ตารางงานฟาร์มช่วง ธ.ค. ถึง ก.พ. สำหรับเกษตรผสมผสาน ควรทำอะไรเดือนไหน

คำตอบเร็ว: ช่วง ธ.ค. ถึง ก.พ. เป็นหน้าหนาวและต้นหน้าแล้ง งานฟาร์มผสมผสานจึงวนอยู่กับสี่เรื่อง คือ ดูอากาศและน้ำ ดูแลผักและไม้ผลให้ผ่านอากาศเย็นกับน้ำน้อย ดูแลสัตว์และบ่อปลาตอนอุณหภูมิลดต่ำ และวางแผนปลูกพืชรอบถัดไป สำหรับปี 2569/70 กรมอุตุนิยมวิทยาคาดว่าหนาวช้าและอุ่นกว่าปกติ ช่วงหนาวสุดราวปลาย ธ.ค. ถึงต้น ก.พ. จึงควรเตรียมทั้งรับความเย็นและรับความแล้งไปพร้อมกัน ปฏิทินด้านล่างเป็นแนวปฏิบัติที่ปรับตามพื้นที่ได้ (ข้อมูล ณ พ.ย. 2569)

คนทำฟาร์มผสมผสานรู้ดีว่าไม่มีเดือนไหนว่างงาน แต่ละเดือนมีงานของพืช สัตว์ ปลา และน้ำซ้อนกัน หน้าหนาวยิ่งต้องวางลำดับให้ดี เพราะอากาศเย็นกระทบทั้งปลาในบ่อ สัตว์เลี้ยง และพืชบางชนิด ขณะที่ปลายหนาวถึงต้นร้อนน้ำเริ่มตึง บทความนี้เรียงเป็นปฏิทินรายเดือนจากข้อมูลทางการที่เปิดอ่านจริง และบอกชัด ๆ ว่าตรงไหนเป็นเพียงแนวปฏิบัติทั่วไป ตรงไหนต้องไปเช็กกับหน่วยงานในพื้นที่ เพราะอากาศและน้ำของแต่ละจังหวัดไม่เหมือนกัน

ภาพรวมอากาศและน้ำ ธ.ค. 2569 ถึง ก.พ. 2570

กรมอุตุนิยมวิทยา (TMD) ประกาศคาดหมายลักษณะอากาศฤดูหนาวปี 2569/70 เมื่อ 15 ตุลาคม 2569 ตามที่สื่ออย่างไทยรัฐและกรุงเทพธุรกิจสรุปไว้ (ผู้เขียนเปิดเอกสาร PDF ต้นฉบับของ TMD แล้วอ่านไม่ได้ จึงใช้ข่าวที่สรุปประกาศนี้ ควรตรวจเอกสารต้นฉบับที่ tmd.go.th อีกครั้ง) สาระที่ข่าวสรุปไว้คือ

• ฤดูหนาวเริ่มราวสัปดาห์ที่ 3 ของ ต.ค. 2569 ช้ากว่าค่าเฉลี่ยประมาณ 1 สัปดาห์ และสิ้นสุดราวกลาง ก.พ. 2570
• ช่วงที่หนาวที่สุดคือปลาย ธ.ค. 2569 ถึงต้น ก.พ. 2570
• อุณหภูมิต่ำสุดเฉลี่ยภาคบนอยู่ที่ 22.0-23.0 องศาเซลเซียส สูงกว่าค่าปกติราว 2 องศา โดยบริเวณที่หนาวที่สุดคือภาคเหนือตอนบนและภาคตะวันออกเฉียงเหนือประมาณ 10-12 องศา กรุงเทพฯ 19-21 องศา และปริมณฑล 18-20 องศา ยอดดอยมีอากาศหนาวถึงหนาวจัดและมีน้ำค้างแข็งบ่อย
• ภาคใต้มีฝนหนักตั้งแต่กลาง ต.ค. ถึงต้น ม.ค. โดยฝั่งตะวันออกจากชุมพรลงไปมีฝนฟ้าคะนองร้อยละ 60-80 ของพื้นที่ เสี่ยงน้ำท่วมฉับพลัน และ พ.ย.-ธ.ค. มีโอกาสสูงที่จะเกิดพายุหมุนเขตร้อน
• เอลนีโญมีแนวโน้มแรงขึ้นปลายปี 2569 ต่อเนื่องถึงต้นปี 2570 ทำให้อุณหภูมิสูงขึ้นและหนาวไม่เต็มที่

เรื่องน้ำ กรมชลประทาน (RID) แถลงแผนฤดูแล้ง 2569/70 ซึ่งสยามรัฐรายงานเมื่อ 2 พ.ย. 2569 ว่า ฤดูแล้งเริ่ม 1 พ.ย. 2569 อ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่และกลางทั่วประเทศมีน้ำ 63,984 ล้านลูกบาศก์เมตร หรือร้อยละ 83 และสี่เขื่อนหลักในลุ่มเจ้าพระยามี 18,936 ล้านลูกบาศก์เมตร หรือร้อยละ 76 ลำดับการจัดสรรคือน้ำอุปโภคบริโภค ระบบนิเวศ เกษตรกรรม และอุตสาหกรรม โดยกรมติดตามเอลนีโญและสำรองน้ำไว้สำหรับต้นฤดูฝนปี 2570 รายงานชิ้นนี้ไม่ได้ระบุพื้นที่นาปรังที่แนะนำหรือโควตาน้ำรายพื้นที่ เกษตรกรจึงต้องถามโครงการชลประทานและเกษตรอำเภอของตนว่ามีน้ำส่งถึงแปลงหรือไม่

ปฏิทินงานฟาร์มผสมผสาน รายเดือน

ตารางด้านล่างเป็นตัวอย่างลำดับงานสำหรับฟาร์มที่มีทั้งแปลงผัก ไม้ผล สัตว์ และบ่อปลา ข้อที่อ้างแหล่งตัวเลขจะระบุไว้ในหัวข้อถัดไป ส่วนเวลาปลูกและเก็บเกี่ยวจริงให้ยืดหรือหดตามภูมิภาค พันธุ์ และน้ำ

งานพืชผักและแปลงนา

กรมส่งเสริมการเกษตร (DOAE) เผยแพร่คำแนะนำปลูกผักหน้าหนาวห้าข้อเมื่อ 9 พ.ย. 2565 (เป็นข่าวเก่าแต่หลักการยังใช้ได้) ใจความคือ เลือกพันธุ์ที่เหมาะและพืชอายุสั้น รดน้ำให้พอเช้าหรือเย็น เลือกที่ดินอุดมสมบูรณ์ห่างแหล่งปนเปื้อนและคลุมดิน ล้างใบตอนเช้าและใช้เชื้อราไตรโคเดอร์มาลดโรคเน่า และสำรวจแปลงตั้งแต่เนิ่น ๆ

โรคที่ควรจับตาในอากาศเย็นชื้นคือโรคราน้ำค้าง DOAE อธิบายเมื่อ 26 ธ.ค. 2565 ว่าโรคนี้เกิดในอากาศเย็นชื้นมีฝน พบในพืชตระกูลแตง ผักกาดและกะหล่ำ ข้าวโพด และองุ่น เชื้อเจริญดีที่ประมาณ 18-25 องศาเซลเซียส วิธีป้องกันที่หน้านั้นแนะนำคือ เก็บเศษพืชและวัชพืชออกจากแปลงหลังเก็บเกี่ยว หมุนเวียนพืช ใช้เมล็ดปลอดโรค แช่เมล็ดในน้ำร้อน 50 องศาเซลเซียส 20-30 นาที ปลูกให้ห่างขึ้น ไม่รดน้ำตอนเย็น และสำรวจใต้ใบตอนเช้า หน้านั้นมีรายการสารเคมีและอัตราใช้ด้วย ผู้เขียนไม่ยกมา ให้ใช้ตามฉลากและคำแนะนำเจ้าหน้าที่ส่งเสริม

ถ้าสนใจว่าเดือนธันวาคมปลูกผักอะไรดี อ่านต่อได้ที่ เดือนธันวาคมปลูกผักอะไรดี หนาวจัดผักชนิดไหนโตดีและควรเลี่ยงอะไร และเดือนกุมภาพันธ์ที่ เดือนกุมภาพันธ์ปลูกผักอะไรดี ช่วงรอยต่อหนาวเข้าร้อน

สำหรับนาข้าวที่เก็บเกี่ยวแล้ว กรมวิชาการเกษตร (DOA) มีโครงการนำร่องปลูกถั่วเขียวหลังนา ตามที่กรุงเทพธุรกิจรายงานเมื่อ 7 พ.ย. 2569 คือพื้นที่นำร่องราว 250 ไร่ต่อปีใน อ.สามชุก อ.หนองหญ้าไซ และอ.เดิมบางนางบวช จ.สุพรรณบุรี ช่วงปี 2568-2570 ใช้พันธุ์ กวก. ชัยนาท 3 และชัยนาท 72 เก็บเกี่ยวภายใน 60-75 วัน และมุ่งลดการเผาตอซังและ PM2.5 โครงการนี้เป็นการนำร่องในพื้นที่เฉพาะ ไม่ใช่คำแนะนำให้ทุกพื้นที่ปลูกตามทันที เกษตรกรนอกพื้นที่ควรสอบถามเกษตรอำเภอก่อน

ส่วนวิธีปลูกถั่วเขียว เว็บคลังเกษตร DOAE ระบุว่าหว่านเมล็ด 5-6 กก.ต่อไร่ เก็บเกี่ยวเมื่ออายุราว 70 วันโดยเก็บฝักสีดำ แบ่งเก็บสองครั้ง ครั้งแรกเมื่อฝักแก่ร้อยละ 80 และอีกครั้งห่างราว 14 วัน ให้น้ำช่วงงอก ออกดอก และติดฝัก และน้ำขังทำให้ต้นเน่า หน้าดังกล่าวไม่ได้ระบุฤดูปลูกและระยะปลูก ผู้เขียนจึงไม่ใส่เป็นตัวเลข

งานไม้ผล

คำแนะนำของ DOAE ต่อสวนไม้ผลช่วงหนาว (รายงานโดยไทยแลนด์พลัสเมื่อ 15 ม.ค. 2568 ซึ่งเป็นข้อมูลของปีก่อน) ได้แก่ ให้น้ำอย่างน้อยวันละสองครั้งตามที่ข่าวระบุ คลุมโคน ลดปุ๋ย ตัดแต่งกิ่งแห้ง และพ่นปุ๋ยทางใบกลุ่มโพแทสเซียม แมกนีเซียม แคลเซียม และสังกะสี ข่าวเดียวกันระบุว่าลิ้นจี่ต้องการอุณหภูมิ 10-20 องศาเซลเซียสอย่างน้อย 2 สัปดาห์ และผลไม่ควรเจออุณหภูมิเกิน 40 องศา เมื่อปีนี้คาดว่าหนาวช้าและอุ่นกว่าปกติ ผู้ปลูกไม้ผลที่ต้องอาศัยอากาศเย็นออกดอกควรสังเกตสภาพต้นและปรึกษาเกษตรอำเภอ ไม่ควรคาดว่าจะเป็นแบบปีก่อน

การให้น้ำ "วันละสองครั้ง" เป็นคำแนะนำในข่าวชิ้นนั้น ซึ่งขึ้นกับชนิดไม้ผล ขนาดต้น และชนิดดิน ถ้าน้ำจำกัดให้จัดลำดับต้นที่ต้องรักษาก่อน และคลุมโคนเพื่อลดการระเหย

งานสัตว์เลี้ยง

สำหรับโคและกระบือ ข้อมูลของ สบส. กรมปศุสัตว์ เรื่องปากและเท้าเปื่อยกับโรคคอบวมชี้ว่าความเครียดจากอากาศเปลี่ยนเป็นปัจจัยเสี่ยง แนวปฏิบัติจากข่าวเดลินิวส์ ธ.ค. 2565 คือมีหลังคากันฝนและลม มีวัสดุรองพื้น น้ำและอาหารสะอาดพอ ทำความสะอาดฆ่าเชื้อ ลดความเสี่ยงจากคน ยานพาหนะ สัตว์ใหม่ ภาชนะนม อาหารและอุปกรณ์ และไม่ย้ายคอกหรือให้อดอาหารช่วงอากาศแกว่ง ฉีดวัคซีนโคกระบือตั้งแต่อายุ 4 เดือนตามรอบของกรมปศุสัตว์ ผู้เขียนไม่ยืนยันเดือนของรอบฉีดแต่ละพื้นที่ ให้ถามปศุสัตว์อำเภอ อ่านเรื่องวัคซีนและบทบาทกรมปศุสัตว์ต่อได้ในบทความ กรมปศุสัตว์ วัคซีนโค กระบือ

เรื่องไก่ ผู้เขียนไม่ได้เปิดอ่านแหล่งทางการที่ยืนยันตัวเลขอุณหภูมิหรือวิธีกางผ้าม่านกันลมของโรงเรือนไก่ จึงไม่ใส่ตัวเลข หลักทั่วไปคือกันลมโกรกโดยตรงแต่ไม่ปิดจนอากาศอับ และสังเกตลูกไก่กองรวมกัน ถ้าเลี้ยงไก่ไข่คู่แปลงผัก อ่านการจัดงานตลอดปีได้ที่ ปฏิทินฟาร์มผสมผสานปลูกผักสวนครัวหมุนเวียนร่วมกับเลี้ยงไก่ไข่ตลอดปี

งานบ่อปลา

กรมประมง (DOF) ให้คำแนะนำรับมือหน้าหนาวและโรคปลาเมื่อ 25 พ.ย. 2567 (ข่าวนี้เป็นข้อมูลปีก่อน ใช้เป็นหลักการ) ตามที่แนวหน้ารายงาน โรคสำคัญที่พบคือ แผลเน่าอีอาร์เอส (EUS) จากเชื้อรา Aphanomyces invadans ซึ่งไม่มียารักษาและปลามักฟื้นเมื่อน้ำอุ่นขึ้น โรคเสียปากเปื่อย (columnaris) จากแบคทีเรีย Flavobacterium columnare พบเมื่ออุณหภูมิน้ำต่ำและหลังการขนย้าย โรคเคเอชวี (KHV) ในปลาตระกูลปลาคาร์พ ซึ่งมีอัตราตาย 50-100 เปอร์เซ็นต์และไม่มียารักษา และโรคตัวแดงดวงขาว (WSSV) ในกุ้งทะเล

มาตรการที่ข่าวสรุปไว้คือ ลดความหนาแน่นและปริมาณอาหาร ดูแลคุณภาพน้ำ ใช้เกลือแกง 1 กิโลกรัมต่อน้ำ 1 ตัน (ร้อยละ 0.1) ระหว่างขนส่ง เปิดเครื่องเติมอากาศเมื่ออากาศปิดครึ้ม ใช้ปูนหรือมาร์ลเมื่อ pH ลดลง และใช้โพรไบโอติก วิตามินซี แร่ธาตุที่ขึ้นทะเบียน แล้วแจ้งสำนักงานประมงจังหวัดหรือศูนย์วิจัยเมื่อพบความผิดปกติ ติดต่อกองวิจัยและพัฒนาสุขภาพสัตว์น้ำที่ 0 2579 4122 หรือที่สงขลา 0 7433 5243 อ่านเพิ่มที่ หน้าหนาวปลาไม่กินอาหารและป่วยง่าย ควรปรับการเลี้ยงอย่างไร

ขั้นตอนวางแผนปฏิทินของฟาร์มคุณเอง

1. ดูพยากรณ์ประจำสัปดาห์ของ TMD และประกาศฤดูกาล แล้วจดว่าพื้นที่ของคุณหนาวหรือฝนหนักตามที่คาดหมายหรือไม่
2. ถามเกษตรอำเภอและโครงการชลประทานว่ามีน้ำส่งถึงแปลงถึงเดือนใด
3. ลิสต์งานของพืช สัตว์ ปลา แล้วเรียงตามเดือน โดยใส่งานที่เลื่อนไม่ได้ก่อน เช่น วัคซีน และการเก็บเกี่ยว
4. จัดงานที่ใช้แรงงานพร้อมกันให้ไม่ชนกัน เช่น ถอนแปลงกับขนย้ายสัตว์
5. ตั้งเงื่อนไขปรับแผน เช่น ถ้าน้ำเหลือไม่พอ จะลดพื้นที่แปลงไหนก่อน
6. จดต้นทุนและผลผลิตรายเดือน เพื่อใช้ตัดสินใจรอบหน้า ดู รูทีนวางแผนงานฟาร์มตอนเช้า 10 นาที

ถ้ารู้สึกว่าหนาวปีนี้ต่างจากที่เคย ลองอ่านบทวิเคราะห์เรื่องฤดูหนาวที่มาช้าที่ ฤดูหนาว 2569 มาช้าและอุ่นกว่าปกติ พืชและสัตว์ในฟาร์มต้องปรับตัวอย่างไร

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ใช้ปฏิทินของปีก่อนทั้งดุ้น โดยไม่ดูว่าปีนี้หนาวช้าและอุ่นกว่าปกติ
• รดน้ำตอนเย็นในอากาศเย็นชื้น ทำให้ราน้ำค้างและโรคใบลุกลามง่าย
• ลงพืชใหม่พร้อมกันทั้งแปลง โดยไม่ตรวจว่าน้ำถึงเดือนเก็บเกี่ยว
• ลดการเติมอากาศในบ่อทั้งที่อากาศปิดครึ้ม
• ย้ายสัตว์หรือรวมฝูงตอนอากาศแปรปรวน
• ตัดสินใจตามข่าวหรือโพสต์ที่ไม่มีหน่วยงานอ้างอิง ทั้งราคาและวันที่ประกาศ

เช็กลิสต์ก่อนเข้าเดือนธันวาคม

• รู้ปริมาณน้ำต้นทุนและแหล่งสำรอง
• มีวัสดุคลุมดินและฟางเพียงพอ
• เครื่องเติมอากาศและปั๊มน้ำใช้งานได้
• ตรวจวัคซีนสัตว์และเบอร์ปศุสัตว์อำเภอ
• เตรียมเมล็ดพันธุ์ปลอดโรคสำหรับรอบถัดไป
• จดแผนรับมือฝนหนักหากอยู่ภาคใต้

ราคาผลผลิตช่วงนี้ผันผวนตามฤดูกาลและพื้นที่ ผู้เขียนจึงไม่ใส่ตัวเลขราคาที่ไม่มีแหล่งอ้างอิงพร้อมวันที่ ให้ดูราคาล่าสุดจากตลาดหรือหน่วยงานในพื้นที่ก่อนตัดสินใจปลูก

สรุป

ฟาร์มหน้าหนาวไม่ได้มีแค่เรื่องความเย็น แต่เป็นช่วงปรับงานตามเดือน ทั้งการใช้น้ำที่ต้องประหยัด การเลือกพืชที่เหมาะกับอากาศ การดูแลสัตว์และบ่อปลาตอนอุณหภูมิลด ปฏิทินในบทความเป็นกรอบกว้าง ควรปรับตามพื้นที่ของตนเอง และตรวจประกาศล่าสุดของกรมอุตุนิยมวิทยา กรมชลประทาน และเกษตรอำเภอก่อนลงมือ ข้อมูล ณ พ.ย. 2569

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมอุตุนิยมวิทยา ประกาศคาดหมายลักษณะอากาศฤดูหนาว 2569/70 (15 ต.ค. 2569) — ต้นฉบับ PDF (ผู้เขียนอ่านไม่ได้ ใช้ข่าวสรุปด้านล่างตรวจสอบ) (https://www.tmd.go.th/media/climate/seasonal_announce/2569_ภช_เอกสารแนบ_คาดหมายฤดูหนาวฯ-ป-2569-2570-1.pdf)
• 📄ไทยรัฐ สรุปประกาศฤดูหนาวปี 2569/70 — ช่วงเริ่มต้นสิ้นสุด ความหนาวสุด และอุณหภูมิ (https://www.thairath.co.th/news/society/2966334)
• 📄กรุงเทพธุรกิจ สรุปประกาศฤดูหนาวปี 2569/70 — เอลนีโญและภาคใต้ฝนหนัก (https://www.bangkokbiznews.com/news/news-update/1256451)
• 📄สยามรัฐ 2 พ.ย. 2569 แผนฤดูแล้ง กรมชลประทาน — ปริมาณน้ำและลำดับการจัดสรร (https://siamrath.co.th/agriculture/332770)
• 📄DOAE 9 พ.ย. 2565 คำแนะนำปลูกผักหน้าหนาว 5 ข้อ — หลักการปลูกผักช่วงหนาว (https://doaenews.doae.go.th/archives/14884)
• 📄DOAE 26 ธ.ค. 2565 โรคราน้ำค้าง — สภาพที่เกิดโรคและการป้องกัน (https://doaenews.doae.go.th/archives/15461)
• 📄ไทยแลนด์พลัส 15 ม.ค. 2568 คำแนะนำ DOAE ดูแลไม้ผลหน้าหนาว — ให้น้ำ คลุมโคน และลิ้นจี่ (https://www.thailandplus.tv/archives/893402)
• 📄กรุงเทพธุรกิจ 7 พ.ย. 2569 โครงการถั่วเขียวหลังนา กรมวิชาการเกษตร — พื้นที่นำร่องสุพรรณบุรีและพันธุ์ (https://www.bangkokbiznews.com/economics/1259466)
• 📄คลังเกษตร DOAE ถั่วเขียว — อัตราหว่านและการเก็บเกี่ยว (https://khlangkaset.doae.go.th/ถั่วเขียว/)
• 📄แนวหน้า 25 พ.ย. 2567 คำแนะนำกรมประมงโรคปลาหน้าหนาว — โรคปลาและมาตรการ (https://www.naewna.com/local/843480)
• 📄สบส. กรมปศุสัตว์ ประกาศเตือนโรคสัตว์ฤดูฝน (24 ต.ค. 2568) — โรคโคช่วงอากาศเปลี่ยน (https://niah.dld.go.th/index.php/th/news-head/animal-disease-warning/phon)
• 📄เดลินิวส์ 9 ธ.ค. 2565 (ข่าวเก่า) กรมปศุสัตว์แนะนำช่วงเปลี่ยนฤดู — การลดความเครียดสัตว์ (https://www.dailynews.co.th/news/1770753/)

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ