ขุดสระเก็บน้ำในไร่ควรมีขนาดเท่าไรต่อพื้นที่ปลูก คำนวณยังไงให้พอใช้หน้าแล้ง

คำตอบเร็ว: สระเก็บน้ำในไร่ควรมีปริมาตรอย่างน้อยราว 800–1,500 ลูกบาศก์เมตรต่อไร่สำหรับไม้ผล-พืชผักที่ต้องรดน้ำต่อเนื่องตลอดฤดูแล้ง โดยคำนวณจาก (ความต้องการน้ำเฉลี่ยของพืช ลบ.ม./ไร่/วัน) x (จำนวนวันหน้าแล้งที่ไม่มีฝนช่วยเสริม) แล้วบวกเผื่อการระเหยและการรั่วซึมอีกประมาณ 20–30% ส่วนนาข้าวที่ใช้สระเสริมเฉพาะช่วงฝนทิ้งช่วง ปริมาตรที่ต้องการจะน้อยกว่านี้มาก เพราะน้ำฝนช่วยรับภาระส่วนใหญ่อยู่แล้ว อย่าใช้ตัวเลขกลาง ๆ โดยไม่คำนวณตามพื้นที่และพืชจริงของตัวเอง

เจ้าของไร่หลายคนตัดสินใจขุดสระเก็บน้ำเพราะกลัวขาดน้ำหน้าแล้ง แต่พอขุดเสร็จกลับเจอปัญหาสองแบบสลับกัน คือขุดเล็กเกินไปจนน้ำหมดกลางฤดูแล้ง หรือขุดใหญ่เกินความจำเป็นจนเสียพื้นที่ปลูกและงบประมาณที่ควรเอาไปทำเรื่องอื่น ต้นเหตุหลักคือขุดตาม "ความรู้สึกว่าน่าจะพอ" หรือขุดตามเพื่อนบ้านที่ปลูกพืชคนละชนิดกัน ทั้งที่ความต้องการน้ำของพืชแต่ละชนิดต่างกันหลายเท่าตัว บทความนี้จะพาคำนวณทีละขั้นตอนตั้งแต่ปริมาณน้ำที่พืชต้องการจริง ไปจนถึงตัวเลขขนาดสระที่ควรขุด พร้อมตัวอย่างเทียบให้เห็นภาพระหว่างพืชสวนกับนาข้าว

สูตรคำนวณปริมาณน้ำที่พืชแต่ละชนิดต้องการต่อไร่ต่อวัน

ก่อนกำหนดขนาดสระ ต้องรู้ก่อนว่าพืชที่ปลูกใช้น้ำเท่าไรต่อวัน ตัวเลขนี้แปรผันตามชนิดพืช ระยะการเจริญเติบโต และสภาพอากาศ แต่พอใช้เป็นเกณฑ์เริ่มต้นได้ดังนี้ (หน่วยลูกบาศก์เมตรต่อไร่ต่อวัน ช่วงฤดูแล้งที่อากาศร้อนแดดจัด):

วิธีใช้ตาราง: เอาตัวเลขต่อไร่คูณด้วยจำนวนไร่ที่ปลูกจริง จะได้ความต้องการน้ำรวมต่อวัน จากนั้นคูณด้วยจำนวนวันที่คาดว่าจะไม่มีฝนช่วยในหน้าแล้ง (ภาคกลาง-อีสานส่วนใหญ่อยู่ราว 120–150 วัน) ก็จะได้ปริมาณน้ำรวมที่ต้องสำรองตลอดฤดู

อัตราส่วนขนาดสระต่อพื้นที่ปลูกที่แนะนำโดยทั่วไป

นอกจากคำนวณจากปริมาณน้ำที่ต้องใช้จริง ยังมีอัตราส่วนเชิงพื้นที่ที่ใช้อ้างอิงกันทั่วไปในแนวทางเกษตรทฤษฎีใหม่และโคก หนอง นา คือกันพื้นที่ประมาณ 30% ของที่ดินทั้งแปลงไว้เป็นแหล่งน้ำ (สระ+คูคลองไส้ไก่) สำหรับฟาร์มที่ต้องการพึ่งตัวเองด้านน้ำเต็มรูปแบบ แต่ถ้าพื้นที่ของใครไม่ได้ต้องการปลูกพืชทุกแปลงตลอดปี หรือมีแหล่งน้ำสำรองอื่นอยู่แล้ว (บ่อบาดาล คลองชลประทานใกล้แปลง) อัตราส่วนนี้ปรับลดได้ตามจริง โดยดูจากปริมาณน้ำที่คำนวณได้จากหัวข้อก่อนหน้าเป็นหลัก อย่ายึดเปอร์เซ็นต์ตายตัวโดยไม่เทียบกับตัวเลขการใช้น้ำจริงของพืชที่ปลูก

• ไม้ผลที่ปลูกถาวรระยะยาว: กันพื้นที่สระ 8–15% ของแปลง (เพราะรดถี่หลายปีต่อเนื่อง)
• พืชผักหมุนเวียนเร็ว: กันพื้นที่สระ 10–20% (ต้องรดน้ำถี่มากช่วงอายุสั้น)
• นาข้าวที่พึ่งฝนเป็นหลัก: กันพื้นที่สระ 3–8% (เสริมเฉพาะช่วงฝนทิ้งช่วง)

ปัจจัยการระเหยของน้ำในสระที่ต้องคิดเผื่อ

ขนาดสระที่คำนวณจากความต้องการน้ำของพืชอย่างเดียวมักไม่พอใช้จริง เพราะน้ำในสระเองก็สูญเสียไปกับการระเหยและการรั่วซึมตลอดเวลา ช่วงหน้าแล้งที่แดดจัดลมแรง อัตราการระเหยผิวน้ำเปิดในประเทศไทยอยู่ราว 5–7 มิลลิเมตรต่อวัน ถ้าสระมีผิวน้ำกว้างแต่ตื้น จะเสียน้ำจากการระเหยในสัดส่วนที่สูงกว่าสระที่ขุดลึกและผิวน้ำแคบ (ปริมาตรต่อพื้นที่ผิวมากกว่า) จึงควรออกแบบให้สระลึกอย่างน้อย 3–4 เมตรแทนการขุดตื้นแต่กว้าง และถ้าดินเป็นดินทรายหรือดินร่วนที่ซึมง่าย ควรบดอัดก้นสระหรือปูแผ่นพลาสติกกันซึม ไม่เช่นนั้นน้ำจะหายไปกับการรั่วซึมมากกว่าที่พืชได้ใช้จริง โดยรวมแล้วควรบวกเผื่อปริมาตรที่คำนวณได้จากความต้องการของพืชอีกประมาณ 20–30% เพื่อรองรับการสูญเสียสองทางนี้

ตัวอย่างการคำนวณสำหรับพืชสวนเทียบนาข้าว

ตัวอย่างที่ 1 — สวนมะม่วง 5 ไร่: ความต้องการน้ำเฉลี่ย 5 ลบ.ม./ไร่/วัน x 5 ไร่ = 25 ลบ.ม./วัน x 130 วันหน้าแล้ง = 3,250 ลบ.ม. บวกเผื่อระเหย-รั่วซึม 25% = ประมาณ 4,060 ลบ.ม. ถ้าขุดสระลึก 4 เมตร จะต้องการพื้นที่ผิวสระประมาณ 1,000–1,100 ตารางเมตร หรือคิดเป็นสัดส่วนราว 13% ของพื้นที่แปลง

ตัวอย่างที่ 2 — นาข้าวหอมมะลิ 5 ไร่ (พึ่งฝนเป็นหลัก เสริมเฉพาะช่วงฝนทิ้งช่วง 20 วัน): ความต้องการน้ำ 10 ลบ.ม./ไร่/วัน x 5 ไร่ = 50 ลบ.ม./วัน x 20 วัน = 1,000 ลบ.ม. บวกเผื่อ 25% = ประมาณ 1,250 ลบ.ม. เห็นได้ชัดว่าแม้นาข้าวจะใช้น้ำต่อไร่ต่อวันสูงกว่าไม้ผล แต่เพราะพึ่งพาน้ำฝนเป็นหลักและใช้สระเสริมเฉพาะช่วงสั้น ๆ ปริมาตรสระที่ต้องขุดจึงน้อยกว่าสวนมะม่วงเกือบ 3 เท่า

ตารางสรุปขนาดสระแนะนำตามพื้นที่และชนิดพืช

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยเวลาคำนวณขนาดสระ

• ขุดสระตามเพื่อนบ้านที่ปลูกพืชคนละชนิด ทั้งที่ความต้องการน้ำต่างกันหลายเท่า
• ขุดตื้นแต่กว้างเพื่อประหยัดค่าขุด ทำให้เสียน้ำจากการระเหยเร็วกว่าที่ควร
• ลืมคิดเผื่อการรั่วซึมของดินทราย/ดินร่วน ทำให้น้ำหายเร็วกว่าที่คำนวณไว้
• คำนวณจากจำนวนวันหน้าแล้งของปีที่ฝนดี แล้วเจอปีแล้งจัดน้ำไม่พอ ควรเผื่อสำหรับปีที่ฝนมาช้ากว่าปกติด้วย
• ไม่เว้นทางลาดขอบสระให้ปลอดภัย ทำให้ดินขอบสระพังทลายกลับลงไปในสระ ปริมาตรใช้งานจริงลดลง
• ขุดสระใหญ่เกินจำเป็นจนเสียพื้นที่ปลูกไปมาก ทั้งที่มีแหล่งน้ำสำรองอื่น เช่น บ่อบาดาลหรือคลองชลประทานใกล้แปลงอยู่แล้ว

สรุป

ขนาดสระเก็บน้ำที่เหมาะสมไม่มีตัวเลขตายตัวเดียวที่ใช้ได้กับทุกแปลง ต้องคำนวณจากความต้องการน้ำของพืชที่ปลูกจริง คูณด้วยจำนวนวันหน้าแล้งที่คาดว่าจะไม่มีฝนช่วย แล้วบวกเผื่อการระเหยและรั่วซึมอีก 20–30% ไม้ผลและพืชผักที่ต้องรดต่อเนื่องทั้งฤดูจะต้องการปริมาตรสระมากกว่านาข้าวที่พึ่งฝนเป็นหลักหลายเท่าตัว การขุดสระให้ลึกกว่ากว้างและบดอัดก้นสระให้แน่นยังช่วยรักษาปริมาณน้ำที่คำนวณไว้ให้ใช้ได้จริงตลอดฤดูแล้งด้วย อ่านเรื่องการจัดการดิน น้ำ ปุ๋ยอื่น ๆ เพิ่มเติมได้ที่หมวด ดิน น้ำ ปุ๋ย

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมพัฒนาที่ดิน — แนวทางเกษตรทฤษฎีใหม่และการจัดสรรพื้นที่แหล่งน้ำในไร่นาแบบโคก หนอง นา
• 📄กรมชลประทาน — ข้อมูลความต้องการน้ำของพืชและการบริหารจัดการน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน
• 📄กรมส่งเสริมการเกษตร — คำแนะนำการวางแผนแหล่งน้ำสำรองสำหรับเกษตรกรรายย่อย

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ