด และมีหนังสือหรือประกาศวันส่งน้ำ-หยุดส่งน้ำหรือยัง ไปถามที่โครงการชลประทานหรือผู้ใหญ่ฝ่ายน้ำในกลุ่มผู้ใช้น้ำ ไม่ใช่ถามจากข่าวลือ
2. ถ้าน้ำหยุดก่อนข้าวเก็บเกี่ยว ท่านมีแหล่งน้ำสำรองหรือไม่ บ่อบาดาล บ่อพวง หรือสระ พร้อมค่าน้ำมันหรือค่าไฟสูบ
3. เลื่อนวันปลูกได้ไหม นาที่ได้รับน้ำก่อนถูกกว่าและมีโอกาสเก็บเกี่ยวก่อนน้ำตึงที่สุด นาปลายคลองมักได้น้ำช้า เสี่ยงกว่า
4. พืชทดแทนที่เลือก มีตลาดรองรับในพื้นที่หรือเปล่า ปลูกแตงโมหรือข้าวโพดหวานได้ แต่ถ้ารถรับซื้อไม่เข้าก็ขายยาก ตรวจกับตลาดหรือผู้รับซื้อก่อนปลูก
5. ดินและแรงงานเหมาะกับพืชอื่นหรือไม่ นาที่ดินเหนียวน้ำขังเปลี่ยนไปปลูกพืชไร่ต้องยกร่อง ทำร่องระบาย มีต้นทุนปรับพื้นที่ ต่างจากนาที่ดินร่วนระบายน้ำดี

ถ้าตอบ "ไม่มั่นใจ" ตั้งแต่ข้อ 1 หรือ 2 ผู้เขียนเห็นว่าควรลดพื้นที่นาปรัง หรือเปลี่ยนบางแปลงไปปลูกพืชใช้น้ำน้อย แทนที่จะลงทุนเต็มพื้นที่แล้วเสี่ยงกับน้ำที่ยังไม่แน่ใจ

พืชทดแทนที่ทางการเคยแนะนำ

กรมส่งเสริมการเกษตรเมื่อ ก.พ. 2567 แนะนำพืชทดแทนข้าวนาปรัง เช่น มะเขือเทศ ฟักทอง แตงโม ข้าวโพดหวาน และถั่วลิสง รายการนี้เป็นของปี 2567 และผู้เขียนไม่พบรายชื่อพืชทดแทนฉบับอัปเดตสำหรับ 2569/70 ที่ยืนยันได้ จึงควรสอบถามเกษตรอำเภอว่าปีนี้มีการสนับสนุนพืชใดและมีตลาดรองรับหรือไม่ ผู้เขียนมีบทความที่อธิบายหลักเลือกพืชเมื่อน้ำน้อยไว้แล้วใน เลือกพืชปลูกในพื้นที่แล้ง

เรื่องการลดน้ำในนาข้าวด้วยวิธีเปียกสลับแห้ง ผู้เขียนอธิบายรายละเอียดไว้ใน นาเปียกสลับแห้งประหยัดน้ำอย่างไร ซึ่งเหมาะกับท่านที่ยังตั้งใจทำข้าวแต่ต้องการลดปริมาณน้ำ

เทียบรายได้นาปรังกับนาปีด้วยตัวเลขของท่านเอง

คำถามที่ชาวนาถามบ่อยคือ ถ้าไม่ทำนาปรังรอบสองจะเสียรายได้เท่าไร คำตอบขึ้นกับต้นทุนและราคาข้าวของท่านในปีนั้น ผู้เขียนไม่ใส่ราคาข้าวในบทความนี้เพราะไม่มีแหล่งที่ระบุวันที่ชัดเจน ให้ใช้สูตรจากแนวทางต้นทุนมาตรฐาน คือ กำไรสุทธิ = รายได้รวม - ต้นทุนรวม โดยรายได้รวม = ผลผลิตที่ขายได้ x ราคาขาย และต้นทุนต่อหน่วย = ต้นทุนรวม / ปริมาณที่ขายได้ ลองกรอกตัวเลขจริงของท่านเอง และเทียบกับบทความ เทียบต้นทุนกำไรนาปรังรอบสองกับนาปี เพื่อตรวจว่าตัวเลขของท่านอยู่ในกรอบที่สมเหตุสมผลหรือเปล่า

ข้อสังเกตจากภาคสนามคือ ต้นทุนที่ชาวนามักลืมใส่ในปีแล้งคือค่าสูบน้ำเพิ่ม ถ้าต้องสูบจากบ่อหรือคลองที่น้ำลึกขึ้น ค่าน้ำมันหรือไฟฟ้าจะพุ่งโดยไม่รู้ตัว ให้จดเลขมิเตอร์หรือปริมาณน้ำมันที่ใช้ทุกครั้ง แล้วจะเห็นว่าคุ้มหรือไม่

ถ้าตัดสินใจทำนาปรัง ให้เตรียมอะไรไว้

• วางแผนวันปลูกให้ตรงกับช่วงที่คลองส่งน้ำถึงนา และเผื่อเวลาเก็บเกี่ยวก่อนน้ำหยุด
• เตรียมแหล่งน้ำสำรองและเครื่องสูบ พร้อมน้ำมันหรือไฟสำหรับสูบอย่างน้อยหนึ่งรอบสำคัญ
• ปรับพื้นที่ให้ระดับน้ำสม่ำเสมอ เพื่อลดน้ำที่สูญเสียและใช้วิธีเปียกสลับแห้งได้
• เลือกพันธุ์อายุสั้นตามที่ศูนย์ข้าวหรือเกษตรอำเภอแนะนำสำหรับพื้นที่
• ติดตามประกาศโครงการชลประทานและกลุ่มผู้ใช้น้ำทุกสัปดาห์ เพราะแผนส่งน้ำปรับตามสถานการณ์ได้
• ศึกษาเรื่องประกันภัยพืชผลล่วงหน้า ว่าเงื่อนไขกำหนดวันปลูก วันแจ้ง และภัยที่คุ้มครองอย่างไร

ถ้าตัดสินใจเปลี่ยนไปปลูกพืชใช้น้ำน้อย

ขั้นตอนที่ผู้เขียนแนะนำให้ทำตามลำดับ คือ เริ่มจากแปลงเล็กหนึ่งถึงสองไร่ก่อน ตรวจตลาดและราคาจากผู้รับซื้อที่ท่านรู้จัก ก่อนขยาย ปรับพื้นที่ยกร่องและทำทางระบายน้ำ เตรียมระบบให้น้ำที่ประหยัด เช่น น้ำหยดหรือสปริงเกลอร์ ซึ่งกรมส่งเสริมการเกษตรแนะนำให้ใช้กับผักในช่วงน้ำน้อย และคลุมดินด้วยฟางหรือวัสดุอินทรีย์เพื่อรักษาความชื้น (หลักคลุมดินเป็น 1 ใน 3 หลักที่ กส. เสนอในปี 2569)

เรื่องการตัดสินใจเชิงพื้นที่และการเปลี่ยนปฏิทินปลูกตามสภาพเอลนีโญ ผู้เขียนเขียนแนวคิดกว้างไว้แล้วใน เอลนีโญกับลานีญาส่งผลกับการเกษตรไทยอย่างไร และ เอลนีโญกับลานีญาต่างกันอย่างไร ปีไหนควรเลื่อนปลูกหรือลดพื้นที่ บทความนี้ต่างออกไปตรงที่โฟกัสคำถามเดียว คือนาปรังรอบสองในฤดูแล้ง 2569/70

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ตัดสินใจทำนาปรังจากข่าวภาพรวมระดับประเทศ โดยไม่เช็กแผนส่งน้ำของคลองที่ตัวเองใช้
• เหมาเอาตัวเลข 1,500 ลูกบาศก์เมตรต่อไร่และ 30-70% ของปี 2567 เป็นตัวเลขของปีนี้ ทั้งที่เป็นข้อมูลอ้างอิงปีก่อน
• ปลูกพืชทดแทนโดยยังไม่มีผู้รับซื้อ ผลผลิตออกมาแล้วขายไม่ได้ราคา
• ลืมคิดค่าสูบน้ำและค่าปรับพื้นที่ในต้นทุน ทำให้กำไรที่คำนวณไว้ไม่ตรงความจริง
• ปลูกแบบหว่านรอปลายคลองได้น้ำ โดยไม่มีแผนสำรอง เมื่อน้ำไม่มาก็เสียหายทั้งแปลง
• รอรับเงินเยียวยาแทนการวางแผนน้ำ ซึ่งเงื่อนไขการเยียวยาแต่ละปีไม่เหมือนกัน และไม่ควรถือเป็นรายได้ที่วางใจได้

สรุป

ปีเอลนีโญ 2569/70 ท่านควรตัดสินใจเรื่องนาปรังรอบสองด้วยข้อมูลของคลองและแหล่งน้ำของท่านเอง ไม่ใช่ตามข่าวภาพรวม รัฐบาลเคยแจ้งให้งดทำนาปรังรอบสองเมื่อ 4 พ.ค. 2569 และกรมชลประทานรายงานน้ำในอ่าง 69% เมื่อ 9 ก.ย. 2569 แต่แผนจัดสรรน้ำฤดูแล้ง 2569/70 ฉบับทางการ ณ ต.ค. 2569 ยังไม่พบ ให้ถามโครงการชลประทานและเกษตรอำเภอ ตรวจแหล่งน้ำสำรองและตลาดพืชทดแทน แล้วเริ่มทดลองแปลงเล็กก่อนขยาย

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄DailyNews — รัฐบาลแจ้งเกษตรกรงดทำนาปรังรอบสอง 4 พ.ค. 2569 และตัวเลขน้ำใช้การ (https://www.dailynews.co.th/news/5833481/)
• 📄กรมประชาสัมพันธ์ (PRD) — รายงานข่าวช่วงเดียวกัน ปริมาณน้ำและพื้นที่นาปรัง (https://www.prd.go.th/th/content/category/detail/id/33/iid/500081)
• 📄สยามรัฐ — กรมชลประทานแจ้งปริมาณน้ำ 9 ก.ย. 2569 และแผนบริหารน้ำถึงกลางปี 2570 (https://siamrath.co.th/agriculture/320539)
• 📄กรุงเทพธุรกิจ — ปริมาณน้ำเก็บกักทั่วประเทศ ณ 30 มิ.ย. 2569 (https://www.bangkokbiznews.com/news/news-update/1240903)
• 📄กรมส่งเสริมการเกษตร (ข่าวกรม) — หลัก 3 ข้อรับมือเอลนีโญ และระดับน้ำนาข้าว 5-10 ซม. ในช่วง 80 วันแรก (https://doaenews.doae.go.th/archives/32518)
• 📄ThaiPublica — ศูนย์วิจัยกรุงไทย COMPASS ประเมินผลกระทบซูเปอร์เอลนีโญต่อภาคเกษตร ก.ค. 2569 (https://thaipublica.org/2026/07/agriculture-faces-drought-risk-amid-super-el-nino/)
• 📄Thai PBS — กรมส่งเสริมการเกษตร ก.พ. 2567 แนะพืชทดแทนข้าวนาปรัง ปริมาณน้ำ 1,500 ลบ.ม./ไร่ ใช้เป็นข้อมูลอ้างอิงปีก่อนเท่านั้น (https://www.thaipbs.or.th/news/content/337025)

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ