บ่อพวงคืออะไร ใช้เก็บน้ำในไร่นาอย่างไร ต่างจากสระน้ำทั่วไปตรงไหน

คำตอบเร็ว: คำว่า "บ่อพวง" ไม่ใช่ชื่อโครงการหรือศัพท์ทางการของกรมพัฒนาที่ดินเท่าที่ตรวจพบ ณ ต.ค. 2569 คนมักใช้เรียกสระเก็บน้ำในไร่นาแบบบ่อจิ๋วขนาดมาตรฐาน 1,260 ลูกบาศก์เมตร หรือเรียกบ่อเล็กหลายบ่อที่ขุดเรียงกัน ส่วนที่มีเอกสารทางการจริงคือ "อ่างพวง" ซึ่งเป็นระบบเชื่อมอ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่ ไม่ใช่บ่อในไร่นา ถ้าจะเก็บน้ำในที่ตัวเอง ให้ถามสถานีพัฒนาที่ดินประจำจังหวัดเรื่องสระน้ำในไร่นา (บ่อจิ๋ว)

เริ่มจากความจริงข้อแรก คำว่าบ่อพวงไม่มีในเอกสารทางการ

ก่อนเขียนเรื่องนี้ ผมไล่เปิดเอกสารของกรมพัฒนาที่ดินมาหลายฉบับ ได้แก่ คู่มือโครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน ฉบับปรับปรุงครั้งที่ 2 (กุมภาพันธ์ 2565) หน้าขอรับบริการสระน้ำในไร่นา เอกสารสรุปการฝึกอบรมของกรม และเอกสารติดตามผลโครงการ ไม่มีฉบับไหนใช้คำว่า "บ่อพวง" เลย ชื่อที่ใช้คือ "โครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน" หรือ "สระน้ำในไร่นา" และชื่อเล่นที่เจ้าหน้าที่กับเกษตรกรใช้เรียกกันคือ "บ่อจิ๋ว"

เรื่องนี้ควรบอกกันตรง ๆ เพราะถ้าเราไปค้นเว็บด้วยคำว่า บ่อพวง จะเจอผลลัพธ์เรื่ององุ่นทะเล ทุเรียนพวงมณี หรือเรื่องอื่นปนกันไปหมด และบางที่เอาคำว่า บ่อพวง ไปวงเล็บต่อท้ายว่า (บ่อจิ๋ว) ราวกับเป็นชื่อเดียวกัน ซึ่งผมหาหลักฐานทางการมายืนยันไม่ได้ ผมจึงไม่อยากให้ใครเอาไปเขียนลงเอกสารขอรับบริการ เพราะเจ้าหน้าที่อาจไม่รู้จักคำนี้

สิ่งที่ผมทำได้คือแยกให้ว่า เวลาชาวบ้านพูดว่าบ่อพวง ส่วนใหญ่น่าจะหมายถึงอะไรได้บ้าง แล้วบอกว่าแต่ละแบบมีข้อมูลทางการรองรับแค่ไหน ส่วนที่ไม่มีข้อมูล ผมจะบอกว่าไม่มี และชี้ว่าควรโทรถามใคร

คำว่าบ่อพวง อาจหมายถึงอะไรได้บ้าง

ถ้าคุณอ่านเจอคำว่าบ่อพวงจากเพจหรือคลิป ให้ดูภาพประกอบก่อน ถ้าเป็นบ่อสี่เหลี่ยมเดี่ยว ๆ ขุดโดยรถแบ็คโฮ ก็คือบ่อจิ๋ว ถ้าเป็นแถวบ่อหลายใบ นั่นคือการออกแบบของเจ้าของแปลงเอง ไม่ได้เป็นรูปแบบที่หน่วยงานรัฐกำหนดมาตรฐาน และถ้าเป็นท่อยักษ์ลากข้ามอ่างเก็บน้ำ นั่นคืออ่างพวง

สระน้ำในไร่นา (บ่อจิ๋ว) ที่มีข้อมูลทางการ ตัวจริงเป็นอย่างไร

โครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทานเริ่มจากมติคณะรัฐมนตรีเห็นชอบในหลักการเมื่อ 29 มิถุนายน 2547 และดำเนินการมาตั้งแต่ปีงบประมาณ 2548 ตามคู่มือของกรมพัฒนาที่ดิน ช่วงปี 2548 ถึง 2562 มีเกษตรกรได้รับประโยชน์ราว 514,801 ครัวเรือน พื้นที่ราว 1.0296 ล้านไร่ และเก็บน้ำได้ราว 524 ล้านลูกบาศก์เมตร (ตัวเลขรวมตามคู่มือ)

จุดที่ชาวบ้านมักเข้าใจคลาดเคลื่อนคือขนาด คู่มือกำหนดบ่อมาตรฐาน 1,260 ลูกบาศก์เมตร ซึ่งเป็นปริมาณดินที่ขุด หน้าบริการของกรมระบุขนาดต่ำสุดเป็นบ่อ กว้าง 20 ยาว 30 ลึก 2.1 เมตร (20 x 30 x 2.1 = 1,260) และต้องมีพื้นที่ก่อสร้างอย่างน้อย 30 x 40 เมตร เอกสารสรุปการฝึกอบรมของกรมยังกล่าวถึงว่าเกษตรกรที่ต้องการบ่อใหญ่กว่า สามารถขอขุดขนาด 2,500 ลูกบาศก์เมตรได้ (ปีของเอกสารฉบับนั้นไม่ระบุ จึงต้องถามสถานีอีกครั้งว่าปีนี้ยังรับหรือไม่)

เกษตรกรต้องสมทบบ่อละ 2,500 บาท เป็นค่าน้ำมันเชื้อเพลิงและค่าขนย้ายเครื่องจักร ต้องมีที่ดินพร้อมเอกสารสิทธิ์ที่ทางราชการออกให้ และทำหนังสือยินยอมให้ขุด ส่วนเกณฑ์พื้นที่ คู่มือระบุว่าต้องอยู่นอกเขตชลประทานและเป็นพื้นที่ที่ขาดน้ำเป็นประจำ ความลาดชันไม่เกิน 15 เปอร์เซ็นต์ ดินต้องระบายน้ำเลวถึงเลวมาก ไม่ใช่ดินทรายจัด ดินเค็ม หรือพื้นที่ที่มีก้อนหินขนาดใหญ่

สระน้ำแบบนี้ต่างจากสระทั่วไปตรงไหน

คำถามนี้ผมตอบเป็นสองระดับ ระดับแรกคือต่างจาก "สระที่เจ้าของขุดเอง" และระดับที่สองคือต่างจาก "อ่างเก็บน้ำของรัฐ" เพราะคนที่ถามคำนี้มักสับสนทั้งสองอย่าง

อีกเรื่องที่เกษตรกรหลายคนไม่รู้คือ ในคู่มือมีรายละเอียดการดูแลหลังขุดด้วย เช่น ก่อนฤดูฝนให้ถากหญ้ารอบบ่อและร่องน้ำเข้าให้โล่ง หลังฝนให้ตรวจว่าบ่อรั่วหรือไม่ ถ้ารั่วให้บดอัดหรือใช้ดินเหนียวปิดทับ ปลูกหญ้าแฝกสองแถว แถวแรกห่างขอบบ่อ 50 เซนติเมตร แถวที่สองอยู่ระดับน้ำสูงสุด ปลูกช่วงฝน และตัดที่อายุ 3 เดือนให้เหลือสูงราว 50 เซนติเมตร นี่คือรายละเอียดแบบที่คนขุดเองมักข้าม แล้วเจอขอบบ่อพังในฝนแรก

ถ้าอยากมีหลายบ่อต่อกันจริง ๆ ต้องคิดอะไร

ผมไม่พบแบบมาตรฐานของรัฐสำหรับการขุดหลายบ่อเชื่อมกัน ดังนั้นสิ่งที่เขียนต่อไปนี้เป็นการเอาเกณฑ์ที่คู่มือกำหนดไว้กับบ่อเดี่ยวมาใช้เป็นข้อสังเกต ไม่ใช่แบบที่หน่วยงานรับรอง

• ระยะห่างจากแนวเขตเพื่อนบ้านต้องไม่น้อยกว่า 2 เท่าของความลึกบ่อ (คู่มือกรมพัฒนาที่ดิน) บ่อลึก 3 เมตรจึงต้องห่างเขตอย่างน้อย 6 เมตร
• บ่อลึกไม่เกิน 3 เมตร ให้เว้นที่ทำงานของรถขุดข้างละ 2 เมตรรอบปากบ่อ ตัวอย่างในคู่มือ บ่อ 25 x 27.5 x 3.0 เมตร ต้องมีพื้นที่ทำงานอย่างน้อย 29 x 31.5 เมตร ถ้าขุดหลายบ่อ พื้นที่ส่วนที่ต้องเว้นก็เพิ่มตามจำนวนบ่อ
• ลึกเกิน 3 เมตร หรือพื้นที่ปากบ่อเกิน 10,000 ตารางเมตร เข้าข่ายต้องแจ้งเจ้าพนักงานท้องถิ่นตามกฎหมายขุดดินและถมดิน พ.ศ. 2543 (ตามคู่มือประชาชนของเทศบาลตำบลพะตง ที่เผยแพร่ผ่านศูนย์ข้อมูลข่าวสารของราชการ) แต่กฎหมายนี้ใช้เฉพาะท้องที่ที่กำหนด เช่น เขตเทศบาล เขตผังเมืองรวม หรือท้องที่ที่รัฐมนตรีประกาศ จึงต้องถามสำนักงานท้องถิ่นว่าที่ดินของคุณอยู่ในเขตบังคับใช้หรือไม่
• บ่อที่ต่อถึงกันด้วยร่องหรือท่อ ปัญหาที่เจอบ่อยคือน้ำจากบ่อที่ต่ำกว่าไหลย้อนไม่ได้ ต้องวางระดับท้องร่องให้ดี และที่ซ่อนอยู่คือถ้าบ่อหนึ่งรั่ว น้ำทั้งชุดก็ลดตามไปด้วย

แล้วอ่างพวงล่ะ เกี่ยวอะไรกับเกษตรกรรายย่อย

อ่างพวงคือแนวคิดที่ต่อท่อระหว่างอ่างเก็บน้ำหลายแห่ง เพื่อผันน้ำจากอ่างที่มีน้ำเหลือไปเติมอ่างที่ขาด ข้อมูลจากฐานความรู้ของสำนักงาน กปร. (km.rdpb.go.th) ระบุว่าเริ่มตั้งแต่ 30 มิถุนายน 2532 โดยมีศูนย์อยู่ที่อ่างเก็บน้ำห้วยตะแปด ตำบลสามพระยา อำเภอชะอำ จังหวัดเพชรบุรี ท่อเส้นแรก (ปี 2536) เส้นผ่านศูนย์กลาง 600 มิลลิเมตร ยาว 7.2 กิโลเมตร ส่งน้ำได้ 160 ลิตรต่อวินาที เส้นที่สอง (ปี 2540) เส้นผ่านศูนย์กลาง 500 มิลลิเมตร ยาว 18.622 กิโลเมตร ส่งน้ำได้ 200 ลิตรต่อวินาที (ผมเปิดหน้านี้ผ่านเครื่องมือสรุปหน้าเว็บ จึงควรเปิดอ่านต้นฉบับซ้ำก่อนอ้างต่อ)

สำหรับเกษตรกรรายย่อย อ่างพวงเป็นเรื่องที่ทำเองไม่ได้ แต่มีผลทางอ้อม ถ้าที่ดินอยู่ใกล้ระบบนี้ น้ำในคลองหรือในอ่างใกล้บ้านอาจมีมากขึ้นในหน้าแล้ง ซึ่งต้องสอบถามโครงการชลประทานในพื้นที่ ไม่ใช่สถานีพัฒนาที่ดิน นอกเหนือจากนี้ บ่อจิ๋วในไร่นาเป็นเครื่องมือที่ต่างระดับกันโดยสิ้นเชิง

ขั้นตอนขอสระน้ำในไร่นา (บ่อจิ๋ว) ตามหน้าบริการของกรมพัฒนาที่ดิน

ขั้นตอนต่อไปนี้สรุปจากหน้า "ขอรับบริการสระน้ำในไร่นา (บ่อจิ๋ว)" ของกรมพัฒนาที่ดิน และเอกสารสรุปการฝึกอบรมของกรม ซึ่งอธิบายกระบวนการภายใน 7 ขั้น ณ ต.ค. 2569 ให้ตรวจรายละเอียดกับสถานีอีกครั้ง

1. สำรวจที่ดินตัวเองเทียบเกณฑ์ข้างบน ว่าอยู่นอกเขตชลประทาน ลาดชันไม่เกิน 15 เปอร์เซ็นต์ และมีพื้นที่ 30 x 40 เมตรขึ้นไป
2. เตรียมเอกสารสิทธิ์ที่ดิน และหนังสือยินยอมให้ขุด (เจ้าของร่วมต้องยินยอมครบ)
3. โทรสายด่วน 1760 หรือไปที่สถานีพัฒนาที่ดินประจำจังหวัด แจ้งความประสงค์และลงทะเบียน
4. เจ้าหน้าที่ลงตรวจสอบพื้นที่ ดูดิน ความลาดชัน และจุดที่เหมาะจะขุด
5. รอการคัดเลือกเกษตรกรและกำหนดพื้นที่ตามเป้าหมายประจำปี (ปีงบประมาณ 2567 เอกสารของสำนักงานพัฒนาที่ดินเขต 9 ระบุเป้า 35,380 บ่อ 70,760 ไร่ ปีอื่นอาจต่างออกไป)
6. เข้ารับฟังการชี้แจง แล้วรอผู้รับจ้างเข้าขุด เตรียมจ่ายสมทบ 2,500 บาท
7. ตรวจรับบ่อ ปลูกหญ้าแฝก และเริ่มวางแผนใช้น้ำ

เช็กลิสต์ก่อนไปคุยกับสถานีพัฒนาที่ดิน

• ถ่ายรูปที่ดินและหาตำแหน่งที่ตั้งว่าจะขุดตรงไหน ให้ห่างแนวเขตมากกว่า 2 เท่าของความลึก
• หาว่าบ้านอยู่ในเขตชลประทานหรือไม่ ถ้าอยู่ ไม่เข้าเกณฑ์โครงการนี้
• จดว่าน้ำหมดเดือนไหนของปี และพืชที่ปลูกใช้น้ำเดือนละประมาณเท่าไร จะได้ตอบเจ้าหน้าที่ได้ว่าต้องการบ่อขนาดไหน
• ถามเรื่องบ่อ 2,500 ลูกบาศก์เมตรหากที่ดินกว้างและมีพืชใช้น้ำมาก
• ถามว่าปีนี้โควตาเต็มหรือยัง และคิวของตำบลเป็นอย่างไร

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ไปแจ้งสถานีว่าขอ บ่อพวง โดยไม่อธิบายภาพ เจ้าหน้าที่อาจไม่รู้จักคำนี้ ให้พูดว่า ขอสระน้ำในไร่นา หรือบ่อจิ๋ว และแจ้งขนาดที่ต้องการ
• ตีความว่าบ่อ 1,260 ลูกบาศก์เมตรเก็บน้ำได้ 1,260 เต็ม ๆ แล้ววางแผนปลูกพืชเกินน้ำ จริง ๆ ปริมาณดินขุดไม่เท่าปริมาณน้ำที่ใช้ได้
• ปล่อยให้ที่ดินยังเป็นมรดกร่วม ไม่คุยกับทายาทก่อน แล้วไปติดตอนเจ้าหน้าที่ขอหนังสือยินยอม
• ไม่ปลูกหญ้าแฝกรอบบ่อ ฝนแรกขอบดินพังลงบ่อ ตะกอนตื้นเขินเร็ว
• ไปเชื่อคลิปหรือโพสต์ที่ให้ตัวเลขเงินช่วยเหลือโดยไม่มีที่มา ตัวเลขของรัฐที่ผมยืนยันได้คือเกษตรกรสมทบ 2,500 บาท ณ หน้าบริการของกรม ส่วนที่เหลือต้องถามสถานี

ลิงก์อ่านต่อ

ถ้ากำลังตัดสินใจเรื่องแหล่งน้ำ อ่านเรื่อง คิดขนาดบ่อเก็บน้ำฝนในฟาร์ม กับ ต้นทุนสระเก็บน้ำในฟาร์ม ประกอบ ส่วนภาพรวมของโครงการสระน้ำขนาดเล็กดู โครงการสระน้ำในไร่นาขนาดเล็ก และถ้าไม่แน่ใจว่าควรขุดบ่อหรือเจาะบาดาล ลองอ่าน เจาะบาดาลหรือขุดสระรับน้ำฝน ก่อน

สรุป

บ่อพวงไม่ใช่ศัพท์ทางการของกรมพัฒนาที่ดิน สิ่งที่มีโครงการและเงื่อนไขชัดคือสระน้ำในไร่นา (บ่อจิ๋ว) ขนาดมาตรฐาน 1,260 ลูกบาศก์เมตร ปริมาณดินขุด เกษตรกรสมทบบ่อละ 2,500 บาท ส่วนอ่างพวงเป็นเรื่องของอ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่ คนละระดับกัน ถ้าสนใจโครงการ ให้ติดต่อสถานีพัฒนาที่ดินประจำจังหวัดหรือสายด่วน 1760 และเรียกชื่อโครงการให้ตรงกับที่หน่วยงานใช้ ข้อมูลทั้งหมดตรวจ ณ ต.ค. 2569

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄คู่มือโครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน ฉบับปรับปรุงครั้งที่ 2 ปี 2564 (กรมพัฒนาที่ดิน, ก.พ. 2565) — บ่อมาตรฐาน 1,260 ลูกบาศก์เมตร เกณฑ์พื้นที่ ระยะห่างแนวเขต การดูแลบ่อ https://orgweb.ldd.go.th/sources/img/part_document/FILES_9905_664442d4980a7.pdf
• 📄ขอรับบริการสระน้ำในไร่นา (บ่อจิ๋ว) กรมพัฒนาที่ดิน — ขนาดบ่อ เงินสมทบ 2,500 บาท ขั้นตอนและช่องทางติดต่อ https://www.ldd.go.th/WEB_Water/detail.html
• 📄เอกสารสรุปคู่มือโครงการแหล่งน้ำในไร่นา (กรมพัฒนาที่ดิน) — เป้าหมาย 35,380 บ่อ และขั้นตอน 7 ขั้น https://orgweb.ldd.go.th/sources/img/part_lesson/FILES_13252_66deaa528ceae.pdf
• 📄เอกสารติดตามผลบ่อจิ๋ว Soil_38 (กรมพัฒนาที่ดิน) — ยืนยันว่า บ่อจิ๋ว คือบ่อความจุ 1,260 ลูกบาศก์เมตร https://lddmordin.ldd.go.th/web/data/Tank_Soilmanagement/Soil_38.pdf
• 📄อ่างพวง ฐานความรู้ สำนักงาน กปร. — ความหมาย ปีเริ่มต้น และตัวเลขท่อส่งน้ำ http://km.rdpb.go.th/Knowledge/View/27
• 📄คู่มือสำหรับประชาชน การแจ้งขุดดิน เทศบาลตำบลพะตง (ศูนย์ข้อมูลข่าวสารของราชการ) — เกณฑ์ลึกเกิน 3 เมตรหรือปากบ่อเกิน 10,000 ตารางเมตรตามมาตรา 17 พ.ร.บ.การขุดดินและถมดิน พ.ศ. 2543 https://infocenter.oic.go.th/FILEWEB/CABINFOCENTER3/DRAWER091/GENERAL/DATA0001/00001768.PDF

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ