ตะไคร้หอมปลูกอย่างไร ใช้เวลากี่เดือน ต้นทุนและปัญหาที่พบบ่อย

คำตอบเร็ว: ตะไคร้หอมเป็นหญ้าข้ามปี ขยายพันธุ์ด้วยการแยกเหง้า ชอบแดดและดินร่วนปนทรายที่น้ำไม่ขัง ส่วนคำถามว่า "กี่เดือนถึงตัดใบครั้งแรก" และ "ได้ผลผลิตกี่กิโลกรัมต่อไร่" ผมค้นเอกสารวิชาการไทยที่เปิดอ่านได้แล้วยังไม่พบตัวเลขที่ยืนยันได้ จึงไม่ขอเดา ให้ถามเกษตรอำเภอหรือผู้ปลูกจริงในจังหวัดเดียวกัน และเริ่มจากแปลงเล็กพร้อมจดบันทึกเอง เพราะต้นทุนและรายได้ขึ้นกับว่าจะขายใบสด กลั่นน้ำมัน หรือทำผลิตภัณฑ์ไล่ยุง (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569)

บทความนี้ตอบคนที่ค้นว่า "ตะไคร้หอม ปลูกกี่เดือน ต้นทุนเท่าไร" ผมเลือกเขียนแบบแยกให้ชัดว่าส่วนไหนมาจากเอกสารที่เปิดอ่านจริง และส่วนไหนยังไม่มีตัวเลขรองรับ เพราะถ้าเขียนตัวเลขเก็บเกี่ยวหรือผลผลิตแบบเดาไป คนที่ลงทุนปลูกเป็นไร่จะเสียหายเอง

แหล่งที่ใช้ได้แก่ วิทยานิพนธ์ของมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์เรื่องตะไคร้หอม เอกสารข้อมูลสมุนไพรของคณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล เอกสารภูมิปัญญาสมุนไพรไล่ยุงของกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก หน้าฐานข้อมูลความหลากหลายทางชีวภาพของมหาวิทยาลัยราชภัฏยะลา และงานวิจัยต่างประเทศ 1 ชิ้นจากอินเดียที่ใช้เทียบเท่านั้น รายการลิงก์อยู่ท้ายบทความ ส่วนเอกสารการปลูกตะไคร้หอมของกรมส่งเสริมการเกษตรที่ถูกอ้างอิงในเอกสารของมหิดล เปิดอ่านไม่ได้ (เซิร์ฟเวอร์ไม่ตอบ) จึงไม่ได้นำมาอ้าง

แยกให้ออกก่อนว่า ตะไคร้หอมไม่ใช่ตะไคร้ที่ใช้ปรุงอาหาร

เอกสารของมหิดลอธิบายว่า ตะไคร้หอมอยู่ในวงศ์หญ้า (Poaceae) เช่นเดียวกับตะไคร้ปรุงอาหาร แต่กลิ่นแรงกว่า และไม่ใช้รับประทาน น้ำมันหอมระเหยที่นำมาใช้มี 2 ชนิดใหญ่ ได้แก่ ชนิดศรีลังกา (Cymbopogon nardus) และชนิดชวา (Cymbopogon winterianus) ซึ่งเอกสารระบุว่าชนิดชวาเป็นชนิดที่ปลูกกันแพร่หลายในประเทศไทย สารสำคัญที่พบในน้ำมันคือ ซิโทรเนลลัล (citronellal) ซิโทรเนลลอล (citronellol) และเจอรานิออล (geraniol)

ข้อมูลของมหาวิทยาลัยราชภัฏยะลาระบุว่าตะไคร้หอมที่พบ (Cymbopogon nardus) มีใบกว้างราว 2 เซนติเมตร ยาว 100-140 เซนติเมตร ออกดอกช่วงเดือนธันวาคมถึงมกราคม และแนะนำให้หญิงตั้งครรภ์หลีกเลี่ยงการกิน ข้อนี้บอกชัดว่าพืชชนิดนี้ไม่ใช่ผักสวนครัว ท่านที่คิดว่าจะปลูกไว้ใช้แทนตะไคร้ต้มยำ ควรเปลี่ยนความคิด ถ้าต้องการปลูกตะไคร้ปรุงอาหาร ให้ดู วิธีปลูกตะไคร้สำหรับมือใหม่ แทน

ปลูกที่ไหนได้ ดินและแดด

วิทยานิพนธ์ของมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ (ปี 2555) อธิบายว่าตะไคร้หอมเป็นหญ้าข้ามปี ลำต้นสูงได้ถึงราว 2 เมตร ขยายพันธุ์ด้วยการตัดแยกเหง้า ชอบแสงแดดและดินทรายที่ระบายน้ำดี ถ้าแปลงของท่านเป็นดินเหนียวน้ำขัง ให้ยกร่องหรือยกแปลงสูงก่อน ไม่ควรปลูกในที่น้ำท่วมขังหลังฝน เพราะเหง้ามีโอกาสเน่า

เรื่องร่มเงา งานวิจัยจากสถาบัน CSIR-CIMAP ประเทศอินเดีย (Trends in Biological Sciences ปี 2568) ที่ทดลองกับตะไคร้หอมชวา รายงานว่าที่พรางแสง 50 เปอร์เซ็นต์ ได้ผลผลิตใบสด 19.4 ตันต่อเอเคอร์ เทียบกับ 18.0 ตันต่อเอเคอร์เมื่อโดนแดดเต็มที่ และน้ำมัน 156.7 กับ 143.8 กิโลกรัมต่อเอเคอร์ตามลำดับ ผมใช้ตัวเลขนี้เพียงเป็นข้อสังเกตว่าร่มรำไรไม่ได้ทำให้ผลผลิตตกในการทดลองนั้น ห้ามนำไปคำนวณผลผลิตต่อไร่ในไทย เพราะสภาพอากาศ พันธุ์ และวิธีวัดต่างกัน และบทความฉบับนั้นมีตัวเลขบางจุดที่ไม่สอดคล้องกันเองด้วย

ต้นพันธุ์และระยะปลูก

ต้นพันธุ์

ใช้การแยกกอหรือตัดเหง้า ตามที่วิทยานิพนธ์ระบุ ข้อควรระวังจากหน้างานคือชนิดของต้นพันธุ์ ท่านต้องรู้ว่าซื้อชนิดชวาหรือศรีลังกา เพราะมีผลต่อปริมาณและกลิ่นน้ำมัน เอกสารมหิดลระบุว่าในไทยชนิดชวาปลูกแพร่หลาย ถ้าผู้ขายบอกไม่ได้ว่าชนิดใด ให้ขอดูแปลงต้นแม่ ขยี้ใบดมกลิ่น และถามว่าเคยกลั่นหรือขายน้ำมันหรือไม่ ผมไม่พบเกณฑ์จำแนกชนิดด้วยตาเปล่าที่ยืนยันได้ในเอกสารที่เปิดอ่าน จึงไม่ขอให้เกณฑ์ที่เดาเอง

ระยะปลูก

ไม่พบระยะปลูกมาตรฐานของไทยจากแหล่งทางการที่เปิดอ่านได้ ตัวอย่างที่มีในเอกสารเป็นผลวิจัยแต่ละงาน ได้แก่ วิทยานิพนธ์สงขลานครินทร์อ้างงานที่ใช้ระยะ 50 x 50 เซนติเมตรร่วมกับปุ๋ย NPK ในอัตรา 200:75:60 กิโลกรัมต่อเฮกตาร์ และงานของอินเดียใช้ 60 x 45 เซนติเมตร ตัวเลขเหล่านี้เป็นบริบทการทดลอง ไม่ใช่คำแนะนำว่าท่านต้องทำตาม ถ้าทำแปลงเล็ก ให้ทดลองระยะ 2 แบบในแปลงเดียวกัน จดว่ากอไหนโตและตัดใบได้เร็วกว่า

ปุ๋ย ข้อมูลที่มีและข้อจำกัด

วิทยานิพนธ์สงขลานครินทร์รวบรวมผลการทดลองไว้ เช่น ไนโตรเจน 120 กิโลกรัมต่อเฮกตาร์ และฟอสฟอรัส 60 กิโลกรัมต่อเฮกตาร์ เพิ่มผลผลิตได้ราว 51-61 เปอร์เซ็นต์ในดินแดง งานของอินเดียใช้ปุ๋ยคอก 10 ตันต่อเฮกตาร์ร่วมกับ NPK 100:40:40 กิโลกรัมต่อเฮกตาร์ ตัวเลขทั้งหมดเป็นผลวิจัยในดินและภูมิอากาศเฉพาะแห่ง การแปลงเฮกตาร์เป็นไร่ (1 เฮกตาร์ ประมาณ 6.25 ไร่) ทำได้ แต่การนำไปใส่ในแปลงท่านโดยไม่ตรวจดินอาจสูญเปล่าหรือเกินความต้องการ แนะนำให้เก็บดินส่งตรวจที่สถานีพัฒนาที่ดินหรือเกษตรอำเภอ และเริ่มจากปุ๋ยอินทรีย์รองพื้นก่อน

เวลาที่ใช้ กี่เดือนถึงตัดใบ

นี่คือคำถามหลักของหัวข้อนี้ และคำตอบตรง ๆ คือ ไม่พบตัวเลขอายุตัดครั้งแรกและรอบตัดซ้ำของตะไคร้หอมในไทยจากแหล่งที่เปิดอ่านได้ ผลการค้นหาที่ผมพบส่วนใหญ่เป็นตะไคร้ปรุงอาหาร ซึ่งระบุอายุเก็บเกี่ยวต่างกันมากระหว่างเว็บ และไม่ควรนำมาใช้กับตะไคร้หอม วิธีที่ปลอดภัยสำหรับคนเริ่มปลูกคือ

1. สอบถามเกษตรอำเภอ หรือกลุ่มวิสาหกิจที่กลั่นตะไคร้หอมในจังหวัดเดียวกัน ว่าตัดใบครั้งแรกกี่เดือนหลังปลูกในพื้นที่นั้น
2. ปลูกแปลงทดลองเล็ก เช่น 1 งาน แล้วจดวันปลูก วันตัด น้ำหนักใบสด และสภาพกอหลังตัด
3. นำใบรอบแรกไปกลั่นหรือถามโรงกลั่นรับจ้างว่าน้ำมันที่ได้ขายได้หรือไม่ ก่อนขยายพื้นที่

ข้อสังเกตจากภาคสนามที่ใช้ได้ทันที คือตะไคร้หอมปลูกง่ายกว่าหาตลาด ปัญหาที่พบมากไม่ใช่ปลูกไม่โต แต่เป็นปลูกแล้วไม่รู้จะขายใคร ลำดับที่ควรทำจึงเป็นหาผู้รับซื้อใบหรือโรงกลั่นรับจ้างก่อน แล้วค่อยกำหนดขนาดแปลง

ใช้ประโยชน์อะไรได้จริง

น้ำมันหอมระเหยและการกลั่น

ตะไคร้หอมถูกปลูกเพื่อกลั่นน้ำมัน ถ้าสนใจเครื่องกลั่นขนาดเล็ก ให้ดู กลั่นน้ำมันหอมระเหยตะไคร้ขายเอง ลงทุนเครื่องกลั่นเท่าไร คุ้มไหม ซึ่งอธิบายต้นทุนเครื่องกลั่นละเอียดกว่า และ แปรรูปตะไคร้แห้งและน้ำมันหอมระเหย สำหรับเรื่องแปรรูป ปริมาณน้ำมันต่อน้ำหนักใบของไทยไม่มีตัวเลขในเอกสารที่เปิดอ่านได้ งานอินเดียรายงานปริมาณน้ำมันราว 0.95 เปอร์เซ็นต์ของใบสดในการทดลองเดียว ซึ่งเป็นตัวเลขต่างประเทศ ใช้ดูขนาดคร่าว ๆ ได้ว่าน้ำมันเป็นสัดส่วนน้อยของน้ำหนักใบ ต้องใช้ใบจำนวนมาก

ผลิตภัณฑ์ไล่ยุง และกฎหมายที่ต้องรู้

เอกสารมหิดลรวบรวมงานทดลองครีมกันยุงจากน้ำมันตะไคร้หอมไว้หลายงาน เช่น ความเข้มข้น 1.25-5 เปอร์เซ็นต์ให้ผลราว 2 ชั่วโมง และราว 10 เปอร์เซ็นต์ให้ผลมากกว่า 4 ชั่วโมง (ตามที่เอกสารรวบรวม) ผลต่างกันตามสูตรและกลุ่มทดลอง จึงไม่ควรโฆษณาว่าผลิตภัณฑ์ของท่านกันยุงได้นานเท่านั้นเท่านี้ ถ้าไม่มีการทดสอบรองรับ

ข้อกฎหมายสำคัญ ตามเอกสารมหิดล ผลิตภัณฑ์ไล่ยุงที่มีน้ำมันตะไคร้หอมเป็นวัตถุอันตรายชนิดที่ 1 ตามกฎหมายของสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา ผู้ผลิตต้องแจ้งข้อมูล ติดฉลากให้ถูกต้อง และผลิตตามหลักเกณฑ์วิธีการที่ดี (GMP) ไม่ต้องขึ้นทะเบียน ก่อนทำสินค้าขาย ท่านควรติดต่อ อย. หรือสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดเพื่อตรวจเงื่อนไขล่าสุดก่อน เพราะข้อกำหนดแก้ไขได้ (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569)

ต้นทุน แบบฟอร์มที่ท่านเติมเองได้

ผมไม่พบตัวเลขต้นทุนปลูกตะไคร้หอมต่อไร่ที่ลงวันที่และมีแหล่งชัดเจนในเอกสารที่เปิดอ่านได้ จึงไม่ใส่ราคาต้นพันธุ์ ค่าแรง หรือราคาน้ำมัน ตารางด้านล่างเป็นโครงให้ท่านเติมจากราคาจริงในพื้นที่ โดยใช้สูตร ต้นทุนรวม = ต้นทุนคงที่ + ต้นทุนผันแปร, รายได้รวม = ปริมาณขาย x ราคาขาย และกำไรสุทธิ = รายได้รวม - ต้นทุนรวม

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• เหง้าเน่าในหน้าฝน เพราะปลูกในที่น้ำขัง วิธีแก้คือยกร่องและทำทางระบายน้ำ ตามที่วิทยานิพนธ์ระบุว่าต้องการดินระบายน้ำดี
• ซื้อพันธุ์ผิดชนิด ได้ตะไคร้ที่กลิ่นไม่ตรงความต้องการของโรงกลั่น ตรวจแปลงต้นแม่และถามชนิดก่อนซื้อ
• วัชพืชแย่งกอ ช่วงที่กอยังเล็ก ให้ถอนด้วยมือหรือคลุมแปลง ผมไม่แนะนำให้ใช้ยาฆ่าหญ้าโดยไม่ตรวจฉลากว่าใช้กับพืชวงศ์หญ้าได้หรือไม่
• ปลูกเกินกำลังขายหรือกลั่น ใบสดเก็บไม่ได้นาน ควรจัดลำดับการตัดตามกำลังกลั่นของเตา
• โฆษณาสรรพคุณเกินจริง เช่น บอกว่ากันยุงได้ทุกชนิดโดยไม่มีผลทดสอบ ให้ใช้ข้อความเท่าที่หลักฐานและกฎหมายอนุญาต
• ปลูกแล้วไม่จดบันทึก ทำให้ตอบไม่ได้ว่าแปลงคุ้มหรือไม่ ใช้ตารางต้นทุนข้างต้นจดทุกรอบ

เรื่องดูแลทั่วไปของตะไคร้ เช่น การตัดแต่งกอและการให้น้ำ ดูหลักการเพิ่มเติมได้ใน ดูแลตะไคร้หลังปลูก แต่อย่านำรอบเก็บเกี่ยวของตะไคร้ปรุงอาหารมาใช้กับตะไคร้หอม ปฏิทินรายเดือนใน ปฏิทินปลูกตะไคร้ ก็เขียนสำหรับตะไคร้ปรุงอาหาร ใช้ดูภาพรวมฤดูฝนเท่านั้น

เช็กลิสต์ก่อนลงทุนปลูก

• มีผู้รับซื้อใบหรือโรงกลั่นอย่างน้อยหนึ่งราย พร้อมราคาที่ยืนยันเป็นลายลักษณ์อักษร
• รู้ชนิดของต้นพันธุ์ (ชวา หรือศรีลังกา) และเคยดมกลิ่นใบจากแปลงต้นแม่แล้ว
• แปลงได้แดดเต็มวันหรือร่มรำไร และน้ำไม่ท่วมขังหลังฝน
• ส่งตรวจดิน และวางแผนปุ๋ยตามผลตรวจ
• เริ่มจากแปลงทดลองและจดบันทึกอายุตัดครั้งแรก น้ำหนักใบ
• ถ้าจะทำผลิตภัณฑ์ไล่ยุง ตรวจเงื่อนไขกับ อย. และสาธารณสุขจังหวัดก่อน

สรุป

ตะไคร้หอมปลูกไม่ยาก แต่เป็นพืชที่ต้องมีตลาดก่อน เพราะใช้ทำน้ำมันและผลิตภัณฑ์ไล่แมลง ไม่ใช่ผักสวนครัว ที่ยืนยันได้จากเอกสารคือ พืชข้ามปี ขยายพันธุ์ด้วยเหง้า ชอบแดดและดินระบายน้ำดี มี 2 ชนิดหลักโดยชนิดชวาปลูกแพร่หลายในไทย และผลิตภัณฑ์ไล่ยุงมีเงื่อนไขทางกฎหมาย ส่วนที่ยังไม่ทราบคืออายุตัดครั้งแรกในไทย ผลผลิตต่อไร่ ต้นทุนต่อไร่ และราคารับซื้อปัจจุบัน ให้สอบถามเกษตรอำเภอ ศูนย์วิจัยพืชสวน หรือโรงกลั่นในพื้นที่ แล้วเริ่มด้วยแปลงทดลองเล็ก (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569)

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄วิทยานิพนธ์เรื่องตะไคร้หอม (Nirobiyah Nitangsam, 2555) มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ — ลักษณะพืช การขยายพันธุ์ ผลการทดลองปุ๋ยและระยะปลูก https://kb.psu.ac.th/server/api/core/bitstreams/a9573daa-fca7-4faf-b624-162d03be23af/content
• 📄ตะไคร้หอม (อรัญญา ศรีบุศราคัม) คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล — ชนิดน้ำมัน สารสำคัญ ผลทดสอบครีมกันยุง สถานะตามกฎหมายวัตถุอันตราย https://medplant.mahidol.ac.th/document/124_citronella.pdf
• 📄ภูมิปัญญาไทยสมุนไพรไล่ยุง กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก กระทรวงสาธารณสุข — ข้อมูลสมุนไพรไล่ยุง https://thaicam.dtam.moph.go.th/wp-content/uploads/2019/10/ภูมิปัญญาไทยสมุนไพรไล่ยุง.pdf
• 📄ตะไคร้หอม ฐานข้อมูลความหลากหลายทางชีวภาพ มหาวิทยาลัยราชภัฏยะลา — ลักษณะใบ การขยายพันธุ์ ช่วงออกดอก ข้อควรระวังหญิงตั้งครรภ์ http://srdi.yru.ac.th/bcqy/view/316_ตะไคร้หอม
• 📄Trends in Biological Sciences 2568 (CSIR-CIMAP อินเดีย) งานทดลองตะไคร้หอมชวาในที่พรางแสง — ใช้เทียบเท่านั้น ไม่ใช่ข้อมูลไทย https://tbs.scione.com/cms/fulltext.php?id=37

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ