ปลายฝนต้องเก็บน้ำเข้าสระเท่าไหร่ถึงพอใช้ทั้งหน้าแล้ง

คำตอบเร็ว: ไม่มีตัวเลขกลางที่ใช้กับทุกฟาร์ม ปริมาณน้ำที่ต้องเก็บคือ น้ำที่พืชใช้ตลอดหน้าแล้ง บวกน้ำที่หายไปจากการระเหยและซึม ลบน้ำที่คาดว่าจะเติมได้จริง แล้วเผื่อไว้อีกส่วนหนึ่ง วิธีคิดอยู่ในบทความนี้พร้อมตัวอย่างสมมติที่ระบุฐานทุกตัวเลข ส่วนสถานการณ์เอลนีโญ ณ ต.ค. 2569 มีทั้งการคาดการณ์ของ สทนช. และกรมอุตุนิยมวิทยาที่ยังเป็นการคาดการณ์ ไม่ใช่ข้อยืนยัน ให้ติดตามประกาศล่าสุดของชลประทานและสำนักงานเกษตรอำเภอ

คำถามนี้ชาวสวนและชาวไร่ถามกันทุกปีช่วงฝนใกล้หมด แต่ปีนี้น้ำหนักของคำถามมากกว่าปกติ เพราะมีการเตือนเรื่องเอลนีโญที่อาจต่อเนื่องไปถึงกลางปี 2570 คนที่มีสระอยู่แล้วอยากรู้ว่าที่เก็บไว้พอไหม คนที่ยังไม่มีสระอยากรู้ว่าควรขุดขนาดเท่าไร บทความนี้จึงไม่ฟันธงตัวเลขปริมาตร แต่แสดงวิธีคำนวณให้ใช้กับสวนตัวเองได้ และแยกให้ชัดระหว่าง ข้อมูลที่มีที่มา ข้อมูลที่ยังเป็นการคาดการณ์ และข้อมูลที่ไม่มีประกาศชัดเจน

ถ้าต้องการรู้เรื่องต้นทุนขุดสระและความคุ้มค่า อ่านที่ ขุดสระเก็บน้ำในไร่นาลงทุนเท่าไร คุ้มกับการทำเกษตรหน้าแล้งแค่ไหน ส่วนบทความนี้เน้นเรื่องปริมาณน้ำและจังหวะเก็บน้ำช่วงปลายฝน ไม่ทำซ้ำเรื่องต้นทุนก่อสร้าง

สถานการณ์น้ำและเอลนีโญ ณ ต.ค. 2569 ที่ตรวจสอบได้

ก่อนคำนวณ ต้องรู้ว่ากำลังเตรียมรับกับอะไร ข้อมูลต่อไปนี้ผมเปิดอ่านจากแหล่งที่ระบุท้ายบทความ และบอกวันที่ของแต่ละรายการ

• เมษายน 2569 กรมอุตุนิยมวิทยา ตามรายงานของไทยพับลิก้า ให้โอกาสเกิดเอลนีโญช่วงมิถุนายน-สิงหาคม 2569 ร้อยละ 62 และรายงานเสนอการคาดการณ์ปริมาณฝนรายปีราว 1,479 มิลลิเมตร ต่ำกว่าค่าเฉลี่ย 30 ปีราวร้อยละ 30 ทั้งหมดนี้เป็นการคาดการณ์ ไม่ใช่ปริมาณฝนที่ตกจริง
• 17 เมษายน 2569 ตามที่ฐานเศรษฐกิจรายงาน พื้นที่เสี่ยงภัยแล้ง 12.7 ล้านไร่ ใน 71 จังหวัด น้ำในเขื่อนอยู่ราวร้อยละ 60 หน่วยงานที่อ้างถึงคือกรมพัฒนาที่ดิน สทนช. กรมชลประทาน และกรมอุตุนิยมวิทยา โดยแนะให้ลดการปลูกข้าวนาปรังบางพื้นที่และส่งเสริมสระขนาดเล็ก
• 5 พฤษภาคม 2569 กรมประชาสัมพันธ์รายงานว่ารัฐมนตรีกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติฯ และกระทรวงเกษตรฯ ประกาศแนวทาง 4 ข้อ คือ กักเก็บ เติมน้ำ ปรับเปลี่ยน เฝ้าระวัง เตือนให้งดนาปรังรอบ 2 และปลูกพืชใช้น้ำน้อยที่มีตลาดรองรับ ขณะนั้นน้ำสำรอง 47,247 ล้านลูกบาศก์เมตร หรือร้อยละ 59 ของความจุ
• 11 มิถุนายน 2569 ข่าวกรมส่งเสริมการเกษตรเผยแพร่แนวทางสามหลัก คือเพิ่มอินทรียวัตถุในดิน จัดการน้ำ เช่น น้ำหยดและบ่อกักเก็บ และใส่ปุ๋ยตอนดินมีความชื้นพอ
• 14 กันยายน 2569 กรมชลประทานรายงานผ่านสยามรัฐว่าอ่างเก็บน้ำมีน้ำ 54,000 ล้านลูกบาศก์เมตร หรือร้อยละ 71 ของความจุ และลำดับการใช้น้ำเรียงจากอุปโภคบริโภค ระบบนิเวศ เกษตร แล้วอุตสาหกรรม
• 6 ตุลาคม 2569 บางกอกธุรกิจรายงานการประชุม สทนช. กับ 14 หน่วยงานว่า เอลนีโญอาจรุนแรงกว่าปี 2558 และอาจยาวถึงกลางปี 2570 เขื่อนหลักลุ่มเจ้าพระยาคาดว่าจะมี 12,105 ล้านลูกบาศก์เมตรวันที่ 1 พฤศจิกายน 2569 เทียบกับ 4,247 ล้านลูกบาศก์เมตรวันที่ 1 พฤศจิกายน 2558 และ สทนช. ขอให้เกษตรกรติดตามข้อมูลทางการและประหยัดน้ำ

อ่านรวมกันแล้วภาพที่ได้คือ ภาพรวมน้ำในอ่างปีนี้มากกว่าปี 2558 ในวันที่ 1 พฤศจิกายน แต่หน่วยงานยังเตือนให้ประหยัด เพราะเอลนีโญอาจกินเวลายาวกว่า เกษตรกรรายย่อยที่ใช้สระของตัวเอง จึงไม่ควรเชื่อมั่นว่าปีนี้น้ำคงพอเพราะอ่างใหญ่เต็ม เพราะน้ำในอ่างไม่ได้ไหลมาถึงสวนทุกพื้นที่ โดยเฉพาะนอกเขตชลประทาน

เรื่องที่ผมไม่พบประกาศชัดเจนคือ เกณฑ์ปริมาณน้ำต่อไร่ที่ทางการกำหนดให้เกษตรกรเก็บในสระ และไม่พบประกาศเรื่องการจำกัดการสูบน้ำจากแหล่งสาธารณะในฤดูแล้ง 2569/70 หากคุณพึ่งแม่น้ำ คลอง หรือคลองส่งน้ำ ต้องถามโครงการชลประทานหรือสำนักงานเกษตรอำเภอก่อนว่าปีนี้มีกติกาหรือไม่ อย่ากำหนดเอง

เพื่อวางแผนปลูกตามปีเอลนีโญเพิ่มเติม ลองอ่าน เอลนีโญกับลานีญาส่งผลกับการเกษตรไทยยังไง และ เอลนีโญกับลานีญาต่างกันยังไง ปีไหนควรเลื่อนปลูกหรือลดพื้นที่

สูตรคิดว่าต้องเก็บน้ำเท่าไร

หลักคิดมีสี่บรรทัด และผมเขียนให้ทำตามได้ในกระดาษแผ่นเดียว

1. น้ำที่พืชใช้ = ปริมาณน้ำต่อไร่ต่อรอบ × จำนวนไร่ × จำนวนรอบที่จะปลูกหน้าแล้ง
2. น้ำที่สูญเสีย = การระเหยจากผิวสระ + การซึมลงดิน + น้ำที่ใช้ในท่อและแปลงแล้วรั่ว สูญไปก่อนถึงราก
3. น้ำที่คาดว่าจะเติมได้ = ฝนที่ตกลงสระหลังเริ่มคำนวณ และน้ำที่สูบเติมจากแหล่งอื่น ถ้ามีสิทธิ์ใช้จริง
4. ปริมาตรสระที่ต้องการ = ข้อ 1 + ข้อ 2 − ข้อ 3 + ส่วนเผื่อ

น้ำที่พืชใช้ ตัวเลขจากกรมวิชาการเกษตร

สถาบันวิจัยพืชสวน กรมวิชาการเกษตร (สัจจา ประสงค์ทรัพย์ เผยแพร่ 10 เมษายน 2559) รวบรวมปริมาณน้ำที่พืชผักใช้ต่อรอบการปลูก หน่วยลูกบาศก์เมตรต่อไร่ ตัวอย่างบางชนิดเป็นดังนี้

ข้อควรระวังสามข้อ ข้อแรก ตัวเลขเหล่านี้คือปริมาณที่พืชใช้เอง ยังไม่รวมน้ำสูญเสียในระบบ ข้อที่สอง ตัวเลขมาจากหน้าฐานข้อมูลพันธุกรรมพืชสวนที่นำมาเผยแพร่ซ้ำ ซึ่งเป็นเอกสารเก่า ควรเทียบกับเอกสารกรมชลประทานเรื่องความต้องการน้ำของพืชในพื้นที่ของคุณ ข้อที่สาม ผมไม่ได้เปิดคู่มือความต้องการน้ำพืชของกรมชลประทานฉบับทางการ จึงไม่มีตัวเลขสำหรับไม้ผลหรือพืชไร่ในบทความนี้ ผมไม่ขอใส่ตัวเลขที่ยืนยันไม่ได้

น้ำที่สูญเสีย ไม่มีตัวเลขกลางให้ใช้

เรื่องนี้ผมไม่พบตัวเลขอัตราการระเหยของสระในไทยจากแหล่งที่เปิดตรวจได้ ตัวเลขที่เห็นในผลค้นหาไม่ได้เปิดอ่านจากต้นฉบับ ส่วนงานศึกษาของ ม.เกษตรศาสตร์ที่ผมเปิดอ่านวัดการระเหยในบ่อซีเมนต์ขนาดเล็กเพื่อทดสอบลูกบอลพลาสติกคลุมผิวน้ำ ไม่ใช่สระเกษตรจริง จึงไม่นำมาใช้ สิ่งที่ผมแนะนำคือวัดเอง วิธีง่ายสุดคือทำเครื่องหมายระดับน้ำที่เสาหรือไม้วัดในสระที่น้ำนิ่ง ในช่วงที่ไม่มีฝนและไม่ได้สูบเข้าออก บันทึกระดับทุกเช้าเป็นเวลาหนึ่งสัปดาห์ ผลต่างต่อวันคือน้ำที่หายไปจากทั้งระเหยและซึมรวมกัน คูณด้วยพื้นที่ผิวสระ จะได้ลูกบาศก์เมตรต่อวัน และเมื่อคูณด้วยจำนวนวันของหน้าแล้ง จะได้ค่าสูญเสียแบบที่สวนของคุณเป็นจริง ซึ่งแม่นกว่าตัวเลขเฉลี่ยจากที่อื่น

ส่วนเผื่อ

ไม่มีประกาศทางการที่ระบุว่าควรเผื่อกี่เปอร์เซ็นต์ ผมขอใช้ตามหลักปฏิบัติของผู้ดูแลสวนที่ให้เผื่อไว้ส่วนหนึ่งเผื่อฝนทิ้งช่วงปลายหรือปลูกเพิ่มรอบ แต่ตัวเลขที่ใช้ในตัวอย่างข้างล่างเป็นสมมติทั้งหมด

ตัวอย่างคำนวณ (ตัวเลขสมมติเพื่อสอนวิธีคิด)

สมมติสวนผักขนาด 1 ไร่ ปลูกคะน้าสามรอบในหน้าแล้ง รอบละ 45-50 วัน รวมแล้วราว 135-150 วัน ตัวเลขน้ำใช้ 350 ลูกบาศก์เมตรต่อไร่ต่อรอบ มาจากตารางข้างต้น

เมื่อเทียบกับสระ กรมพัฒนาที่ดินส่งเสริมสระน้ำในไร่นาแบบ บ่อจิ๋ว สำหรับเกษตรกรนอกเขตชลประทาน ตามที่กรมประชาสัมพันธ์รายงาน แบบหนึ่งมีความจุ 1,260 ลูกบาศก์เมตร ตัวอย่างนี้ใกล้เคียงแต่ยังไม่พอ 1,312.5 ลูกบาศก์เมตร ที่ต้องมี ยังไม่รวมส่วนเผื่อ ข้อสรุปเชิงปฏิบัติคือ ถ้าจะปลูกคะน้าสามรอบเต็มไร่ สระ 1,260 ลูกบาศก์เมตรเก็บเต็มแล้ว ก็ยังไม่พอสำหรับสมมติฐานนี้ ต้องลดเหลือสองรอบ หรือลดพื้นที่ปลูก หรือมีน้ำเติมอีกทาง ตัวอย่างนี้เป็นสมมติ ให้ใส่จำนวนรอบ พื้นที่ และค่าสูญเสียของคุณเอง

ตัวอย่างข้างต้นยังบอกอะไรอีกอย่างคือ ผักอายุสั้นที่ใช้น้ำเฉลี่ยวันละ 8 ลูกบาศก์เมตรต่อไร่ ใช้น้ำหนักมากแม้อายุสั้น ถ้าน้ำเหลือน้อยจริง ควรพิจารณาลดพื้นที่แปลงผักหรือเปลี่ยนเป็นพืชที่ทนแล้งกว่า ตามคำแนะนำของกระทรวงเกษตรให้ปลูกพืชใช้น้ำน้อยที่มีตลาดรองรับ แทนที่จะรดน้ำพื้นที่เต็มแล้วน้ำหมดกลางทาง

ปลายฝนทำอะไรกับสระบ้าง

กรมอุตุนิยมวิทยาเตือนตามที่ไทยโพสต์รายงานวันที่ 6 ตุลาคม 2569 ว่ามีอากาศแปรปรวนและฝนหนักบางพื้นที่ในช่วง 5-7 ตุลาคม และคาดว่าวันที่ 9-13 ตุลาคม ฝนเพิ่มในภาคตะวันออกและภาคกลาง เพราะฉะนั้นช่วงนี้ยังมีโอกาสรับน้ำเติมสระ แต่อย่าลืมว่าฝนหนักก็พาตะกอนและน้ำท่วมมาด้วย

• เปิดทางน้ำเข้าสระให้โล่ง ตัดหญ้าและเก็บเศษกิ่งไม้ก่อนฝนครั้งต่อไป ถ้าสระมีบ่อพักตะกอนจะลดการตื้นเขิน
• ตรวจขอบสระและคันดิน หลังฝนหนัก ดูรอยแตกหรือการทรุด เพราะรอยรั่วเล็ก ๆ ในหน้าฝนจะกลายเป็นน้ำสูญในหน้าแล้ง
• วัดระดับน้ำ จดระดับน้ำทุกสัปดาห์ เพื่อให้รู้ว่าอัตราลดลงจริงเท่าไร และใช้ตรวจว่าเมื่อไรจะพอ
• ลดการระเหย ถ้าสระตื้นและผิวกว้าง การปลูกต้นไม้บังลมที่ขอบหรือใช้วัสดุคลุมผิวน้ำที่ไม่ฆ่าสัตว์น้ำ ช่วยได้ในหลักการ แต่ผมไม่พบตัวเลขประสิทธิภาพที่ตรวจสอบได้ จึงไม่ระบุว่าลดได้กี่เปอร์เซ็นต์
• ดูแลดินรอบต้นพืช ตามคำแนะนำของกรมส่งเสริมการเกษตร ปี 2569 ให้เพิ่มอินทรียวัตถุและคลุมดิน เพื่อลดน้ำที่ระเหยจากผิวดินก่อนถึงราก

เรื่องการดักน้ำฝนรอบอาคารและสวนเพิ่มจากสระ ดูแนวคิดได้ใน กักเก็บน้ำฝนในสวนผลไม้ ลงทุนระบบแบบไหนคุ้มกับพื้นที่เล็ก และ กักเก็บน้ำฝนใช้ในฟาร์ม ออกแบบบ่อและถังเก็บน้ำอย่างไรให้พอใช้หน้าแล้ง

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยในการเก็บน้ำปลายฝน

• ดูแต่ระดับน้ำในอ่างใหญ่แล้วสบายใจ ปีนี้อ่านข่าวแล้วน้ำเขื่อนดูมากกว่าปี 2558 แต่ น้ำในอ่างไม่ได้หมายความว่าน้ำถึงสวนของคุณ และ สทนช. ยังขอให้ประหยัดน้ำ
• คิดน้ำแค่ที่พืชใช้ ลืมน้ำที่ระเหยและซึม ทำให้ตัวเลขขาดตั้งแต่เดือนกุมภาพันธ์
• ปลูกเต็มพื้นที่ในรอบแรก ทั้งที่ยังไม่รู้ว่าฝนจะทิ้งช่วงหรือไม่ ควรเริ่มปลูกเป็นส่วน ๆ และเหลือพื้นที่ไว้ตัดสินใจเมื่อเห็นระดับน้ำจริง
• เชื่อตัวเลขระเหยหรือซึมของคนอื่นโดยไม่วัด ดินร่วนซุยหรือดินทรายซึมต่างจากดินเหนียว และไม่มีตัวเลขกลางที่ผมยืนยันได้
• สูบน้ำสาธารณะโดยไม่เช็กกติกา ลำดับการใช้น้ำตามกรมชลประทานคืออุปโภคบริโภคก่อน เกษตรอยู่ลำดับสาม ถ้าถึงช่วงขาดน้ำ น้ำสำหรับเกษตรอาจถูกจัดสรรลดลง
• ไม่ทิ้งส่วนเผื่อ เผื่อไว้อย่างน้อยหนึ่งช่วงรอบปลูก เพราะถ้าเอลนีโญยาวกว่าที่คิด หน้าแล้งจะลากยาวเกินแผนที่คำนวณ

สรุป

ปริมาณน้ำที่ต้องเก็บคือน้ำที่พืชใช้ บวกน้ำที่สูญไประหว่างทาง ลบน้ำที่เติมได้จริง และเผื่อไว้ ตารางของกรมวิชาการเกษตรช่วยให้เริ่มคิดน้ำที่พืชผักใช้ ส่วนค่าสูญเสียให้วัดเองจากสระ เพราะผมไม่พบตัวเลขกลางที่ยืนยันได้ สถานการณ์เอลนีโญ ณ ต.ค. 2569 ยังเป็นการคาดการณ์ ให้ติดตามประกาศกรมชลประทาน สทนช. และกรมอุตุนิยมวิทยา และถามสำนักงานเกษตรอำเภอเรื่องกติกาการใช้น้ำในพื้นที่ ก่อนตัดสินใจขยายพื้นที่ปลูกหน้าแล้ง

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄ไทยพับลิก้า ซูเปอร์เอลนีโญ 2026-2027 (เมษายน 2569) — โอกาสเกิดเอลนีโญ ร้อยละ 62 และการคาดการณ์ฝน https://thaipublica.org/2026/04/super-el-nino-2026-2027/
• 📄ฐานเศรษฐกิจ 17 เมษายน 2569 — พื้นที่เสี่ยงภัยแล้ง 12.7 ล้านไร่ ใน 71 จังหวัด https://www.thansettakij.com/economy/trade-agriculture/656747
• 📄กรมประชาสัมพันธ์ 5 พฤษภาคม 2569 — ยุทธศาสตร์ 4 ข้อ งดนาปรังรอบ 2 ปริมาณน้ำสำรอง https://www.prd.go.th/th/content/category/detail/id/33/iid/500081
• 📄กรมส่งเสริมการเกษตร ข่าวเอลนีโญและฝนทิ้งช่วง (11 มิถุนายน 2569) — แนวทางสามหลัก คลุมดิน จัดการน้ำ ใช้ปุ๋ยเหมาะสม https://doaenews.doae.go.th/archives/32518
• 📄สยามรัฐ 14 กันยายน 2569 — น้ำในอ่าง 54,000 ล้านลูกบาศก์เมตร และลำดับการใช้น้ำ https://siamrath.co.th/agriculture/321531
• 📄บางกอกธุรกิจ 6 ตุลาคม 2569 — ประชุม สทนช. 14 หน่วยงาน คาดการณ์เขื่อนหลัก https://www.bangkokbiznews.com/news/news-update/1245149
• 📄กรมประชาสัมพันธ์ เรื่องสระน้ำในไร่นาของกรมพัฒนาที่ดิน — สระ 1,260 ลูกบาศก์เมตรสำหรับเกษตรกรนอกเขตชลประทาน https://www.prd.go.th/th/content/category/detail/id/9/iid/197697
• 📄สถาบันวิจัยพืชสวน กรมวิชาการเกษตร (สัจจา ประสงค์ทรัพย์ 2559) ผ่านฐานข้อมูลพันธุกรรมพืชสวน — น้ำที่พืชผักใช้ต่อรอบปลูก http://hort.ezathai.org/?p=4867
• 📄ไทยโพสต์ 6 ตุลาคม 2569 (อ้างกรมอุตุนิยมวิทยา) — เตือนอากาศแปรปรวนและฝน 5-7 ตุลาคม และ 9-13 ตุลาคม https://www.thaipost.net/general-news/1082676/

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ