น้ำในคลองกลายเป็นสีดำ ปลาในบ่อลอยหัว ต้องทำอะไรใน 24 ชั่วโมงแรก

คำตอบเร็ว: ชั่วโมงแรกให้ปิดทางน้ำเข้าจากคลองทันที เปิดเครื่องตีน้ำหรือปั๊มเพิ่มออกซิเจน หยุดให้อาหาร แล้วถ่ายวิดีโอคลองกับบ่อพร้อมวันเวลา จากนั้นเก็บตัวอย่างน้ำหลายจุดและปลาที่เพิ่งตาย แจ้งประมงอำเภอและสายด่วนกรมควบคุมมลพิษ 1650 ภายในวันเดียวกัน บอกเพื่อนบ้านที่ใช้น้ำคลองเดียวกัน นับและชั่งปลาตายก่อนนำไปฝังหรือเผา ห้ามทิ้งลงน้ำ และห้ามขายหรือแจกปลาตาย ถ้าปลาฟื้นเมื่อมีออกซิเจนเพิ่ม มักเป็นปัญหาออกซิเจนต่ำ แต่ถ้าตายต่อเนื่องแม้เพิ่มออกซิเจนแล้ว ต้องสงสัยสารพิษและรอผลตรวจ (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569)

คนเลี้ยงปลาริมคลองส่วนใหญ่เคยเห็นปลาลอยหัวตอนเช้ามืดมาแล้ว แต่ภาพที่น้ำในคลองเปลี่ยนเป็นสีดำ มีกลิ่นแปลก แล้วปลาในบ่อลอยหัวพร้อมกันหลายบ่อ ต่างออกไป เพราะมีสองเรื่องต้องทำพร้อมกัน คือกู้ปลาที่ยังเหลือ และเก็บหลักฐานก่อนที่น้ำเสียจะไหลผ่านไป ถ้าทำเรื่องแรกอย่างเดียว วันรุ่งขึ้นจะไม่มีอะไรเหลือให้เจ้าหน้าที่ตรวจ

บทความนี้เน้นเหตุน้ำเสียจากภายนอก ถ้าเป็นปลาหลุดหรือตายจากน้ำท่วม ดู ปลาหลุดบ่อและปลาตายหลังน้ำท่วม ส่วนปลานิลลอยหัวตายจากสาเหตุในบ่อเอง ดู ปลานิลลอยหัวตายยกบ่อ

แยกให้ออกก่อน ออกซิเจนต่ำหรือมีสารพิษ

น้ำคลองที่ดำมักมีของเสียอินทรีย์สูง ของเสียแบบนี้ถูกจุลินทรีย์ย่อยและดึงออกซิเจนในน้ำไปใช้ ปลาจึงขาดออกซิเจนได้แม้ไม่มีสารเคมีเลย แต่น้ำดำก็อาจมีสารพิษปนมาด้วย ดูด้วยตาแยกได้ไม่เด็ดขาด ตารางนี้เป็นสัญญาณช่วยตัดสินใจเบื้องต้นเท่านั้น คำตอบจริงต้องมาจากผลตรวจน้ำและการประเมินของเจ้าหน้าที่

ถ้ามีเครื่องวัดออกซิเจนละลายน้ำ ให้วัดทันทีทั้งในบ่อและในคลอง จดค่า เวลา และจุดที่วัด ไว้เป็นหลักฐาน ค่าอ้างอิงที่มีประกาศชัดเจนคือมาตรฐานแหล่งน้ำผิวดิน ซึ่งกำหนดแหล่งน้ำประเภทที่ 2 ที่ใช้เพื่อการประมงไว้ไม่ต่ำกว่า 6.0 มิลลิกรัมต่อลิตร ประเภทที่ 3 ไม่ต่ำกว่า 4.0 และประเภทที่ 4 ไม่ต่ำกว่า 2.0 ค่าที่วัดได้ในคลองจึงพอบอกได้ว่าน้ำต่ำกว่ามาตรฐานแหล่งน้ำประเภทไหน แต่ไม่ได้บอกว่ามีสารพิษหรือไม่

ชั่วโมงที่ 0–2: หยุดความเสียหายเพิ่ม

1. ปิดทางน้ำเข้าทุกทาง ทั้งประตูน้ำ ท่อ และเครื่องสูบที่ดึงน้ำจากคลอง ถ้ามีบ่อพักน้ำที่รับน้ำจากคลองช่วงนั้นไปแล้ว อย่าปล่อยต่อเข้าบ่อเลี้ยง
2. เพิ่มออกซิเจน เปิดเครื่องตีน้ำ ปั๊มไดโว่ หรือหัวทรายที่มีอยู่ สำนักงานประมงจังหวัดสระบุรีแนะนำให้เตรียมอุปกรณ์กลุ่มนี้ไว้ตลอดสำหรับสภาพอากาศหรืออุณหภูมิที่เปลี่ยนกะทันหัน
3. หยุดให้อาหาร โดยเฉพาะอาหารสด อาหารที่ปลาไม่กินจะเน่าและดึงออกซิเจนเพิ่ม
4. ถ่ายวิดีโอทันที ถ่ายคลองช่วงที่น้ำดำ ไล่ไปทางต้นน้ำจนเห็นจุดที่น่าจะเป็นต้นเหตุถ้าเข้าถึงได้อย่างปลอดภัย ถ่ายบ่อและปลาที่ลอย พูดวันเวลาในคลิป เปิดตำแหน่งในโทรศัพท์
5. ไม่ลงไปในน้ำโดยไม่ป้องกัน ถ้าน้ำมีกลิ่นสารเคมีแรง ใส่ถุงมือและรองเท้าบู๊ต ล้างมือทุกครั้งหลังจับปลาตาย

ชั่วโมงที่ 2–6: เก็บตัวอย่างและแจ้งหน่วยงาน

ช่วงนี้คือช่วงที่หลายคนข้ามไป แล้วเสียใจทีหลัง น้ำเสียในคลองมักไหลผ่านไปหรือเจือจางภายในไม่กี่ชั่วโมงถึงไม่กี่วัน ถ้าเจ้าหน้าที่มาถึงตอนน้ำใสแล้ว ผลตรวจจะไม่เห็นอะไร

1. แจ้งประมงอำเภอ ให้มาดูบ่อและช่วยประเมินว่าปลาตายจากอะไร บอกจำนวนบ่อ ชนิดปลา และเวลาที่เริ่มเห็นอาการ
2. แจ้งเรื่องน้ำในคลอง กรมควบคุมมลพิษรับเรื่องทางสายด่วน 1650 ระบบ ecap.pcd.go.th อีเมล e-petition@pcd.go.th หรือโทร 0-2298-2000 ช่องทางออนไลน์และโทรศัพท์รับได้ 24 ชั่วโมง แต่การลงทะเบียนเรื่องทำในวันทำการ จันทร์ถึงศุกร์ 08.30–16.30 น. จึงควรแจ้งสำนักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัด และองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นควบคู่ด้วย
3. เก็บตัวอย่างน้ำหลายจุด อย่างน้อยสามจุด คือในคลองช่วงที่น้ำดำ ในคลองเหนือจุดที่สงสัยว่าเป็นต้นเหตุ และในบ่อเลี้ยง ใช้ภาชนะสะอาด ติดฉลากจุด วันเวลา ชื่อผู้เก็บ และถ่ายวิดีโอขณะตัก ระหว่างแจ้งหน่วยงานให้ถามด้วยว่าต้องใช้ภาชนะแบบไหนและเก็บรักษาอย่างไร เพราะสารแต่ละกลุ่มเก็บไม่เหมือนกัน
4. เก็บปลาที่เพิ่งตายหรือกำลังจะตาย แยกใส่ถุงสะอาด ติดฉลาก และถามประมงอำเภอว่าต้องเก็บแบบแช่เย็นหรือแบบอื่น ก่อนทำอะไรกับตัวอย่าง ปลาที่ตายนานจนเน่าใช้ตรวจได้น้อยมาก
5. บอกเพื่อนบ้าน ที่ใช้น้ำคลองเดียวกันให้ปิดทางน้ำเข้า และช่วยกันจดว่าบ่อไหนเสียหายเท่าไร

ชั่วโมงที่ 6–24: บันทึกความเสียหายและจัดการปลาตาย

1. นับและชั่งปลาตาย แยกตามชนิดและขนาด ถ่ายรูปพร้อมตาชั่ง ถ้ามีเจ้าหน้าที่อยู่ด้วย ขอให้ช่วยบันทึก
2. จดข้อมูลบ่อ ขนาดบ่อ วันที่ปล่อยลูกปลา จำนวนที่ปล่อย อายุปลา ใบเสร็จพันธุ์ปลาและอาหาร เพื่อใช้คิดมูลค่าความเสียหาย
3. กำจัดปลาตาย ด้วยการฝังหรือเผาตามคำแนะนำของสำนักงานประมงจังหวัดสระบุรี ห้ามทิ้งลงแม่น้ำหรือบ่อ ฝังให้ห่างจากแหล่งน้ำ
4. ไม่ขาย ไม่แจก ไม่แปรรูปปลาตาย รวมถึงปลาที่ยังไม่ตายแต่ป่วยในบ่อเดียวกัน จนกว่าจะรู้สาเหตุและเจ้าหน้าที่ให้คำแนะนำ
5. เฝ้าดูปลาที่เหลือ โดยเฉพาะช่วงเช้ามืดคืนแรก เปิดเครื่องเพิ่มออกซิเจนต่อเนื่อง งดอาหารต่อจนปลากลับมากินปกติ
6. เขียนบันทึกลำดับเหตุการณ์ เวลาที่เห็นน้ำเปลี่ยนสี เวลาที่ปลาเริ่มลอย ใครมาตรวจ แจ้งใครไปบ้าง พร้อมเลขเรื่องร้องเรียน

เช็กลิสต์ 24 ชั่วโมงแรก

• ปิดทางน้ำเข้าจากคลองแล้ว
• เปิดเครื่องเพิ่มออกซิเจนและหยุดให้อาหาร
• มีวิดีโอคลอง บ่อ และปลาตาย พร้อมวันเวลาและพิกัด
• เก็บตัวอย่างน้ำอย่างน้อยสามจุด ติดฉลากครบ
• เก็บปลาที่เพิ่งตายแยกไว้ให้เจ้าหน้าที่
• แจ้งประมงอำเภอ สายด่วน 1650 และหน่วยงานในจังหวัด จดเลขเรื่อง
• บอกเพื่อนบ้านที่ใช้น้ำคลองเดียวกัน
• นับ ชั่ง ถ่ายรูปปลาตาย แล้วฝังหรือเผา
• เก็บใบเสร็จและบันทึกการเลี้ยงไว้ครบ

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• รีบสูบน้ำคลองเข้าบ่อเพื่อถ่ายน้ำ เท่ากับเอาน้ำเสียเข้าเพิ่ม ต้องปิดทางน้ำเข้าก่อนเสมอ
• ให้อาหารเหมือนเดิม เพราะคิดว่าปลาจะได้แข็งแรง อาหารที่เหลือจะเน่าและทำให้ออกซิเจนต่ำลงอีก
• ตักปลาตายไปทิ้งในคลอง ทำให้น้ำแย่ลงและกระทบบ่อปลายน้ำ ทั้งยังทำให้หลักฐานหายไป
• ไม่เก็บตัวอย่างน้ำ รอเจ้าหน้าที่อย่างเดียว พอเจ้าหน้าที่มาถึง น้ำเสียไหลผ่านไปแล้ว
• นำปลาตายไปขายถูก ๆ เพื่อลดขาดทุน ทั้งเสี่ยงต่อผู้บริโภคและทำให้นับความเสียหายไม่ได้
• สรุปเองว่าเป็นสารพิษหรือเป็นแค่ออกซิเจนต่ำ โดยไม่รอผลตรวจ ซึ่งทำให้ตัดสินใจเรื่องปลาที่เหลือผิด

หลังผ่าน 24 ชั่วโมงแรก

เมื่อปลาที่เหลือนิ่งแล้ว ให้ตามผลตรวจจากหน่วยงาน ตามคู่มือของกรมควบคุมมลพิษ ผู้ร้องควรได้รับการตอบกลับเบื้องต้นภายใน 5 วันทำการ ส่วนกรณีที่ต้องเก็บตัวอย่างไปวิเคราะห์จะใช้เวลานานกว่ากรอบปกติ ระหว่างนี้อย่าเพิ่งรับน้ำจากคลองเข้าบ่อจนกว่าน้ำจะกลับมาปกติและเจ้าหน้าที่ให้คำแนะนำ ปลาที่รอดมักเครียดและติดเชื้อง่าย ดูแนวทางดูแลที่ การดูแลปลาช็อกน้ำ

ถ้าคิดจะเรียกค่าเสียหายจากผู้ปล่อยน้ำเสีย มาตรา 96 ของพระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ พ.ศ. 2535 ให้เจ้าของแหล่งกำเนิดมลพิษรับผิดแม้ไม่ได้ประมาท แต่ต้องพิสูจน์ความเชื่อมโยงให้ได้ อ่านรายละเอียดที่ เกษตรกรเรียกค่าเสียหายจากผู้ปล่อยน้ำเสียได้ไหม

สรุป

เมื่อน้ำคลองดำและปลาลอยหัว ให้ปิดทางน้ำเข้า เพิ่มออกซิเจน และหยุดให้อาหารก่อน แล้วรีบเก็บวิดีโอ ตัวอย่างน้ำหลายจุด และปลาที่เพิ่งตาย พร้อมแจ้งประมงอำเภอและสายด่วน 1650 ภายในวันเดียวกัน นับและชั่งปลาตายก่อนฝังหรือเผา ห้ามทิ้งลงน้ำและห้ามขาย ส่วนคำตอบว่าออกซิเจนต่ำหรือมีสารพิษ ให้รอผลตรวจและการประเมินของเจ้าหน้าที่

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄สำนักงานประมงจังหวัดสระบุรี กรมประมง — ประกาศเตือนการเลี้ยงสัตว์น้ำช่วงฤดูร้อน (2564) — คำแนะนำสำหรับกระชังในแม่น้ำป่าสักและบ่อดิน การลดความหนาแน่น การลดอาหาร พื้นกระชังห่างพื้นน้ำ การเตรียมเครื่องเพิ่มออกซิเจน และการกำจัดปลาตาย https://www4.fisheries.go.th/local/file_announce/202103261345121_announce.pdf
• 📄ประกาศคณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ ฉบับที่ 8 (พ.ศ. 2537) มาตรฐานคุณภาพน้ำในแหล่งน้ำผิวดิน (สำเนาจากกรมโรงงานอุตสาหกรรม) — ค่าออกซิเจนละลายน้ำ (DO) ขั้นต่ำของแหล่งน้ำประเภทที่ 2, 3 และ 4 และการใช้ประโยชน์เพื่อการประมง https://e-report.diw.go.th/uploads/standardInfo/202311104.pdf
• 📄American Fisheries Society — Small Impoundment Management in North America บทที่ 10 — รูปแบบออกซิเจนละลายน้ำรอบวัน ต่ำสุดก่อนรุ่งสาง สูงสุดช่วงบ่ายแก่ https://fisheries.org/doi/9781934874349-ch10
• 📄กรมควบคุมมลพิษ — คู่มือการปฏิบัติงาน การจัดการเรื่องร้องเรียนปัญหามลพิษ (สคพ.7 มีนาคม 2568) — ช่องทางร้องเรียน สายด่วน 1650 ระบบ ecap.pcd.go.th อีเมล e-petition@pcd.go.th เวลาทำการ และกรอบเวลาการตอบกลับ https://www.pcd.go.th/wp-content/uploads/2025/08/pcdnew-2025-08-19_08-54-46_414047.pdf
• 📄พระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ พ.ศ. 2535 (ตัวบทจากวิกิซอร์ซ อ้างราชกิจจานุเบกษา เล่ม 109 ตอนที่ 37) — มาตรา 4 นิยามน้ำเสียและแหล่งกำเนิดมลพิษ มาตรา 70 ระบบบำบัดน้ำเสีย มาตรา 96 ความรับผิดของเจ้าของแหล่งกำเนิดมลพิษ และมาตรา 97 https://th.wikisource.org/wiki/พระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ_พ.ศ._๒๕๓๕

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ