การกระจายการถือครองที่ดินคืออะไร ธนาคารที่ดินเคยแก้ปัญหาที่ดินเกษตรกรได้แค่ไหน

คำตอบเร็ว: การกระจายการถือครองที่ดิน คือการทำให้ที่ดินไม่กระจุกอยู่กับคนกลุ่มเล็ก และให้เกษตรกรที่ไม่มีที่ดินหรือมีไม่พอเข้าถึงที่ทำกินได้ ธนาคารที่ดิน (บจธ.) ถูกตั้งขึ้นมาเพื่อภารกิจนี้ ผลงานตามสรุปมติ ครม. 13 พ.ค. 2568 ที่สื่อรายงานคือช่วยราว 1,474 ครัวเรือน เนื้อที่ราว 5,048 ไร่ตั้งแต่ปี 2558 ซึ่งเทียบกับครัวเรือนเกษตรทั้งประเทศถือว่าเป็นขนาดเล็ก แล้ว บจธ. ก็ถูกยุบเลิกมีผล 1 ต.ค. 2569 (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569)

เวลาผู้ใหญ่บ้านหรือเกษตรตำบลคุยกับชาวบ้านเรื่องที่ดิน มักได้ยินสองแบบ แบบแรกคือ "ไม่มีที่จะปลูก ต้องเช่าเขาทำ" แบบที่สองคือ "มีที่แต่ถูกยึดหรือหลุดมือเพราะหนี้" ธนาคารที่ดินถูกวางไว้เพื่อรับมือทั้งสองเรื่อง แต่ผลงานจริงทำได้แค่ไหนและทำไมถึงถูกยุบ ต้องแยกให้ชัดระหว่างข้อเท็จจริงกับความเห็นของแต่ละฝ่าย บทความนี้ไม่ตัดสินว่าใครถูก เพียงวางข้อมูลที่ตรวจสอบได้ให้ชาวไร่ชาวนาตัดสินใจเอง

การกระจายการถือครองที่ดินคืออะไร

ในทางนโยบาย การกระจายการถือครองที่ดินหมายถึงมาตรการที่ทำให้ประชาชนเข้าถึงที่ดินอย่างเป็นธรรมมากขึ้น เช่น จัดสรรที่ดินรัฐ ให้เช่าที่ดินที่เจ้าของไม่ได้ใช้ ช่วยไม่ให้เกษตรกรเสียที่ดินจากภาระหนี้ หรือสนับสนุนให้ชุมชนถือที่ดินร่วมกัน เว็บไซต์เดิมของ บจธ. ใช้ถ้อยคำว่า ลดความเหลื่อมล้ำการถือครองที่ดิน กระจายการถือครองที่ดิน ป้องกันลดการสูญเสียสิทธิ์ และเน้นการใช้ประโยชน์ที่ดิน ข่าวของ iLaw ยังเล่าว่า รัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2560 มาตรา 72 (3) กำหนดให้รัฐต้องมีกลไกเรื่องการกระจายที่ดิน (ตามที่ iLaw สรุป)

ตัวเลขจริงของครัวเรือนเกษตรไทยเรื่องที่ดิน

สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร (สศก.) สำรวจการถือครองที่ดินของครัวเรือนเกษตร ปีเพาะปลูก 2566 และเลขาธิการ สศก. แถลงผลเมื่อต้นเดือนเมษายน 2568 ตามที่สื่อรายงาน ตัวเลขที่เปิดอ่านได้มีดังนี้

อ่านตัวเลขนี้อย่างระวัง ประเด็นที่ชัดคือ ส่วนที่เป็นกรรมสิทธิ์ของตัวเองไม่ถึงครึ่ง ส่วนที่เหลือเป็นเช่าหรือใช้สิทธิประเภทอื่น (นี่เป็นการคำนวณของผมจากตัวเลข ไม่ใช่ถ้อยแถลงของ สศก. โดยตรง) ตัวเลขเหล่านี้เป็นสัดส่วนของ "ที่ดินที่ครัวเรือนเกษตรถือครอง" ไม่ได้บอกจำนวนเกษตรกรไร้ที่ดินทั้งประเทศ ผมไม่พบตัวเลขจำนวนเกษตรกรไร้ที่ดินที่มาจากแหล่งทางการและเปิดอ่านได้ จึงไม่ขอระบุตัวเลขนั้น ส่วนตัวเลขความเหลื่อมล้ำที่ระบุว่าคนกลุ่มบนสุดถือโฉนดเป็นสัดส่วนเท่านั้นเท่านี้ ผมพบเฉพาะในผลค้นหาที่ยังไม่ได้เปิดอ่านต้นฉบับ จึงไม่นำมาเป็นข้อเท็จจริงในบทความนี้

ธนาคารที่ดินเคยช่วยเรื่องนี้ไปแค่ไหน

ผลงานที่ระบุ

สรุปมติคณะรัฐมนตรี 13 พฤษภาคม 2568 ตามรายงานของหนังสือพิมพ์แนวหน้า ระบุว่านับตั้งแต่มีนาคม 2558 บจธ. จัดที่ดินให้ประโยชน์แก่ 1,474 ครัวเรือน เนื้อที่ 5,048-0-44 ไร่ ส่วนไทยรัฐรายงานว่าในช่วง 7 ปี มีการกระจายที่ดินกว่า 5,000 ไร่ และแก้ปัญหาที่ดินพิพาทราว 3,000 ไร่ ตัวเลขสองสำนักไม่ได้ขัดกันแต่วัดคนละมุม จึงควรอ้างพร้อมแหล่งเสมอ

เทียบกับขนาดปัญหา

ถ้าใช้ค่าเฉลี่ย 24.97 ไร่ต่อครัวเรือนของ สศก. เป็นเกณฑ์คร่าว ๆ 5,048 ไร่เทียบเท่าที่ดินของราว 200 ครัวเรือนเกษตรโดยเฉลี่ย แต่ บจธ. ช่วย 1,474 ครัวเรือน แปลว่าแต่ละครัวเรือนได้ที่เฉลี่ยราว 3.4 ไร่ (เป็นตัวอย่างการคำนวณของผม จากสองตัวเลขที่ข่าวรายงาน ไม่ใช่ตัวเลขทางการ) ที่เล็กกว่าค่าเฉลี่ยครัวเรือนเกษตรมาก เพราะหลายโครงการเป็นที่อยู่อาศัยหรือแปลงชุมชน ไม่ใช่แปลงเกษตรเต็มขนาด

ข้อจำกัดที่เห็นได้

• บจธ. ไม่ได้ซื้อหรือเช่าเอง แต่เป็นตัวกลาง ตามที่แนวหน้าอธิบาย ผลงานจึงขึ้นกับว่ามีเจ้าของที่ดินสมัครใจเข้าร่วมหรือไม่
• กำหนดยุบเลิกถูกเลื่อนมาหลายครั้ง iLaw รายงานว่าเลื่อน 4 ครั้งก่อนจะยุบจริง ทำให้องค์กรอยู่ในสถานะไม่แน่นอนยาวนาน ซึ่งส่งผลต่อการทำงานระยะยาว (ข้อนี้ผมไม่พบแหล่งทางการที่วัดผลกระทบ จึงเป็นข้อสังเกตเท่านั้น)
• ไม่พบรายงานประเมินผลอิสระที่เปิดอ่านได้ว่าครัวเรือนที่ได้ที่ดิน มีรายได้เปลี่ยนไปอย่างไร จึงตัดสินไม่ได้ว่าโครงการ "สำเร็จ" หรือ "ล้มเหลว"

ถูกยุบเมื่อไหร่ และใครว่าอย่างไร

ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรีเรื่อง ยุบเลิกสถาบันบริหารจัดการธนาคารที่ดิน ลงวันที่ 28 กันยายน 2569 มีผล 1 ตุลาคม 2569 อาศัยมาตรา 40 วรรคสองของพระราชกฤษฎีกาจัดตั้งฯ ตามรายงานไทยพีบีเอส ฐานเศรษฐกิจรายงานว่าให้ สคทช. รับภารกิจและภาระผูกพันช่วงเปลี่ยนผ่าน และชำระบัญชีภายใน 1 ปี

ข้อเสนอโอนภารกิจไปยัง พอช. ที่บางข่าวพูดถึง ผมยังไม่พบเอกสารทางการยืนยัน จึงไม่ขอเขียนเป็นความเห็นของหน่วยงานใด ส่วนรายละเอียดเหตุผลแต่ละฝ่าย อ่านต่อที่ ทำไมรัฐบาลยุบธนาคารที่ดิน

แล้วเรื่องที่ดินเกษตรกรจะไปต่อทางไหน

กลไกกระจายที่ดินไม่ได้มีแค่ บจธ. ที่ดิน ส.ป.ก. ที่ดินรัฐ และสินเชื่อเพื่อซื้อที่ดินของ ธ.ก.ส. ยังเป็นเส้นทางอื่น ๆ ซึ่งแต่ละทางมีเงื่อนไขเฉพาะของตัวเอง ผู้ที่เกี่ยวข้องกับ บจธ. โดยตรงให้ติดต่อ สคทช. ดูหน้าที่หน่วยงานนี้ได้ที่ สคทช. คืออะไร และดูทางเลือกของคนไม่มีที่ได้ที่ ไม่มีที่ดินทำกินหลังธนาคารที่ดินถูกยุบ ส่วนเรื่องซื้อที่ดิน ส.ป.ก. อ่านที่ ซื้อที่ดิน ส.ป.ก. ได้ไหม

เช็กลิสต์สำหรับเกษตรกรที่เกี่ยวข้องกับเรื่องนี้

1. รวบรวมเอกสารที่เคยยื่นหรือเซ็นกับ บจธ. ทั้งหมด ถ่ายสำเนาเก็บไว้
2. จดชื่อโครงการ แปลง และเลขที่สัญญาไว้ เวลาถาม สคทช. จะระบุได้เร็ว
3. ติดตามประกาศจาก สคทช. และราชกิจจานุเบกษา ไม่ฟังข่าวลือในกลุ่มไลน์
4. ถ้ามีภาระผ่อนชำระ ให้ถามเรื่องกำหนดชำระและช่องทางจ่ายใหม่ก่อนถึงงวดถัดไป
5. อย่ายื่นเอกสารสำคัญให้คนที่อ้างว่ารับช่วงต่อโดยไม่มีหนังสือรับรอง

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยเวลาอ่านข่าวเรื่องนี้

• เอาผลงาน 5,000 กว่าไร่ไปสรุปว่า "แก้ปัญหาที่ดินไทยได้" หรือ "ไม่ได้ผล" ซึ่งต้องเทียบขนาดปัญหาและมีรายงานประเมินผลประกอบ
• สับสนระหว่างที่ดินที่มีเอกสารสิทธิ กับที่ดินที่ได้สิทธิทำประโยชน์ ซึ่งเป็นคนละหมวดในตัวเลข สศก.
• คัดลอกตัวเลขความเหลื่อมล้ำจากโพสต์โซเชียลโดยไม่ดูว่าแหล่งเดิมคือใครและปีไหน
• นำความเห็นของกลุ่มคัดค้านหรือของรัฐบาลไปเขียนเป็นข้อเท็จจริง
• เข้าใจว่า บจธ. ซื้อที่ดินแจกเกษตรกร ซึ่งแหล่งที่เปิดอ่านอธิบายว่าเป็นตัวกลาง

สรุป

การกระจายการถือครองที่ดินเป็นปัญหาจริง เพราะครัวเรือนเกษตรไทยถือที่ดินที่เป็นของตัวเองมีเอกสารสิทธิเพียง 43.89% ตามผลสำรวจ สศก. ปีเพาะปลูก 2566 ธนาคารที่ดินช่วยครัวเรือนได้ราว 1,474 ครัวเรือนตามที่รายงาน ก่อนถูกยุบเลิกมีผล 1 ต.ค. 2569 รัฐบาลและกลุ่มเกษตรกรมีมุมมองต่างกัน ผู้ที่ได้รับผลกระทบควรติดต่อ สคทช. และติดตามประกาศทางการ

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร (สศก.) ผ่านฐานเศรษฐกิจ — ผลสำรวจการถือครองที่ดินครัวเรือนเกษตร ปีเพาะปลูก 2566 (https://www.thansettakij.com/economy/trade-agriculture/624137)
• 📄ไทยพีบีเอส Policy Watch — ตัวเลขสัดส่วนการถือครองที่ดินจากผลสำรวจ สศก. (https://policywatch.thaipbs.or.th/article/agriculture-46)
• 📄แนวหน้า (สรุปมติ ครม. 13 พ.ค. 2568) — ผลงาน 1,474 ครัวเรือน 5,048-0-44 ไร่ (https://www.naewna.com/politic/883887)
• 📄ไทยรัฐ — ผลงาน 7 ปี และการลดค่าธรรมเนียม (https://www.thairath.co.th/news/politic/2442755)
• 📄ไทยพีบีเอส — ประกาศยุบเลิก บจธ. มีผล 1 ต.ค. 2569 (https://www.thaipbs.or.th/news/content/558862)
• 📄ฐานเศรษฐกิจ — การชำระบัญชีและการโอนภารกิจให้ สคทช. (https://www.thansettakij.com/economy/670391)
• 📄iLaw — ข้อมูลพระราชกฤษฎีกา 2554 การเลื่อนกำหนดยุบ และท่าทีของ กสม. (https://www.ilaw.or.th/articles/59568)
• 📄ไทยโพสต์ — ข้อเรียกร้องของ สกน. (https://www.thaipost.net/x-cite-news/1079188/)
• 📄ประชาไท — ท่าทีของพีมูฟและ สกน. (https://prachatai.com/journal/2026/09/118933)
• 📄เว็บไซต์ บจธ. (labai.or.th) — ภารกิจเดิมและประกาศยุบเลิก (https://www.labai.or.th)

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ