เพาะเห็ดออรินจิเองได้ไหม โรงเรือน วัสดุ ต้นทุน และปัญหาที่พบบ่อย

คำตอบเร็ว: เพาะเห็ดออรินจิ (เห็ดนางรมหลวง) เองได้ แต่ยากและแพงกว่าเห็ดนางฟ้า เพราะต้องนึ่งก้อนด้วยหม้อนึ่งความดันและต้องมีห้องเปิดดอกที่เย็นราว 15-20 องศาเซลเซียส ฟาร์มไทยแห่งหนึ่งระบุสูตรขี้เลื่อยยางพารา 100 กก. รำละเอียด 8 กก. น้ำตาลทรายแดง 1 กก. ปูนขาว 1 กก. แคลเซียมคาร์บอเนต 1 กก. ความชื้น 70-75% บรรจุถุงหรือขวด 0.8-1 กก. นึ่งที่ 121 องศา 4-6 ชั่วโมง บ่มที่ 22-25 องศาราว 30 วัน แล้วอีกราว 10 วันจนเส้นใยเต็ม เปิดดอกราว 15 วัน ได้ผลผลิต 100-150 กรัมต่อขวดและเก็บรอบเดียวเป็นหลัก ข้อมูล ณ ต.ค. 2569 ผู้เขียนยังไม่พบคู่มือของกรมวิชาการเกษตรหรือกรมส่งเสริมการเกษตรที่เปิดอ่านได้ ตัวเลขจึงเป็นแนวทางที่ต้องทดลองชุดเล็กก่อน

เห็ดออรินจิคืออะไร และทำไมเพาะยากกว่าเห็ดนางฟ้า

เห็ดออรินจิที่ขายตามห้างและร้านอาหารญี่ปุ่นคือเห็ดชนิดเดียวกับที่เรียกว่าเห็ดนางรมหลวง ชื่อวิทยาศาสตร์ Pleurotus eryngii ในภาษาอังกฤษเรียก king oyster mushroom ก้านอ้วนสั้น หมวกเล็กสีน้ำตาล เนื้อแน่นกรอบ ต่างจากเห็ดนางฟ้าที่ก้านบางหมวกบานกว้าง ใครเคยเพาะเห็ดนางฟ้าจากก้อนเชื้อสำเร็จรูปมาแล้ว อาจคิดว่าออรินจิก็คล้ายกัน แต่ในทางปฏิบัติต่างกันมากที่สองจุด คือต้องนึ่งก้อนให้ปลอดเชื้อจริงจัง และต้องเปิดดอกในอุณหภูมิที่ต่ำกว่าโรงเรือนเห็ดทั่วไปในไทย

ผู้เขียนพยายามหาคู่มือเพาะเห็ดออรินจิของกรมวิชาการเกษตรและกรมส่งเสริมการเกษตร แต่เว็บ doa.go.th เปิดไม่ได้เพราะใบรับรองความปลอดภัยของเว็บไม่ผ่านการตรวจ และไม่ได้ใช้วิธีข้ามการตรวจ ส่วนไฟล์ PDF ภาษาไทยของหน่วยงานที่พบเป็นไฟล์บีบอัดที่เครื่องมืออ่านไม่ออก ตัวเลขในบทความนี้จึงมาจากบล็อกวาโยฟาร์ม งานวิจัยจากบังกลาเทศและอินเดีย และบทคัดย่อวารสารของมหาวิทยาลัยศิลปากร ซึ่งไม่ใช่คู่มือทางการของรัฐไทย ส่วนที่ยังไม่แน่ชัดจะบอกไว้ตรงจุดที่เกี่ยวข้อง

เพาะเองได้ไหม ถามตัวเองก่อน 4 ข้อ

1. มีหม้อนึ่งความดันหรือถังนึ่งที่รักษาอุณหภูมิ 121 องศาได้นานหลายชั่วโมงหรือไม่ ถ้าไม่มี การทำก้อนเองจะเสียง่าย
2. มีห้องที่ทำให้เย็นราว 15-20 องศาและชื้น 80-90% ได้หรือไม่ ถ้าไม่มี ควรซื้อก้อนเชื้อที่เส้นใยเต็มแล้วจากผู้ผลิตที่เชื่อถือได้ แล้วทดลองเปิดดอกชุดเล็กก่อน
3. มีตลาดรับซื้อแน่ชัดหรือไม่ บล็อกวาโยฟาร์มระบุว่าเห็ดชนิดนี้ผลิตได้ไม่พอความต้องการและต้นทุนสูงจึงขยายตัวยาก แต่ไม่ระบุปีและไม่มีตัวเลขตลาดประกอบ ผู้เขียนจึงไม่ยืนยันว่าตอนนี้ตลาดเป็นอย่างนั้นหรือไม่
4. มีเวลาดูแลทุกวันหรือไม่ เพราะต้องพ่นหมอก คุมอุณหภูมิ และเก็บเห็ดทุกวันช่วงออกดอก

ถ้าตอบ "ไม่" ข้อใดข้อหนึ่งมากกว่าหนึ่งข้อ แนะนำให้เริ่มจากเห็ดนางฟ้าก่อน อ่านขั้นพื้นฐานที่ วิธีปลูกเห็ดนางฟ้า เพราะทนร้อนกว่าและให้ผลผลิตหลายรอบ

ภาพรวมขั้นตอนตามข้อมูลที่เปิดอ่านได้

วัสดุเพาะและสูตร

วาโยฟาร์มระบุสูตรต่อขี้เลื่อย 100 กก. และบอกว่าใช้ไม้อะไรก็ได้ยกเว้นไม้สัก ขี้เลื่อยไม้ยางพาราจึงเป็นตัวเลือกหลักในภาคใต้และภาคตะวันออกที่มีโรงเลื่อย ความชื้น 70-75% ตรวจง่ายด้วยการกำวัสดุ ต้องรู้สึกชื้นแต่ไม่มีน้ำหยด ถ้ามีน้ำไหลออกตามร่องนิ้ว ให้เกลี่ยทิ้งไว้ให้ลดความชื้นก่อนบรรจุ

งานวิจัยของ Moonmoon และคณะ (วารสาร Saudi Journal of Biological Sciences ปี 2553) จากศูนย์พัฒนาและส่งเสริมการเพาะเห็ดแห่งชาติบังกลาเทศ ใช้ขี้เลื่อย รำข้าวสาลี และแกลบ ในอัตรา 176 : 88 : 11 กรัมต่อ 550 กรัม เติมแคลเซียมคาร์บอเนต 0.2% และความชื้น 65% ซึ่งต่างจากสูตรไทยข้างบนทั้งสัดส่วนรำและความชื้น แสดงว่าสูตรเดียวกันไม่ได้เป็นมาตรฐานทั่วโลก สูตรที่เหมาะกับขี้เลื่อยในพื้นที่ของคุณอาจต้องปรับเล็กน้อย จึงควรทำชุดทดลองก่อน

มีการเพาะออรินจิบนฟางด้วย งานของ Deora และคณะ (Scientific Reports ปี 2564) จากอินเดียพบว่าฟางข้าวให้ผลดีที่สุดในการทดลอง คิดเป็นประสิทธิภาพทางชีวภาพ 88.4% ส่วนฟางสาลีและฟางข้าวโพดให้ 76.7% และ 75% แต่เป็นการเพาะในสภาพอากาศกึ่งร้อนของเมืองอุดัยปุระ ที่ใช้ถุงใหญ่ 3 กก. น้ำหนักเปียกและเชื้อ 5% ของน้ำหนักวัสดุเปียก ไม่ใช่สภาพโรงเรือนเย็นแบบที่ฟาร์มไทยใช้ จึงใช้เป็นข้อมูลประกอบเท่านั้น

นึ่งฆ่าเชื้อและใส่เชื้อ ขั้นที่ตัดสินว่าก้อนรอดหรือเสีย

ก้อนที่มีรำและน้ำตาลเป็นอาหารชั้นดีของแบคทีเรียและเชื้อรา ต้องนึ่งให้ปลอดเชื้อ วาโยฟาร์มระบุ 121 องศา 4-6 ชั่วโมง ซึ่งเป็นอุณหภูมิของหม้อนึ่งความดัน (หม้อนึ่งแรงดัน) ผู้เขียนไม่พบแหล่งที่ระบุเวลานึ่งด้วยหม้อนึ่งไม่ใช้แรงดันสำหรับออรินจิ จึงไม่ขอแนะนำตัวเลขนั้น ให้ใช้หม้อนึ่งตามคู่มือของเครื่องและตามที่ผู้ขายเชื้อแนะนำ ถ้าเป็นหม้อความดันขนาดใหญ่ต้องให้ผู้ติดตั้งสอนข้อควรระวังเรื่องแรงดันและวาล์วนิรภัยก่อนใช้งาน

หลังนึ่งปล่อยให้ก้อนเย็น แล้วใส่เชื้อในห้องปิดลม ไม่มีพัดลมเปิด ลนไฟเครื่องมือโลหะและปากขวดเชื้อ พ่นมือและเครื่องมือด้วยแอลกอฮอล์ 70% ขวดเชื้อหนึ่งขวดใช้ได้ราว 50-60 ก้อน ปิดปากด้วยกระดาษแล้วรัดยาง ข้อสังเกตจากหน้างาน ถ้าอัตราก้อนเสียมากกว่าหนึ่งในสิบ ให้ย้อนตรวจสามจุดตามลำดับ คือความชื้นวัสดุ เวลานึ่ง และห้องใส่เชื้อ ก่อนจะโทษเชื้อเห็ด

บ่มเส้นใยและเปิดดอก

วาโยฟาร์มระบุบ่มที่ 22-25 องศา ราว 30 วันเส้นใยจึงเต็มก้อน และใช้เวลาอีกราว 10 วันก่อนเปิดดอก งาน Moonmoon และคณะบ่มเชื้อแม่ที่ 25 บวกลบ 2 องศา ในที่มืด ใช้เวลาราว 15-20 วัน ซึ่งเป็นภาชนะเล็กต่างจากก้อนเชื้อ จึงไม่ควรนำตัวเลขวันมาเปรียบเทียบกัน

ช่วงเปิดดอก วาโยฟาร์มระบุ 15-20 องศา ความชื้น 80-90% พ่นหมอกละเอียดวันละ 3 ครั้ง และเปิดกระดาษคลุมเมื่อราว 3-5% ของก้อนมีตุ่มดอกขนาดปลายนิ้วชี้ งาน Moonmoon และคณะรายงานตุ่มดอกเกิดราว 11-17 วัน เก็บครั้งแรกราว 26.5-30 วัน ห้องเปิดดอก 13-22 องศา ความชื้น 70-85% แสงราว 180-250 ลักซ์ และผู้เขียนงานวิจัยย่อหน้าท้ายว่าเห็ดชนิดนี้ต้องการ 12-17 องศาในการออกดอก อากาศร้อนของบังกลาเทศจำกัดผลผลิต ซึ่งสอดคล้องกับปัญหาของฟาร์มไทย

ห้องเย็นสำหรับออรินจิมักเป็นห้องฉนวนที่ติดเครื่องปรับอากาศ ร่วมกับเครื่องพ่นหมอกหรือเครื่องทำความชื้น และเครื่องวัดอุณหภูมิความชื้นแบบดิจิทัลวางที่ระดับดอกเห็ด เรื่องเครื่องพ่นหมอกในโรงเรือนเห็ดอ่านต่อที่ เครื่องพ่นหมอกในโรงเรือนเห็ด จำเป็นไหมสำหรับฟาร์มขนาดเล็ก และระบบอัตโนมัติที่ ระบบควบคุมอุณหภูมิความชื้นโรงเรือนเห็ดอัตโนมัติ โรงเรือนเห็ดแบบหลังคามุงจากธรรมดาที่เย็นได้ไม่ต่ำกว่า 25 องศาในหน้าร้อน ไม่เหมาะกับเห็ดชนิดนี้ตามข้อมูลช่วงอุณหภูมิข้างบน

เก็บเกี่ยว ผลผลิต และรอบที่สอง

วาโยฟาร์มแนะนำให้เก็บเมื่อเห็ดโตเต็มที่แต่หมวกยังไม่บานหรือแก่ โดยจับเห็ดโยกซ้ายขวาเบา ๆ บิดเล็กน้อย แล้วดึง เก็บทุกวันที่ออกดอก Deora และคณะรายงานเก็บด้วยการบิดตามเข็มนาฬิกาก่อนสปอร์ร่วง ตุ่มดอกโตเต็มที่ใน 48-72 ชั่วโมงหลังเห็นตุ่ม

ผลผลิตแตกต่างตามแหล่ง วาโยฟาร์มระบุ 100-150 กรัมต่อขวด จากรอบเดียว และบอกว่ารอบสองเห็ดเล็กและเบา คุณภาพไม่ดี แนะนำให้ทิ้งวัสดุทำปุ๋ยหมัก งานของมหาวิทยาลัยศิลปากร (วารสาร Veridian E-Journal ปี 2561 ฉบับที่ 4 ของปีที่ 5) พบว่าทุกวิธีเปิดดอกที่ทดลองให้ 1-2 รอบต่อถุง และการเปิดดอกแบบถุงให้ผลผลิตสูงสุด เพราะพื้นที่ออกดอกเล็กทำให้ได้เห็ดดอกใหญ่ดอกเดียว เป็นข้อมูลจากบทคัดย่อ ไม่มีตัวเลขกรัมในบทคัดย่อ ผู้เขียนไม่ได้อ่านเนื้อหาเต็ม

ตัวเลขผลผลิตในงานต่างประเทศสูงกว่ามาก เช่น Deora และคณะรายงานสูงสุด 973.4 กรัมต่อถุงเปียก 3 กก. แต่เป็นวัสดุฟางต่างชนิดและขนาดถุงต่างกัน ผู้เขียนแนะนำให้ใช้ช่วงต่ำ 100 กรัมต่อขวดในการวางแผนต้นทุน

ต้นทุนตัวอย่าง 1,000 ขวด (ตัวเลขสมมติเพื่อแสดงวิธีคิด)

ผู้เขียนไม่พบราคาก้อนเชื้อ เชื้อ หรือราคารับซื้อเห็ดออรินจิที่เปิดอ่านได้พร้อมวันที่ ตารางนี้จึงเป็นโครงสร้างให้ใส่ตัวเลขจริงของคุณเอง ไม่ใช่ราคาตลาดและไม่ใช่กำไรที่คาดได้

บล็อกที่ใช้ระบุว่าต้นทุนการผลิตสูง ทำให้ขยายตัวยาก แต่ไม่ให้ตัวเลข เมื่อผลผลิตต่อขวดแค่ 100-150 กรัม ภาระต่อกิโลกรัมของค่าถุง ค่านึ่ง และค่าไฟจึงสูงกว่าเห็ดที่ให้หลายรอบ ข้อนี้เป็นข้อสรุปจากตัวเลขผลผลิต ไม่ใช่ตัวเลขต้นทุนที่ผู้เขียนตรวจสอบได้

ปัญหาที่พบบ่อยในการเพาะ

• ก้อนเสียทั้งชุดหลังใส่เชื้อ มักมาจากนึ่งไม่สุกหรือวัสดุชื้นเกิน ตรวจเวลานึ่งและความชื้นก่อน
• เส้นใยเดินช้า อุณหภูมิห้องบ่มต่ำหรือสูงกว่า 22-25 องศามาก ลองวัดที่ระดับก้อน
• เปิดดอกแล้วเห็ดไม่ออก ห้องไม่เย็นพอ ตรวจเทอร์โมมิเตอร์ที่ระดับก้อน
• เห็ดดอกเล็กและแห้ง ความชื้นอากาศต่ำ ก้อนแห้ง พ่นหมอกไม่พอ
• มีราเขียวหรือเมือกที่ปากก้อน มักเกิดจากน้ำขังที่ปากถุงหรือกระดาษคลุมเปียกซ้ำ แยกก้อนเสียออกทันทีและทิ้งนอกห้องเพาะ
• เก็บช้าหมวกบาน ราคาและเนื้อสัมผัสลดลง เก็บทุกวันเมื่อหมวกยังไม่บาน

สำหรับสารเคมีฆ่าเชื้อที่ใช้ทำความสะอาดห้อง ผู้เขียนไม่ระบุชื่อการค้าหรืออัตราผสม ให้อ่านฉลากและปรึกษาเกษตรอำเภอ ที่สำคัญคือห้ามพ่นสารเคมีลงบนเห็ดที่กำลังออกดอก

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• สร้างห้องเย็นก่อนทดลองกับชุดเล็ก แล้วพบว่าสายพันธุ์ที่ซื้อมาออกดอกต่างจากที่ผู้ขายบอก
• ใช้โรงเรือนเห็ดนางฟ้าแบบทั่วไปเปิดดอกออรินจิ ทั้งที่ต้องเย็นกว่า
• หวังเก็บหลายรอบ ทั้งที่ฟาร์มที่เผยแพร่ข้อมูลเก็บรอบเดียว
• ไม่คิดค่าไฟเครื่องปรับอากาศและค่าก้อนเสียเข้าต้นทุน
• เชื่อตัวเลขผลผลิตจากงานต่างประเทศที่ใช้ฟางและถุงใหญ่ แล้วนำมาคำนวณกับก้อนขี้เลื่อยขวดเล็ก
• ยังไม่มีผู้รับซื้อก่อนเริ่ม จึงต้องขายต่ำกว่าต้นทุน

เช็กลิสต์ก่อนเริ่ม

1. ซื้อเชื้อจากผู้ขายที่ระบุสายพันธุ์ อุณหภูมิบ่ม และอุณหภูมิเปิดดอก
2. ทำชุดทดลอง 20-30 ขวด ก่อนขยาย
3. เตรียมหม้อนึ่งความดันและห้องใส่เชื้อสะอาดปิดลม
4. เตรียมห้องเปิดดอกที่ทำให้เย็น 15-20 องศา ความชื้น 80-90% ได้ พร้อมเครื่องพ่นหมอกและเครื่องวัด 2 ตัว
5. หาผู้รับซื้อ ถามราคา และจำนวนที่รับต่อสัปดาห์ก่อนผลิต
6. จดจำนวนก้อนเสีย วันเส้นใยเต็ม วันเกิดตุ่ม และน้ำหนักเก็บ

สรุป

เพาะเห็ดออรินจิเองได้ แต่เป็นงานที่ต้องมีหม้อนึ่งความดัน ห้องใส่เชื้อสะอาด และห้องเย็นสำหรับเปิดดอก ผลผลิตที่ฟาร์มไทยรายงานคือ 100-150 กรัมต่อขวดและเก็บรอบเดียว ต้นทุนส่วนสำคัญคือค่าไฟและก้อนเสีย ส่วนที่ยังไม่ทราบคือคู่มือทางการของกรมวิชาการเกษตรและกรมส่งเสริมการเกษตร ราคาเชื้อและราคารับซื้อปัจจุบัน และแหล่งซื้อก้อนเชื้อสำเร็จรูป ให้สอบถามเกษตรอำเภอและผู้รับซื้อก่อนลงทุน ศึกษาเพิ่มได้ที่ วิธีปลูกเห็ดนางฟ้า และเห็ดเข็มทองอีกชนิดที่ต้องห้องเย็นเช่นกัน

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄วาโยฟาร์ม: วิธีเพาะเห็ดนางรมหลวง หรือเห็ดออรินจิ (บล็อกฟาร์ม ไม่ระบุปี) — สูตรวัสดุ นึ่ง ใส่เชื้อ บ่ม เปิดดอก ผลผลิต https://farm.vayo.co.th/blog/king-oyster-mushroom-cultivation/
• 📄Moonmoon และคณะ (2553) Saudi Journal of Biological Sciences 17(4):341-345 — เห็ดออรินจิบนขี้เลื่อยและฟางข้าว สภาพบ่มและเปิดดอก https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3730573
• 📄Deora และคณะ (2564) Scientific Reports 11:14692 — เพาะบนฟาง อัตราเชื้อ ขนาดถุง ผลผลิต https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8290044/
• 📄มหาวิทยาลัยศิลปากร (2561) Veridian E-Journal Science and Technology ปีที่ 5 ฉบับที่ 4 — เปรียบเทียบวิธีเปิดดอกเห็ดนางรมหลวง (บทคัดย่อ) https://ph01.tci-thaijo.org/index.php/VESTSU/article/view/154089

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ