ไม่มีที่ดินทำกิน หลังธนาคารที่ดินถูกยุบ เกษตรกรมีทางเลือกอะไรบ้าง

คำตอบเร็ว: ธนาคารที่ดิน (บจธ.) ถูกยุบเลิกแล้วตามประกาศลงวันที่ 28 ก.ย. 2569 มีผล 1 ต.ค. 2569 จึงไม่ควรไปยื่นขอที่ดินกับ บจธ. อีก คนไม่มีที่ดินทำกินยังเหลือทางหลัก ๆ คือ ขอใช้ที่ดินรัฐผ่านโครงการ คทช. ที่ สคทช. ดูแล ขอรับการจัดที่ดินจาก ส.ป.ก. เช่าที่ดินเอกชนทำกินแบบมีสัญญา หรือรวมกลุ่มผ่านสหกรณ์ ทุกทางมีเงื่อนไขของตัวเอง และบางเรื่องยังไม่มีประกาศชัด จึงต้องตรวจกับหน่วยงานโดยตรงก่อนลงทุนลงแรง ข้อมูล ณ ต.ค. 2569

คนที่ไม่มีที่ดินทำกินมักเจอสถานการณ์แบบนี้ มีแรง มีประสบการณ์ปลูกพืชหรือเลี้ยงสัตว์ แต่ไม่มีแปลงของตัวเอง ต้องเช่าเขาทำ ค่าเช่าขึ้นทุกปี หรืออาศัยอยู่ในที่ดินที่ไม่มีเอกสารสิทธิ์ บางคนเคยฝากความหวังไว้กับธนาคารที่ดิน แล้วมาเจอข่าวว่าองค์กรนี้ถูกยุบไปแล้ว

บทความนี้ไม่ได้บอกว่าทางไหนดีที่สุด เพราะไม่มีใครตอบแทนได้โดยไม่รู้ว่าคุณอยู่จังหวัดไหน มีเอกสารอะไร และอยู่ในสถานะไหน สิ่งที่ทำได้คือเรียงทางเลือกที่มีแหล่งอ้างอิงจริง บอกว่าทางไหนตรวจกับหน่วยงานใด และแยกให้เห็นว่าอะไรที่ผู้เขียนยืนยันไม่ได้

ข้อเท็จจริงที่ต้องรู้ก่อนเลือกทาง

• ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง ยุบเลิกสถาบันบริหารจัดการธนาคารที่ดิน (องค์การมหาชน) ลงนามโดยนายกรัฐมนตรี 28 ก.ย. 2569 มีผล 1 ต.ค. 2569 (Thai PBS และเว็บไซต์ บจธ. เผยแพร่ประกาศ)
• ฐานเศรษฐกิจรายงานตามข้อความในประกาศว่า สคทช. บริหารจัดการข้อผูกพันกับเกษตรกรในช่วงเปลี่ยนผ่าน และเสนอ ครม. กำหนดหน่วยงานรับผิดชอบต่อไป การชำระบัญชีต้องเสร็จภายใน 1 ปี
• ผู้เขียนไม่พบประกาศรับคำขอใหม่สำหรับบริการเดิมของ บจธ. จึงอย่านำข้อมูลเก่าเรื่องการสมัครมาใช้ ดูบทความเดิมได้ที่ ธนาคารที่ดินสมัครอย่างไร ขั้นตอนขอความช่วยเหลือเดิมและตอนนี้ยื่นที่ไหน
• เครือข่ายเกษตรกร (สกน. และพีมูฟ) คัดค้านการยุบ โดยพีมูฟเสนอให้โอนภารกิจไปที่ พอช. ส่วนรัฐบาลโดยรองนายกรัฐมนตรีที่กำกับงานกฎหมายเห็นว่าหน่วยงานอื่นรับภารกิจต่อได้ (Lanner) ทั้งหมดนี้เป็นข้อเสนอและความเห็น ยังไม่ใช่ข้อยุติ

เทียบทางเลือกแบบเร็ว ๆ

ทางที่ 1: ขอใช้ที่ดินรัฐผ่านโครงการ คทช.

โครงการ คทช. มาจากมติ ครม. เมื่อ 22 ธ.ค. 2558 ที่ให้ชุมชนเข้าใช้ประโยชน์ที่ดินของรัฐแบบกลุ่มหรือชุมชน โดยไม่โอนกรรมสิทธิ์ และดำเนินการผ่านสหกรณ์หรือรูปแบบองค์กรที่เหมาะสม (ข้อมูลจากหน้าชุดข้อมูลของสำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม หรือ ONEP ซึ่งรวบรวมแปลงที่จัดตั้งแต่ปี 2558 ถึง ม.ค. 2564) ผู้ดูแลหลักคือ สคทช. ซึ่งเป็นหน่วยงานเดียวกับที่ประกาศให้ดูแลข้อผูกพันของ บจธ. ช่วงเปลี่ยนผ่าน

สิ่งที่ควรเข้าใจให้ตรงก่อนไปสอบถามคือ

• ไม่ใช่การได้โฉนด: เป็นสิทธิใช้ประโยชน์ในที่ดินรัฐ ไม่ใช่กรรมสิทธิ์ ใครที่เคยได้ยินว่า ยื่นแล้วได้ที่ดินเป็นของตัวเอง ให้ระวังข้อมูลคลาดเคลื่อน
• ทำเป็นกลุ่ม: ตามหลักการของมติ ครม. สิทธิถูกจัดให้ชุมชนหรือกลุ่ม ผ่านสหกรณ์หรือองค์กรอื่น ไม่ใช่รายบุคคลเดี่ยว ๆ
• มีเงื่อนไขการใช้ที่ดิน: รายงานข่าวของเดลินิวส์ (ไม่ระบุปีที่เปิดอ่าน จึงควรตรวจเงื่อนไขล่าสุดกับ สคทช.) ระบุว่าผู้ได้รับสิทธิต้องปฏิบัติตามเงื่อนไข เช่น รายงานการใช้ที่ดิน และมีผู้ที่ปรึกษาสมัชชาคนจนวิจารณ์ว่ากระบวนการคัดเลือกผู้รับสิทธิยังไม่รัดกุมพอ ซึ่งเป็นความเห็นของผู้พูดเท่านั้น
• พื้นที่ไม่ได้เปิดทั่วประเทศ: โครงการทำเฉพาะแปลงที่ได้รับอนุมัติ ถ้าตำบลของคุณไม่มีแปลง ก็ไม่มีสิทธิยื่นตรงนั้น ให้ถามว่าจังหวัดมีแปลงอะไรบ้าง

ผู้เขียนไม่พบหลักเกณฑ์คุณสมบัติผู้ขอฉบับล่าสุดที่เปิดอ่านได้จากแหล่งทางการ จึงไม่ระบุว่าใครมีสิทธิหรือต้องใช้เอกสารอะไร ให้ถาม สคทช. หรือเจ้าหน้าที่ที่ดินจังหวัด และขอคำตอบเป็นหนังสือ รายละเอียดว่า สคทช. คืออะไรและทำอะไรได้บ้าง อ่านต่อที่ สคทช. คืออะไร ทำไมรับช่วงภารกิจธนาคารที่ดิน และเกษตรกรติดต่อเรื่องอะไรได้บ้าง

ทางที่ 2: ขอรับการจัดที่ดินจาก ส.ป.ก.

ส.ป.ก. มีหน้าที่ตามกฎหมายการปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรม ซึ่งเป็นระบบแยกจาก บจธ. การยุบ บจธ. จึงไม่ได้ปิดช่องทางนี้ ที่ต้องรู้คือสิทธิที่ได้รับ (เช่น ส.ป.ก. 4-01) เป็นสิทธิเข้าทำประโยชน์ ไม่ใช่โฉนด และตามมาตรา 39 แห่ง พ.ร.บ.การปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ. 2518 ที่งานวิจัยของมหาวิทยาลัยสยามสรุปไว้ ที่ดินที่ได้รับสิทธิจะแบ่งแยกหรือโอนสิทธิให้ผู้อื่นไม่ได้ เว้นแต่ตกทอดทางมรดกแก่ทายาทโดยธรรมหรือโอนให้สถาบันเกษตรกร ซึ่งแปลว่า ใครก็ตามที่เสนอ ขายสิทธิ ส.ป.ก. ให้คุณ ควรถูกตั้งข้อสงสัยไว้ก่อนเสมอ

ผู้เขียนไม่ได้เปิดอ่านระเบียบคุณสมบัติและขั้นตอนยื่นคำขอฉบับล่าสุดของ ส.ป.ก. ได้ จึงไม่ยืนยันว่าใครมีสิทธิ ให้ไปที่สำนักงาน ส.ป.ก. จังหวัด ถามว่าในจังหวัดมีที่ดินพร้อมจัดหรือไม่ และขอรายการเอกสาร ดูเรื่องเงื่อนไขการซื้อที่ดินในเขตนี้เพิ่มที่ ซื้อที่ดิน ส.ป.ก. มาทำเกษตรได้ไหม มีเงื่อนไขอะไรต้องรู้ก่อน ซึ่งบทความนั้นตอบมุมผู้ซื้อ ส่วนบทความนี้ตอบมุมคนที่ยังไม่มีที่ดินเลย

ทางที่ 3: เช่าที่ดินเอกชนแบบมีสัญญา

ถ้ารอโครงการรัฐไม่ไหว การเช่าที่ดินเอกชนเป็นทางที่เริ่มได้เร็วที่สุด แต่เป็นทางที่เกษตรกรเสียเปรียบง่ายที่สุดเช่นกัน ผู้เขียนไม่มีตัวเลขค่าเช่ากลางที่มีแหล่งอ้างอิง เพราะราคาต่างกันตามจังหวัดและชนิดดิน จึงไม่ใส่ตัวเลข สิ่งที่ตรวจสอบได้ด้วยตัวเองก่อนเซ็นมีดังนี้

• ผู้ให้เช่าเป็นเจ้าของที่ดินจริงหรือไม่ ขอสำเนาเอกสารสิทธิ์และเทียบชื่อกับบัตรประชาชน
• แปลงนั้นเป็นที่ ส.ป.ก. หรือที่รัฐหรือไม่ ถ้าใช่ การให้เช่าต่ออาจติดข้อห้าม (ดูมาตรา 39 ด้านบน) ก่อนจ่ายเงินมัดจำให้ถามหน่วยงานที่ดูแล
• สัญญาระบุระยะเวลา ค่าเช่า และเงื่อนไขการต่อสัญญาไว้ชัดหรือไม่ เกษตรกรที่ปลูกพืชยืนต้นต้องดูว่าถ้าเลิกสัญญาแล้วได้อะไรกลับมา
• มีพยานหรือไม่ ให้เก็บสำเนาสัญญาไว้ ถ้าไม่แน่ใจ ปรึกษาที่ว่าการอำเภอหรือทนายความ

ตัวอย่างวิธีคิด (ไม่ใช่ราคาจริง): ถ้าใครเช่าแปลงเพื่อปลูกพืชฤดูเดียว ควรเอาค่าเช่าทั้งปีหารด้วยผลผลิตที่คาดว่าจะขายได้ เพื่อดูว่าค่าเช่าต่อหน่วยผลผลิตเป็นเท่าไร แล้วเทียบกับราคาขายที่มีแหล่งอ้างอิงลงวันที่ในช่วงที่จะตัดสินใจ ตัวเลขทั้งหมดต้องมาจากพื้นที่ของคุณเอง

คนที่เช่าอยู่เป็นเจ้าของที่ดินอีกฝั่งก็ควรรู้เรื่องภาษีของที่ดินทิ้งร้าง เพราะเจ้าของมักอยากหาผู้เช่าทำประโยชน์ ดู ภาษีที่ดินเกษตรคำนวณอย่างไร ที่ดินทิ้งร้างเสียภาษีสูงกว่าจริงไหม เพื่อเข้าใจฝั่งเจ้าของ

ทางที่ 4: รวมกลุ่มและเริ่มจากแปลงเล็ก

ทั้งทาง คทช. และการต่อรองเช่าที่ดินดีขึ้นเมื่อมีกลุ่ม ตามหลักการของ คทช. สิทธิถูกจัดผ่านสหกรณ์หรือองค์กรที่เหมาะสม การจัดตั้งกลุ่มจึงไม่ใช่ทางเลือกเสริม แต่เป็นเงื่อนไขของบางโครงการ ให้ถามเกษตรอำเภอและสำนักงานสหกรณ์จังหวัดว่าจังหวัดมีกลุ่มหรือสหกรณ์ที่ยังรับสมาชิกอยู่ไหม

ระหว่างที่ยังไม่มีแปลงของตัวเอง คนที่มีทักษะเกษตรอาจเริ่มจากแปลงเล็กหรือระบบที่ใช้พื้นที่น้อย แนวทางพื้นฐานของเกษตรผสมผสานอ่านได้ที่ เกษตรผสมผสาน ที่ดินต่างจังหวัดคืออะไร ทำอย่างไร แต่ผู้เขียนไม่ยืนยันผลตอบแทนเพราะขึ้นกับพื้นที่

ตัดสินใจอย่างไร: ถ้า...ให้...

• ถ้าอยู่ในชุมชนที่มีที่ดินรัฐทับซ้อนและมีกลุ่มอยู่แล้ว ให้ถาม สคทช. ว่าแปลงของชุมชนอยู่ในพื้นที่เป้าหมาย คทช. หรือไม่
• ถ้ามีที่ดิน ส.ป.ก. ในจังหวัดและมีคุณสมบัติตามที่ ส.ป.ก. กำหนด ให้ถามสำนักงาน ส.ป.ก. จังหวัดว่ารับคำขอหรือไม่
• ถ้าต้องการเริ่มทำกินในฤดูนี้เลย ให้เช่าแปลงเล็ก เซ็นสัญญา และอย่าลงทุนพืชยืนต้นจนกว่าจะรู้ระยะสัญญา
• ถ้าเคยเป็นผู้ใช้บริการ บจธ. ให้ไปอ่านบทความ ผู้เช่าและผู้ใช้บริการธนาคารที่ดินเดิม ต้องทำอย่างไรต่อหลัง บจธ. ถูกยุบ
• ถ้ายังไม่รู้ว่าเข้าข่ายอะไร เริ่มที่เกษตรอำเภอ เพราะเป็นจุดที่ใกล้ที่สุด แล้วให้ท่านชี้ช่องว่าต้องไปหน่วยงานไหนต่อ

ประเด็นที่ยังไม่มีคำตอบ

• ใครรับภารกิจของ บจธ. ถาวร: รอ ครม. กำหนด พีมูฟเสนอ พอช. แต่ยังเป็นข้อเสนอ
• จะมีกลไกกระจายการถือครองที่ดินแบบเดิมอีกหรือไม่: ไม่พบประกาศ อ่านภาพรวมที่ ทำไมรัฐบาลยุบธนาคารที่ดิน เหตุผลภาครัฐ ข้อคัดค้านของเกษตรกร และข้อเสนอโอนภารกิจ
• โฉนดชุมชน: เครือข่ายเกษตรกรพูดถึงการกระจายที่ดินแบบโฉนดชุมชน (Prachatai) แต่ผู้เขียนไม่ได้เปิดอ่านหลักเกณฑ์ทางการ จึงไม่ระบุว่าใครขอได้

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• จ่ายเงินให้คนที่อ้างว่าเป็นนายหน้าจัดสิทธิ ส.ป.ก. หรือ คทช. ทั้งที่สิทธิเหล่านี้ไม่ใช่สินค้าซื้อขายเสรี
• เข้าใจว่า คทช. คือการได้โฉนด ทั้งที่เป็นสิทธิใช้ประโยชน์
• ลงทุนปลูกพืชยืนต้นบนที่เช่าโดยไม่มีสัญญาหรือระยะเวลาชัด
• ไปยื่นเรื่องกับ บจธ. ตามข้อมูลเก่าในโซเชียล
• เชื่อข่าวว่า สคทช. จะรับคำขอของ บจธ. ต่อ ทั้งที่ไม่พบประกาศนั้น
• ไม่เก็บสำเนาเอกสารที่ส่งให้หน่วยงาน

สรุป

บจธ. ถูกยุบเลิกแล้ว ผู้ไม่มีที่ดินทำกินจึงต้องหันไปหาทางอื่นที่ยังเปิดอยู่ ได้แก่ โครงการ คทช. ผ่าน สคทช. การจัดที่ดินของ ส.ป.ก. การเช่าที่ดินเอกชนแบบมีสัญญา และการรวมกลุ่มผ่านสหกรณ์ แต่ละทางมีข้อจำกัดต่างกัน และรายละเอียดคุณสมบัติควรตรวจกับหน่วยงานโดยตรง ไม่ควรเชื่อคนกลางที่อ้างว่าจัดสิทธิให้ได้ ข้อมูล ณ ต.ค. 2569 อาจเปลี่ยนเมื่อ ครม. กำหนดผู้รับภารกิจถาวร

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄สถาบันบริหารจัดการธนาคารที่ดิน (บจธ.) — ประกาศยุบเลิก ลงวันที่ 28 ก.ย. 2569 labai.or.th
• 📄Thai PBS — ราชกิจจาฯ ประกาศยุบเลิกธนาคารที่ดิน ตั้งแต่ 1 ต.ค. 69 thaipbs.or.th/news/content/558862
• 📄ฐานเศรษฐกิจ — รายงานข้อความในประกาศเรื่อง สคทช. ดูแลข้อผูกพันกับเกษตรกร และชำระบัญชีภายใน 1 ปี thansettakij.com/economy/670391
• 📄สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (ONEP) — ชุดข้อมูลโครงการจัดที่ดินให้ชุมชน ตามมติ ครม. 22 ธ.ค. 2558 onep.go.th/?p=24556
• 📄เดลินิวส์ — รายงานเรื่องเงื่อนไขและข้อวิจารณ์ของโครงการ คทช. dailynews.co.th/news/4461751
• 📄มหาวิทยาลัยสยาม (e-research) — สรุปมาตรา 39 พ.ร.บ.การปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ. 2518 และสิทธิ ส.ป.ก. 4-01 e-research.siam.edu
• 📄Lanner News — ข้อเสนอโอนภารกิจไป พอช. และความเห็นรองนายกรัฐมนตรี lannernews.com/29092569-04
• 📄ประชาไท — ข้อเรียกร้องของ สกน. และพีมูฟ prachatai.com/journal/2026/09/118933

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ