วิธีทำธนาคารน้ำใต้ดินในไร่นา ขั้นตอนขุด วัสดุ และข้อควรระวังเรื่องคุณภาพดิน

คำตอบเร็ว: ตามคู่มือธนาคารน้ำใต้ดินของ วช. (2564) ระบบปิดระดับครัวเรือนทำโดยขุดหลุมกว้าง 30-80 ซม. ลึก 50-120 ซม. เจาะบ่อพักก้นหลุม 30x30x30 ซม. ใส่ท่อ PVC 1.5-2 นิ้ว ยาว 1.2-1.5 เมตร ถมหินใหญ่ หินกลาง หินเล็กเรียงชั้น แล้วขึงตาข่ายใต้ผิวหน้า 10-15 ซม. กันตะกอน ส่วนระบบเปิดต้องใช้เครื่องจักรขุดสะดือทะลุชั้นดินเหนียว ข้อควรระวังคือคุณภาพดินและน้ำ ผลของสารเคมีเกษตรยังไม่ได้ศึกษาอย่างรอบด้าน และยังไม่พบประกาศที่ยืนยันเรื่องการขออนุญาต ให้ถามกรมทรัพยากรน้ำบาดาลหรือสำนักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดก่อนขุด ข้อมูล ณ ต.ค. 2569

บทความนี้เป็นเวอร์ชัน "ลงมือทำ" ของเรื่องธนาคารน้ำใต้ดิน ภาพรวมแนวคิดและประวัติโครงการอ่านได้ที่บทความหลักธนาคารน้ำใต้ดิน ที่นี่จะไล่ตั้งแต่เลือกจุด ขุด ถมวัสดุ ไปจนถึงตรวจติดตาม โดยอิงคู่มือฉบับเดียวกับที่ใช้ในโครงการของท้องถิ่น และบอกชัดว่าตัวเลขไหนมาจากคู่มือ ตัวเลขไหนเป็นข้อเสนอจากภาคสนามของผม ซึ่งไม่ใช่ข้อกำหนด

ที่มาของคู่มือ คือ "คู่มือการทำธนาคารน้ำใต้ดิน" ของมูลนิธิหลวงปู่สงฆ์ จันทสโรเพื่อการวิจัย ปรากฏในฐานข้อมูลของสำนักงานการวิจัยแห่งชาติ ปี 2564 โดยระบุว่าโครงการของกรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่นเริ่มปี 2561 ตั้งคณะทำงานเมื่อ 17 กรกฎาคม 2563 และยกตัวอย่างพื้นที่ อบต.ถ้ำสิงห์ จังหวัดชุมพร

ก่อนขุด ต้องตอบสามข้อนี้ให้ได้

1. ที่ดินเหมาะกับระบบไหน คู่มือให้เลือกตามสภาพพื้นที่ ถ้ามีบ่อหรือที่ลุ่มชี้ไปทางระบบเปิด ถ้าที่จำกัดจนขุดเป็นบ่อไม่ได้ชี้ไปทางระบบปิด บทความนี้เน้นระบบปิดเพราะลงมือเองได้ ส่วนการเทียบสองระบบอยู่ในบทความธนาคารน้ำใต้ดินระบบเปิดกับระบบปิด
2. ขุดแล้วต้องขออนุญาตหรือไม่ ผมไม่พบประกาศที่ตอบเรื่องหลุมซึมสำหรับเกษตรกร กฎหมายน้ำบาดาลนิยาม "ระบายน้ำลงบ่อน้ำบาดาล" ว่าหมายถึงการกระทำใด ๆ ที่ทำให้น้ำหรือของเหลวอื่นลงไปในบ่อน้ำบาดาล และนับเป็นกิจการน้ำบาดาล จึงควรถามก่อน ติดต่อสำนักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัด หรือกรมทรัพยากรน้ำบาดาล และขอคำตอบเป็นลายลักษณ์อักษรถ้าทำได้
3. น้ำใต้ดินแถวนั้นเป็นอย่างไร กรมทรัพยากรน้ำบาดาลแนะนำใช้แผนที่น้ำบาดาลและข้อมูลบ่อใกล้เคียงประเมินความลึกและศักยภาพ และเตือนว่าภาคอีสานบางแห่งมีน้ำใต้ดินเค็ม ให้ศึกษาทั้งดินและอุทกธรณีวิทยาก่อนออกแบบ

เลือกจุดขุด

คู่มือไม่ได้กำหนดระยะห่างจากบ่อน้ำกินหรือจากแปลงที่ใช้สารเคมี ผมจึงเสนอเป็นแนวปฏิบัติของภาคสนาม ไม่ใช่ข้อกำหนด ได้แก่

• เลือกจุดที่น้ำฝนจากหลังคาหรือน้ำจากคูไหลมาถึงโดยไม่ผ่านที่ผสมหรือล้างอุปกรณ์สารเคมี
• อยู่ห่างจากส้วม ถังเกรอะ และคอกสัตว์ ซึ่งมาตรฐานการเจาะบ่อบาดาลของกรมทรัพยากรน้ำบาดาลกำหนดระยะบ่อห่างจากถังส้วมอย่างน้อย 30 เมตร หลุมซึมไม่ใช่บ่อบาดาล แต่หลักคิดเรื่องไม่ให้ของเสียไหลลงน้ำใต้ดินเป็นเรื่องเดียวกัน
• เลี่ยงใกล้โรงงานอุตสาหกรรม ตามข้อควรระวังของกรมทรัพยากรน้ำบาดาลที่เผยแพร่ผ่านกรมพัฒนาที่ดิน (2562)
• เลือกที่ที่น้ำท่วมขังหรือไหลผ่านจริง เพื่อให้หลุมได้ทำงาน

อุปกรณ์และวัสดุตามคู่มือ

คู่มือกำชับให้เลี่ยงขวดพลาสติก ยางรถยนต์ และวัสดุอื่นที่ไม่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม ตัวเลขสัดส่วนหินสี่ส่วนในตารางเป็นของระดับองค์กร คู่มือไม่ได้ระบุสัดส่วนของหลุมครัวเรือน จึงให้ถมจากหินใหญ่ไปเล็กตามลำดับที่คู่มือบอก

ขั้นตอนทำระบบปิดระดับครัวเรือน

1. กำหนดตำแหน่งและขนาดหลุม ตีเส้นให้กว้าง 30-80 ซม. เลือกขนาดตามพื้นที่ ถ้าเป็นหลุมรับน้ำจากหลังคา ให้จัดทางน้ำให้ไหลเข้าหลุมก่อนลงมือ
2. ขุดหลุมลึก 50-120 ซม. ทิ้งดินไว้ข้างหลุมสำหรับกลบขอบหลังเสร็จ ถ้าขุดเจอชั้นดินแข็งหรือน้ำผุด ให้หยุดและปรึกษาผู้รู้ท้องถิ่น ผมไม่มีเกณฑ์ที่ยืนยันได้ว่าควรเปลี่ยนจุดที่ความลึกเท่าไร
3. ขุดบ่อพักก้นหลุม ขนาด 30x30x30 ซม. เป็นจุดที่ท่อ PVC จะวางอยู่
4. ปักท่อ PVC 1.5-2 นิ้ว ยาว 1.2-1.5 เมตร ให้ปลายล่างอยู่ในบ่อพักและปลายบนโผล่พ้นผิวดินเล็กน้อย คู่มือเรียกท่อนี้ว่าท่อระบายอากาศ ผมแนะนำให้เจาะรูข้างท่อหรือปิดปลายบนด้วยตะแกรงกันเศษใบไม้ แต่นี่เป็นข้อเสนอของผมเอง ไม่ใช่ข้อกำหนดของคู่มือ
5. ถมหินใหญ่ก่อน ตามด้วยหินกลางหรืออิฐ กระเบื้อง เศษแก้ว แล้วหินเล็กปิดด้านบน ล้างหินก่อนถมเพื่อให้ฝุ่นไม่อุดช่องว่าง (ข้อเสนอจากภาคสนาม)
6. ขึงตาข่ายหรืออวนละเอียด ใต้ผิวหน้า 10-15 ซม. เพื่อกรองตะกอนดิน แล้วถมหินเล็กทับหรือกลบตามที่คู่มือว่า
7. จดวันที่ ตำแหน่งพิกัด ขนาด และวัสดุ ถ่ายรูปก่อนกลบทุกชั้น เพราะอีกสองปีจะจำไม่ได้ว่าใต้ดินมีอะไร

ขั้นตอนระบบเปิดโดยสรุป (ต้องใช้เครื่องจักร)

คู่มือแบ่งเป็นสามขั้น คือเลือกพื้นที่ที่เป็นบ่อหรือที่ลุ่ม ขุด "สะดือ" ที่หัว ท้าย และกลางบ่อ ทะลุชั้นดินเหนียวลงถึงชั้นน้ำ ลึกประมาณ 7-12 เมตรในตัวอย่าง แล้วเปิดขอบบ่อให้น้ำไหลเข้าได้จากทุกทิศ งานนี้ไม่ใช่งานที่ทำด้วยจอบ ควรทำร่วมกับหน่วยงานท้องถิ่นและผู้รู้ธรณี

ข้อควรระวังเรื่องคุณภาพดินและน้ำ

• สารเคมีเกษตร คู่มือยอมรับว่าสารเคมีตกค้างอาจไหลลงสู่น้ำใต้ดิน และผลกระทบยังไม่ได้ศึกษาอย่างรอบด้าน โดยเฉพาะกรณีก้นหลุมถึงชั้นหินให้น้ำ จึงไม่ควรรับน้ำจากแปลงที่เพิ่งฉีดพ่น
• น้ำเค็ม กรมทรัพยากรน้ำบาดาลระบุชั้นน้ำเค็มในที่ราบภาคกลางตอนล่าง (ลึกราว 30-170 เมตร บางพื้นที่ชายฝั่งลึกราว 300 เมตร) และภาคตะวันออกเฉียงเหนือจากการละลายหินเกลือ การเติมน้ำลงใกล้ชั้นเหล่านี้ต้องศึกษาก่อน
• โรงงานและแหล่งปนเปื้อน เลี่ยงตามที่เอกสารของกรมทรัพยากรน้ำบาดาลเตือน
• วัสดุ อย่าใช้พลาสติกและยางรถยนต์
• ความปลอดภัยการลงหลุมลึก กรมสนับสนุนบริการสุขภาพรายงานเหตุที่ลับอากาศในช่วง 2549-2556 รวม 9 เหตุการณ์ ผู้เสียชีวิต 28 ราย ถ้าหลุมหรือบ่อลึกกว่าระดับตัวคน ห้ามลงไปคนเดียว และห้ามลงถ้าน้ำดำมีกลิ่นเหม็น

บำรุงรักษาและตรวจติดตาม

คู่มือกำหนดให้ติดตามผลก่อนทำ ระหว่างทำ และหลังทำ 6 เดือนและ 12 เดือน ผู้ดูแลระดับองค์กรคือองค์กรเอง ส่วนระดับครัวเรือนแนะนำให้ผ่านกลุ่มระดับตำบลโดยมีหน่วยงานท้องถิ่นเป็นพี่เลี้ยง ข้อเสนอของผมสำหรับสิ่งที่ควรจดรอบละครั้ง ได้แก่

• ระดับน้ำในบ่อใกล้เคียงที่วัดได้ ก่อนและหลังฝนใหญ่
• ลักษณะน้ำในบ่อ เช่น สี กลิ่น ความขุ่น
• ถ้าตรวจได้ ค่า EC และผลตรวจคุณภาพน้ำจากห้องปฏิบัติการ
• สภาพผิวหน้าหลุม มีตะกอนหรือเศษใบไม้ปิดหรือไม่ หลังฝนแรก ๆ ควรเปิดดู

คู่มือไม่ได้ให้เกณฑ์ว่าเมื่อไรต้องรื้อล้างหิน ถ้าเห็นน้ำขังบนหลุมนานผิดปกติ ให้สงสัยว่าตะแกรงหรือชั้นหินด้านบนตัน และปรึกษาพี่เลี้ยงท้องถิ่น

ต้นทุนเป็นเท่าไร

ไม่มีตัวเลขต้นทุนในคู่มือที่เปิดอ่าน และไม่ขอแต่งราคา ให้ขอใบเสนอราคาหิน ท่อ และค่าแรงในท้องถิ่น แล้วคำนวณ ต้นทุนรวม = ต้นทุนคงที่ + ต้นทุนผันแปร ต้นทุนคงที่คือวัสดุและค่าขุด ต้นทุนผันแปรคือค่าตรวจน้ำและค่าดูแลต่อปี ตัวอย่างฝึกคิดด้วยตัวเลขสมมติ: วัสดุและค่าแรง 5,000 บาท ตรวจน้ำปีละ 1,000 บาท ใช้งาน 5 ปี ต้นทุนรวม 5,000 + (1,000 x 5) = 10,000 บาท เฉลี่ยปีละ 2,000 บาท ตัวเลขนี้แต่งขึ้นเพื่ออธิบายสูตร ไม่ใช่ราคาจริง และเนื่องจากไม่รู้ว่าหลุมหนึ่งเติมน้ำได้ปีละกี่ลูกบาศก์เมตร จึงคำนวณต้นทุนต่อลูกบาศก์เมตรไม่ได้ หากโครงการท้องถิ่นของคุณให้ข้อมูลปริมาณน้ำ ค่อยนำมาหารเทียบกับการซื้อน้ำเติม

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ถมวัสดุผิดชั้น เอาหินเล็กไว้ล่างทำให้ช่องว่างตัน คู่มือเรียงหินใหญ่ไว้ล่างและหินเล็กไว้บน
• ลืมตาข่ายกันตะกอน ฝนแรกพาโคลนลงมาอุดหลุม
• ใช้ขวดพลาสติกหรือยางรถยนต์เป็นวัสดุถม ซึ่งคู่มือห้ามไว้
• รับน้ำจากแปลงที่เพิ่งฉีดพ่นสารเคมี
• ไม่ถามเรื่องอนุญาตก่อนขุด แล้วต้องรื้อภายหลัง
• ไม่มีบันทึกระดับน้ำก่อนทำ จึงไม่รู้ว่าหลังทำดีขึ้นหรือไม่

เช็กลิสต์ก่อนกลบหลุม

• ถามหน่วยงานเรื่องอนุญาตแล้ว และจดคำตอบ
• ตรวจแล้วว่าไม่อยู่ในเขตน้ำเค็มหรือใกล้แหล่งปนเปื้อน
• ขนาดหลุมและท่อตรงตามตาราง
• เรียงหินจากใหญ่ไปเล็ก ไม่มีพลาสติกหรือยาง
• วางตาข่ายใต้ผิวหน้า 10-15 ซม.
• ถ่ายรูปและจดพิกัด
• นัดวันตรวจ 6 เดือนและ 12 เดือน

ถ้าไม่มีที่ดินหรือสิทธิ์ไม่แน่ ควรทำอย่างไร

ธนาคารน้ำใต้ดินต้องมีที่ดินที่ใช้ได้ต่อเนื่อง ถ้าที่ดินอยู่ในสถานะที่ยังไม่มั่นคง เช่น ผู้ใช้ที่ดินธนาคารที่ดิน ให้ดูข้อมูลเรื่องสิทธิ์ก่อนลงทุนขุด อ่านที่ผู้ใช้ที่ดินธนาคารที่ดินหลังการยุบ และตรวจสถานะล่าสุดกับหน่วยงานที่ดูแล

สรุป

ธนาคารน้ำใต้ดินระบบปิดระดับครัวเรือนตามคู่มือ คือหลุมกว้าง 30-80 ซม. ลึก 50-120 ซม. มีบ่อพัก ท่อ PVC หินเรียงชั้น และตาข่ายกันตะกอน ขุดมือได้ แต่ปริมาณน้ำที่เติมได้ ผลต่อคุณภาพน้ำใต้ดินจากสารเคมีเกษตร และเรื่องการขออนุญาตยังไม่มีข้อมูลยืนยัน จึงควรถามกรมทรัพยากรน้ำบาดาลหรือสำนักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัด เลือกจุดที่ห่างแหล่งปนเปื้อน ตรวจติดตามที่ 6 และ 12 เดือน และจดบันทึกทุกขั้น

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄คู่มือการทำธนาคารน้ำใต้ดิน (วช. 2564) — ขนาดหลุม วัสดุ ขั้นตอน ปัญหา และการติดตามผล (https://dkmmap.nrct.go.th/dkmmap-2021/dkm-dm/upload_manual/64-088.pdf)
• 📄กรมพัฒนาที่ดิน (สไลด์ธนาคารน้ำใต้ดิน แหล่งข้อมูล กรมทรัพยากรน้ำบาดาล 2562) — ข้อควรระวังด้านน้ำเค็ม ดิน และการปนเปื้อน (https://www.ldd.go.th/WEB_Download/Data/Info/Professor/UndergroundBank/UB.pdf)
• 📄พระราชบัญญัติน้ำบาดาล พ.ศ. 2520 — นิยามการระบายน้ำลงบ่อน้ำบาดาล (https://hydrolaw.thaiwater.net/พระราชบัญญัติน้ำบาดาล-พ/)
• 📄กรมทรัพยากรน้ำบาดาล — ชั้นน้ำเค็มในที่ราบภาคกลางและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ (https://www.dgr.go.th/th/newsAll/124/11250)
• 📄กรมทรัพยากรน้ำบาดาล — การประเมินศักยภาพน้ำบาดาลก่อนเจาะจากแผนที่น้ำบาดาล (https://www.dgr.go.th/th/newsAll/124/5210)
• 📄กรมทรัพยากรน้ำบาดาล เขต 3 — มาตรฐานตำแหน่งบ่อห่างถังส้วมอย่างน้อย 30 เมตร (https://www.dgr.go.th/bgr3/th/newsAll/365/7388)
• 📄กรมสนับสนุนบริการสุขภาพ — เตือนอันตรายที่อับอากาศ สถิติ 2549-2556 (https://www.hss.moph.go.th/show_topic.php?id=302)

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ