ทดสอบปริมาณน้ำบ่อบาดาลก่อนวางระบบน้ำ ทำอย่างไร และต้องรู้ค่าอะไรบ้าง

คำตอบเร็ว: ทดสอบปริมาณน้ำหลังพัฒนาบ่อจนน้ำใสแล้วเท่านั้น โดยสูบด้วยอัตราคงที่หรือเพิ่มอัตราเป็นขั้น ๆ จนระดับน้ำในบ่อนิ่ง แล้ววัดอัตราไหล ระดับน้ำก่อนสูบ ระดับน้ำขณะสูบ และระยะน้ำลด ค่าที่ต้องจดให้ครบคือ อัตราไหล (ลูกบาศก์เมตรต่อชั่วโมง) ระดับน้ำนิ่ง ระดับน้ำขณะสูบ ระยะน้ำลด ปริมาณน้ำจำเพาะ และคุณภาพน้ำขณะสูบ ก่อนเอาไปเลือกปั๊มและขนาดระบบน้ำ ข้อมูล ณ ต.ค. 2569

หลายสวนเจาะบ่อเสร็จแล้วเห็นน้ำพุ่งออกมาแรงช่วงที่ช่างทดลองสูบ ก็ซื้อปั๊มตามขนาดที่เห็นขายดี ต่อท่อ วางสปริงเกลอร์ แล้วมารู้ตอนหน้าแล้งว่าบ่อสูบได้ไม่ถึงครึ่งของที่ระบบต้องการ ระดับน้ำลดจนปั๊มดูดลม หรือน้ำเริ่มกร่อย ปัญหานี้เลี่ยงได้ด้วยการทดสอบปริมาณน้ำให้ถูกขั้นตอนก่อนวางระบบ บทความนี้อธิบายว่าทดสอบอย่างไร ต้องจดค่าอะไร และเอาตัวเลขไปใช้ตัดสินใจอย่างไร โดยอิงประกาศทางวิชาการของกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม และสื่อของกรมทรัพยากรน้ำบาดาล

การทดสอบปริมาณน้ำคืออะไร และทำไมต้องทำ

สำนักทรัพยากรน้ำบาดาล เขต 11 (อุบลราชธานี) อธิบายการสูบทดสอบ (pumping test) ว่า คือการสูบน้ำออกจากบ่อเพื่อหาความสัมพันธ์ระหว่างระดับน้ำที่ลดลงกับระยะเวลาการสูบ มีวัตถุประสงค์เพื่อหาปริมาณน้ำที่สูบได้มากที่สุดของแต่ละบ่อ คุณภาพน้ำขณะสูบทดสอบ และผลกระทบจากการสูบ ประโยชน์ที่หน้าเดียวกันระบุไว้คือ ใช้เลือกประเภทเครื่องสูบน้ำอัตโนมัติ ใช้ออกแบบการจัดการใช้น้ำจากบ่อ และใช้วางแผนปรับปรุงประสิทธิภาพบ่อ

พูดในมุมชาวสวน การทดสอบคือการรู้ "ความสามารถจริงของบ่อ" ก่อนจะผูกระบบน้ำทั้งสวนไว้กับบ่อนั้น ถ้าไม่ทดสอบก็เท่ากับเดาว่าบ่อให้น้ำเท่าไร ซึ่งต่างจากการเดาราคาตรงที่ถ้าเดาผิด ต้นไม้ทั้งแปลงต้องรอน้ำ

ใครต้องทดสอบ และกฎระบุอะไรไว้

ประกาศกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม เรื่องหลักเกณฑ์และมาตรการในทางวิชาการสำหรับการเจาะน้ำบาดาลและการเลิกเจาะน้ำบาดาล พ.ศ. 2551 (ลงวันที่ 24 มีนาคม 2551) ข้อ 13 กำหนดไว้ดังนี้

• ให้ทดสอบปริมาณน้ำเมื่อพัฒนาบ่อจนได้น้ำใสสะอาดปราศจากตะกอนทรายและตะกอนขุ่นข้นแล้วเท่านั้น
• ใช้ได้ทั้งวิธีสูบด้วยอัตราคงที่ หรือวิธีเพิ่มอัตราการสูบเป็นขั้น ๆ
• ต้องทดสอบนานจนระดับน้ำในบ่อลดลงไปอยู่ระดับคงที่แล้วเท่านั้น
• วัดปริมาณน้ำด้วยเครื่องวัดอัตราการไหล (flow meter) หรือ orifice หรือ weir แต่ถ้าน้ำน้อยกว่า 15 ลูกบาศก์เมตรต่อชั่วโมง ใช้วิธีตวงด้วยภาชนะที่รู้ปริมาตรแน่นอนก็ได้
• วัดระดับน้ำในบ่อด้วยสายวัดหรือเครื่องวัดที่บอกความลึกที่เจาะจงได้

ข้อ 15 ของประกาศเดียวกันกำหนดให้ผู้เจาะจัดทำรายงานประวัติบ่อ รูปแบบบ่อและชั้นดิน และรายงานการทดสอบปริมาณน้ำ ส่งให้พนักงานน้ำบาดาลประจำท้องที่ภายใน 15 วันนับจากวันทดสอบเสร็จ โดยมีช่างเจาะน้ำบาดาล วิศวกร หรือนักธรณีวิทยาลงนามรับรอง ในฐานะเจ้าของบ่อ ให้ขอสำเนารายงานชุดนี้จากช่างเสมอ ตัวเลขในรายงานคือข้อมูลที่ใช้เลือกปั๊มและตรวจสอบย้อนหลังได้ถ้ามีข้อพิพาท

ประกาศฉบับนี้ใช้กับการเจาะน้ำบาดาลตามกฎหมาย ซึ่งกรมทรัพยากรน้ำบาดาลชี้แจงว่าครอบคลุมบ่อที่ลึกเกิน 15 เมตร ถ้าสวนของคุณเป็นบ่อตื้นกว่านั้น ไม่มีข้อบังคับให้ส่งรายงาน แต่หลักการทดสอบใช้ประโยชน์ได้เหมือนกัน ดูเรื่องแยกประเภทบ่อที่บ่อน้ำตื้นกับบ่อบาดาลลึก ต่างกันอย่างไร และเรื่องใบอนุญาตที่ขุดบ่อบาดาลใช้ในฟาร์มต้องขอใบอนุญาตไหม

ศัพท์ที่ต้องรู้ก่อนอ่านตัวเลข

ความหมายของ SC และสูตร SC = อัตราสูบ ÷ ระยะน้ำลด มาจากตัวอย่างการคำนวณในบทความของสมาคมอุทกธรณีวิทยาไทย (เขียนโดยนักธรณีวิทยา) ซึ่งใช้ข้อมูลบ่อจริงจากบริษัทที่ปรึกษาและการประปาส่วนภูมิภาคสาขานครปฐม

ขั้นตอนทดสอบเรียงตามลำดับ

1. พัฒนาบ่อก่อน ประกาศ พ.ศ. 2551 ข้อ 12 ให้ตักน้ำขุ่นข้นออกจนค่อนข้างใส แล้วเป่าล้างด้วยลม (air lifting) สลับกับการกวนน้ำ โดยเครื่องอัดลมต้องมีแรงดันไม่น้อยกว่า 7 กิโลกรัมต่อตารางเซนติเมตร ถ้าช่างเลื่อนหรือข้ามขั้นนี้แล้วบอกให้ทดสอบเลย ให้ท้วง เพราะผลทดสอบจะไม่น่าเชื่อถือและทรายอาจกัดเครื่องสูบทีหลัง
2. วัดระดับน้ำนิ่ง ปล่อยให้ระดับน้ำนิ่ง ไม่สูบมาระยะหนึ่ง แล้ววัดด้วยสายวัดหรือเครื่องวัดระดับน้ำ ไม่ใช้เชือกผูกก้อนหินเดา จดวันเวลา
3. เลือกวิธีสูบ วิธีอัตราคงที่คือสูบที่อัตราเดียวจนระดับน้ำนิ่ง วิธีขั้นบันไดคือเพิ่มอัตราสูบเป็นขั้น ๆ แล้วจดระดับน้ำแต่ละขั้น ประกาศไม่ได้ระบุจำนวนขั้นหรือระยะเวลาต่อขั้น จึงให้ถามช่างว่าจะใช้กี่ขั้น ขั้นละนานเท่าไร ไม่มีตัวเลขกลางที่ผมยืนยันจากแหล่งทางการได้
4. วัดอัตราไหลทุกครั้งที่จดระดับน้ำ ใช้ flow meter, orifice หรือ weir ถ้าน้ำออกไม่ถึง 15 ลูกบาศก์เมตรต่อชั่วโมง ตวงด้วยภาชนะที่รู้ปริมาตรจับเวลาก็ได้
5. จดระดับน้ำตามเวลา จนระดับนิ่ง ช่วงแรกระดับน้ำเปลี่ยนเร็ว ช่วงหลังช้าลง การจดถี่ในช่วงแรกจะเห็นความชันของกราฟชัดกว่า
6. เก็บและวัดคุณภาพน้ำระหว่างสูบ สำนักทรัพยากรน้ำบาดาล เขต 11 เตือนให้วัดคุณภาพน้ำขณะสูบทดสอบด้วย เพื่อป้องกันชั้นน้ำเค็มไหลเข้าบ่อ และถ้าชั้นน้ำเค็มไหลเข้าบ่อให้หยุดสูบทดสอบทันที เกษตรกรควรมีเครื่องวัด EC แบบพกพาไว้เองถ้าอยู่ในพื้นที่เสี่ยง
7. ขอรายงานและสรุปค่า ตามหัวข้อด้านล่าง

วิธีตวงอัตราไหลด้วยภาชนะ (บ่อที่ให้น้ำไม่มาก)

สูตรคือ Q (ลิตรต่อวินาที) = ปริมาตรภาชนะ (ลิตร) ÷ เวลาที่เติมเต็ม (วินาที) แล้วคูณ 3.6 จะได้ลูกบาศก์เมตรต่อชั่วโมง ตัวอย่างสมมติ: ถังขนาด 200 ลิตร เติมเต็มใน 50 วินาที ได้ 200 ÷ 50 = 4 ลิตรต่อวินาที เท่ากับ 14.4 ลูกบาศก์เมตรต่อชั่วโมง ซึ่งยังต่ำกว่า 15 พอใช้วิธีตวงได้ตามประกาศ จับเวลาซ้ำอย่างน้อยสามรอบแล้วใช้ค่าเฉลี่ย เพราะน้ำที่ปลายท่อมักกระชากเป็นจังหวะ และต้องมีคนจับเวลากับคนวัดระดับน้ำคนละคน ไม่ใช่คนเดียวทำสองอย่าง

ตัวอย่างอ่านผลจากข้อมูลจริง

บทความของสมาคมอุทกธรณีวิทยาไทยยกตัวอย่างบ่อลึก 120 เมตร ระดับน้ำนิ่ง 52 เมตร ทดสอบแบบขั้นบันได ที่อัตราสูบ 64, 91, 95 และ 104 ลูกบาศก์เมตรต่อชั่วโมง ได้ระยะน้ำลด 10.72, 15.41, 16.24 และ 18.55 เมตรตามลำดับ ค่า SC คำนวณได้ 5.97, 5.91, 5.85 และ 5.61 สังเกตว่าสูบแรงขึ้น SC ก็ลดลงเรื่อย ๆ แปลว่าน้ำลดเร็วกว่าสัดส่วนของอัตราสูบ

บทความเดียวกันใช้ค่าสัมประสิทธิ์แรงฝืดจากชั้นน้ำ (B) 0.1411 และจากตัวบ่อ (C) 0.0003675 คำนวณประสิทธิภาพบ่อ = BQ × 100 ÷ (BQ + CQ²) และเลือกอัตราสูบที่ประสิทธิภาพตั้งแต่ร้อยละ 70 ขึ้นไป (อ้างอิง Kresic 1997) ได้อัตราสูบเหมาะสมไม่เกิน 164 ลูกบาศก์เมตรต่อชั่วโมง และเมื่อกำหนดวางเครื่องสูบที่ความลึก 110 เมตร ซึ่งต่ำกว่าระดับน้ำขณะสูบ 10 เมตร ได้ระยะน้ำลดสูงสุด 48 เมตร และอัตราสูบสูงสุดประมาณ 202 ลูกบาศก์เมตรต่อชั่วโมง

บ่อนี้เป็นบ่อขนาดสถานีจ่ายน้ำของการประปา ใหญ่กว่าบ่อในสวนหลายสิบเท่า เก็บไว้ให้เห็นหลักคิดสองอย่าง คืออัตราสูบที่ใช้จริงควรต่ำกว่าอัตราสูงสุดที่บ่อให้ได้ และต้องรู้ว่าปั๊มจะวางลึกเท่าไรจากระดับน้ำขณะสูบ เกณฑ์ร้อยละ 70 และระยะวางเครื่องสูบ 10 เมตรเป็นสมมติฐานของตัวอย่างนั้น ไม่ใช่กฎหมายหรือมาตรฐานสำหรับทุกบ่อ ให้ปรึกษาช่างหรือสำนักทรัพยากรน้ำบาดาลในพื้นที่ว่าจะกำหนดอัตราสูบใช้งานอย่างไรกับบ่อของคุณ

ตัวอย่างระดับสวน (ตัวเลขสมมติเพื่อฝึกคิด)

สมมติว่าบ่อของสวนมีระดับน้ำนิ่งที่ 18 เมตรจากปากบ่อ สูบทดสอบที่ 6 ลูกบาศก์เมตรต่อชั่วโมงแล้วระดับนิ่งที่ 24 เมตร ระยะน้ำลดคือ 24 − 18 = 6 เมตร SC = 6 ÷ 6 = 1 ลูกบาศก์เมตรต่อชั่วโมงต่อเมตรน้ำลด ถ้าเพิ่มเป็น 9 ลูกบาศก์เมตรต่อชั่วโมงแล้วระดับไปนิ่งที่ 30 เมตร ระยะน้ำลด 12 เมตร SC เหลือ 0.75 แปลว่าสูบแรงขึ้น 50 เปอร์เซ็นต์ ระยะน้ำลดเพิ่มเป็นสองเท่า บ่อเริ่ม "เหนื่อย" ตัวเลขเหล่านี้แต่งขึ้นเพื่ออธิบายวิธีอ่าน ไม่ใช่ค่าของบ่อใดจริง

ต่อมาเทียบกับความต้องการของสวน สมมติสวนต้องใช้น้ำวันละ 30 ลูกบาศก์เมตร ถ้าบ่อสูบต่อเนื่องที่ 6 ลูกบาศก์เมตรต่อชั่วโมง ต้องเดินปั๊มประมาณ 30 ÷ 6 = 5 ชั่วโมงต่อวัน ถ้าสูบที่ 9 ได้ก็ใช้เวลาราว 3.3 ชั่วโมง แต่ต้องยอมให้ระดับน้ำลดลงมากกว่า และถ้าระดับน้ำขณะสูบใกล้ถึงจุดวางปั๊ม ปั๊มจะดูดลม อีกทางคือสูบเป็นรอบสั้น ๆ แล้วพักให้น้ำฟื้นตัว หรือเก็บน้ำไว้ในบ่อพักแล้วจ่ายผ่านระบบ ซึ่งอ่านเพิ่มได้ที่เรื่องเจาะบ่อบาดาลเองหรือซื้อน้ำเติมบ่อพัก

ค่าที่ต้องจดและค่าที่ควรขอจากช่าง

• วันที่ เวลาเริ่มสูบ เวลาหยุด และผู้จดบันทึก
• ความลึกบ่อ ขนาดและความลึกท่อกรุ ท่อกรอง
• ระดับน้ำนิ่งก่อนสูบ
• อัตราสูบแต่ละขั้น และระยะเวลาแต่ละขั้น
• ระดับน้ำขณะสูบที่นิ่งแต่ละขั้น และระยะน้ำลด
• ปริมาณน้ำจำเพาะ SC แต่ละขั้น
• คุณภาพน้ำ เช่น ความขุ่น ทราย EC (หรือความเค็ม) สนิมเหล็ก ตามที่ช่างหรือหน่วยงานวัดได้
• ลายเซ็นผู้รับรอง (ช่างเจาะ วิศวกร หรือนักธรณีวิทยา) ตามที่ประกาศกำหนด

ประกาศข้อ 14 กำหนดให้เก็บตัวอย่างน้ำเพื่อวิเคราะห์ทั้งลักษณะทางกายภาพ เคมี สารพิษ และแบคทีเรีย ตามหลักเกณฑ์ที่กรมทรัพยากรน้ำบาดาลกำหนด ถ้าจะใช้น้ำรดพืชหรือต่อระบบน้ำหยด ควรส่งตรวจเพิ่มเอง อ่านเกณฑ์ค่าเกลือที่เรื่องน้ำบาดาลรสกร่อยรดผัก

เอาผลไปใช้เลือกปั๊มและวางระบบ

1. เทียบอัตราสูบที่บ่อให้ได้อย่างสบาย ๆ กับปริมาณน้ำที่ระบบต้องการต่อชั่วโมงในช่วงที่ใช้มากที่สุด ถ้าระบบกินมากกว่า ต้องแบ่งโซนรดหรือเพิ่มบ่อพัก
2. ดูระดับน้ำขณะสูบ แล้ววางปั๊มให้อยู่ใต้ระดับนี้พร้อมเผื่อระยะ ระยะเผื่อที่เหมาะสมให้ถามผู้ผลิตปั๊มหรือช่าง เพราะผมไม่มีเกณฑ์ทางการที่ยืนยันได้
3. เลือกปั๊มให้ตัดสินจากจุดทำงาน (อัตราไหลที่แรงดันที่ต้องการ) ไม่ใช่จากแรงม้าเพียงอย่างเดียว
4. ถ้าใช้พลังงานแสงอาทิตย์ สูบเมื่อแดดดี ตรวจขั้นตอนติดตั้งที่ข้อผิดพลาดตอนติดตั้งโซล่าเซลล์สูบน้ำบ่อบาดาล
5. ถ้าบ่อให้น้ำน้อยไม่พอ ลองเทียบกับการเก็บน้ำฝนที่เจาะบ่อใหม่หรือขุดสระเก็บน้ำฝน

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ทดสอบก่อนบ่อใสสะอาด ผลทดสอบจึงเพี้ยน และประกาศ พ.ศ. 2551 ให้ทดสอบหลังพัฒนาบ่อจนน้ำใสแล้วเท่านั้น
• หยุดสูบก่อนระดับน้ำนิ่ง แล้วเอาตัวเลขช่วงต้นมาใช้ ซึ่งมักสูงกว่าค่าที่บ่อให้ได้นานจริง
• วัดอัตราไหลจากความแรงของน้ำที่พุ่ง ไม่ใช้เครื่องวัดหรือถังตวง
• ไม่ดูคุณภาพน้ำระหว่างสูบ ทั้งที่กรมฯ เตือนว่าน้ำเค็มอาจไหลเข้าบ่อขณะสูบ
• ทดสอบด้วยปั๊มของช่างที่แรงกว่าปั๊มที่จะใช้จริง แล้วเข้าใจว่าบ่อจะให้น้ำเท่านั้นตลอดไป
• ไม่ขอสำเนารายงาน ทำให้ไม่มีข้อมูลเทียบเมื่อน้ำเริ่มลดในอีกหลายปีข้างหน้า
• ทดสอบแล้วเก็บตัวเลขไว้ในหัว ไม่จดตาราง ประเด็นที่คนมักลืมคือจดระดับน้ำนิ่งก่อนสูบ

เช็กลิสต์วันทดสอบ

• บ่อพัฒนาแล้ว น้ำใส ไม่มีทราย
• มีสายวัดระดับน้ำ นาฬิกาจับเวลา ถังตวงหรือ flow meter
• มีเครื่องวัด EC หรือรู้ว่าจะส่งตัวอย่างน้ำที่ไหน
• มีแผ่นจดบันทึกที่มีช่องเวลา ระดับน้ำ อัตราไหล
• มีที่ระบายน้ำที่สูบทิ้งให้ไกลบ่อพอ ไม่ไหลวนกลับลงบ่อ
• มีเชื้อเพลิงหรือไฟพอสำหรับสูบจนนิ่ง
• ตกลงกับช่างล่วงหน้าว่าจะส่งรายงานให้ภายในกี่วัน

สรุป

ทดสอบปริมาณน้ำคือขั้นตอนที่ช่วยให้รู้ว่าบ่อให้น้ำได้เท่าไรก่อนวางระบบ ต้องทำหลังพัฒนาบ่อจนน้ำใส สูบจนระดับนิ่ง วัดอัตราไหลด้วยเครื่องวัดหรือถังตวง จดระดับน้ำนิ่ง ระดับขณะสูบ ระยะน้ำลด และคุณภาพน้ำ แล้วขอรายงานที่ช่างต้องส่งภายใน 15 วันไว้เป็นหลักฐาน จากนั้นนำค่ามาเทียบกับความต้องการน้ำของสวน เพื่อเลือกปั๊มและแบ่งโซนรดน้ำ ข้อมูลในบทความนี้ ณ ต.ค. 2569 ประกาศอาจปรับปรุง โปรดตรวจกับกรมทรัพยากรน้ำบาดาลและสำนักงานในจังหวัดก่อนลงมือ

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄ประกาศกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม พ.ศ. 2551 — หลักเกณฑ์ทางวิชาการเจาะน้ำบาดาล ข้อ 12-15 พัฒนาบ่อ ทดสอบปริมาณน้ำ และรายงาน 15 วัน (https://hydrolaw.thaiwater.net/ประกาศกระทรวงทรัพยากรธ-8/)
• 📄สำนักทรัพยากรน้ำบาดาล เขต 11 (อุบลราชธานี) — การสูบทดสอบ (Pumping Test) วัตถุประสงค์ ประโยชน์ และข้อควรระวังน้ำเค็ม (http://www.dgr.go.th/bgr11/th/newsAll/252/3970)
• 📄สมาคมอุทกธรณีวิทยาไทย — การคำนวณอัตราสูบเหมาะสมและอัตราสูบสูงสุดของบ่อน้ำบาดาล พร้อมตัวอย่าง step drawdown test (https://www.hat.or.th/yield/)
• 📄กรมทรัพยากรน้ำบาดาล — หน้าชี้แจงเขตน้ำบาดาลและความลึกเกิน 15 เมตร (https://www.dgr.go.th/th/newsAll/124/5677)
• 📄กรมทรัพยากรน้ำบาดาล — การประเมินศักยภาพน้ำบาดาลเบื้องต้นจากแผนที่น้ำบาดาลและข้อมูลบ่อใกล้เคียง (https://www.dgr.go.th/th/newsAll/124/5210)

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ