วิธีปลูกถั่วพุ่ม ตั้งแต่เตรียมแปลง ดูแล จนเก็บเกี่ยว

คำตอบเร็ว: ถั่วพุ่ม (Vigna unguiculata) เป็นถั่วต้นเตี้ยทนแล้ง ตามข้อมูลของกรมพัฒนาที่ดิน (สำนักงานพัฒนาที่ดินเขต 7) ปลูกก่อนหรือช่วงปลายฤดูฝนได้ ออกดอกที่ราว 45-50 วัน ถ้าปลูกไถกลบเป็นปุ๋ยพืชสดใช้เมล็ด 8-10 กก./ไร่ ไถกลบที่ 40 วัน ถ้าปลูกเก็บเมล็ดใช้ระยะ 50 x 100 ซม. อายุเก็บเกี่ยวช่วง 80-150 วัน ผลผลิตเมล็ดราว 70 กก./ไร่ ในข้อมูลดังกล่าว (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569)

ถั่วพุ่มเป็นถั่วที่คนมักมองข้าม ทั้งที่ปลูกง่าย ทนแล้ง และได้ประโยชน์สามทางคือเก็บฝักสดกิน เก็บเมล็ดแห้ง หรือปลูกไถกลบบำรุงดิน บทความนี้เขียนตามขั้นตอนที่เกษตรกรใช้ได้จริง โดยอิงข้อมูลที่ผู้เขียนเปิดอ่านจากกรมพัฒนาที่ดิน และงานวิจัยด้านการทนเพลี้ยอ่อนของมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ ส่วนข้อมูลที่ไม่มีแหล่งทางการ เช่น ราคาตลาดและตารางโรคแมลงเฉพาะถั่วพุ่มของกรมวิชาการเกษตร ผู้เขียนไม่พบ จึงจะบอกตรง ๆ ว่าไม่ยืนยัน และแนะนำให้สอบถามเกษตรอำเภอ

ถั่วพุ่มคืออะไร ต่างจากถั่วฝักยาวอย่างไร

ตามกรมพัฒนาที่ดิน ถั่วพุ่มมีชื่อวิทยาศาสตร์ Vigna unguiculata (Walp.) ชนิดพื้นเมืองเดิมเรียก Vigna sinensis ลักษณะต้นเป็นพุ่มเตี้ยคล้ายถั่วเขียว ฝักมีลักษณะคล้ายถั่วฝักยาว มีโปรตีนค่อนข้างสูง ทั้งเมล็ดและฝักสดกินได้ และเศษซากพืชใช้เลี้ยงสัตว์ได้ งานวิจัยของมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ที่ผู้เขียนเปิดอ่านยังใช้ถั่วพุ่มสายพันธุ์ต่างๆ ผสมกับถั่วฝักยาวพันธุ์คัดเลือกของ ม.อ. ซึ่งสอดคล้องกับที่ถั่วฝักยาวเป็นพืชชนิดเดียวกันในเชิงพฤกษศาสตร์ ต่างกันที่รูปทรงต้นและการใช้ประโยชน์ ถั่วพุ่มไม่ต้องทำค้างเหมือนถั่วฝักยาวชนิดเลื้อย

ข้อดีที่ชาวไร่ชาวสวนนิยมคือทนแล้งดี ไม่ต้องลงทุนค้าง และปลูกเป็นพืชหมุนเวียนหรือปุ๋ยพืชสดได้ในแปลงที่ว่างหลังนาหรือก่อนฤดูฝน ข้อจำกัดคือผลผลิตเมล็ดต่อไร่ไม่สูงนักตามตัวเลขของกรมพัฒนาที่ดิน และเพลี้ยอ่อนกับหนอนเจาะฝักเป็นปัญหาที่ต้องเฝ้าดู

เลือกวัตถุประสงค์ก่อนเตรียมแปลง

ก่อนลงมือ ให้ตอบตัวเองให้ชัดว่าจะปลูกเพื่ออะไร เพราะระยะปลูกและอายุเก็บเกี่ยวต่างกันตามข้อมูล

ตัวเลขเหล่านี้มาจากหน้าความรู้เดียวกันของกรมพัฒนาที่ดิน เขต 7 ซึ่งผู้เขียนไม่ทราบปีที่เก็บข้อมูล และตัวเลขเช่นผลผลิต 70 กก./ไร่ และอายุ 80-150 วันกว้างมาก จึงควรใช้เป็นกรอบประมาณเท่านั้น ถ้าต้องการตัวเลขที่แม่นกว่า ให้ทดลองแปลงเล็กหนึ่งฤดูก่อน แล้วจดวันออกดอก วันเก็บ และน้ำหนักจริงของพันธุ์ที่คุณใช้

ปลูกช่วงไหนดี

กรมพัฒนาที่ดินระบุว่าปลูกได้ก่อนฤดูฝนหรือปลายฤดูฝน โดยถั่วพุ่มทนแล้งได้ดี ในทางปฏิบัติแปลงที่ดินยังชื้นอยู่หลังฝนสุดท้ายหรือก่อนฝนแรกเป็นช่วงที่เหมาะ เพราะถั่วงอกเร็วและไม่ต้องรดน้ำมาก ถ้าจะปลูกเป็นปุ๋ยพืชสด ควรให้ไถกลบก่อนปลูกพืชหลักไม่น้อยกว่าสองสัปดาห์เพื่อให้เศษพืชย่อยสลาย เพราะข้อมูลระบุว่าใช้เวลาย่อยสลายราว 30 วัน อ่านหลักการปุ๋ยพืชสดเพิ่มเติมได้ที่ แนวทางใช้ปุ๋ยพืชสดบำรุงดิน

ขั้นตอนปลูกตั้งแต่เตรียมแปลงจนงอก

1. ไถเตรียมดิน: ไถพรวนให้ดินร่วน กำจัดวัชพืชและเศษซากพืชออกจากแปลง ถ้าเป็นดินแน่นให้ไถลึกขึ้นเล็กน้อย
2. ตรวจดิน: วัดค่าความเป็นกรด-ด่างและดูความอุดมสมบูรณ์เบื้องต้น ผู้เขียนไม่พบค่า pH ที่เหมาะที่เปิดอ่านจากแหล่งทางการ จึงไม่ระบุตัวเลข ให้ปรึกษาสำนักงานพัฒนาที่ดินหรือเกษตรอำเภอ
3. เลือกเมล็ดพันธุ์: ใช้เมล็ดเต็ม ไม่ฝ่อ ไม่เป็นรู มีแหล่งที่มาชัดเจน ถ้าได้จากศูนย์เมล็ดพันธุ์หรือสถานีวิจัยพืชไร่จะไว้ใจได้กว่าเมล็ดไม่ทราบพันธุ์
4. หยอดหรือหว่าน: ปลูกเป็นแถวตามระยะข้างต้น หรือหว่านให้ทั่วถ้าปลูกไถกลบ กลบดินบางๆ ให้เมล็ดสัมผัสความชื้น
5. ดูแลระยะงอก: ถ้าแห้งแล้งให้รดน้ำเบาๆ ให้ดินชื้น ไม่แฉะ ซ่อมหลุมที่ไม่งอก

ดูแลระหว่างทาง: น้ำ ปุ๋ย วัชพืช

ถั่วพุ่มเป็นพืชตระกูลถั่ว จึงมีปมรากที่ช่วยตรึงไนโตรเจนจากอากาศ กรมพัฒนาที่ดินระบุว่าพืชสดที่ไถกลบให้ไนโตรเจนราว 14.18 กก./ไร่ และมีธาตุอาหารหลัก N, P, K ในพืชสดตามตัวเลขที่รายงานคือ 2.92, 0.45 และ 4.00 (หน่วยตามต้นฉบับ) ซึ่งหมายความว่าคุณไม่จำเป็นต้องใส่ปุ๋ยไนโตรเจนมากสำหรับถั่วพุ่มเอง สิ่งที่ควรทำคือ

• ถ้าปลูกเก็บเมล็ด ให้ปรึกษาเกษตรอำเภอว่าควรใช้ปุ๋ยฟอสฟอรัสหรือโพแทสเซียมหรือไม่ตามผลดิน ผู้เขียนไม่พบสูตรปุ๋ยทางการสำหรับถั่วพุ่มจึงไม่ระบุอัตรา
• กำจัดวัชพืช 1-2 ครั้งในช่วงแรกก่อนทรงพุ่มปิดแปลง วัชพืชแย่งแสงและน้ำตอนต้นเล็ก
• ให้น้ำเมื่อฝนทิ้งช่วงตอนออกดอกและติดฝัก ช่วงนี้ถั่วพุ่มแม้ทนแล้งก็ขาดน้ำไม่ได้นานเพราะดอกและฝักอ่อนจะร่วง
• ไม่ปลูกซ้ำที่เดิมต่อเนื่องหลายฤดู สลับพืชวงศ์อื่นเพื่อลดโรคและแมลงที่สะสมในดิน

เพลี้ยอ่อนและแมลงอื่น: สิ่งที่รู้จากงานวิจัยจริง

งานวิจัยของ สรพงค์ เบญจศรี ราตรี ชูพันธ์ และจรัสศรี นวลศรี ในวารสาร Journal of Agricultural Research and Communications เล่ม 25 ฉบับที่ 2 (พ.ศ. 2552) ทดสอบถั่วพุ่มสายพันธุ์ IT82E-16, SR00-863, ขาวหินซ่อน และสุรนารี 1 ผสมกับถั่วฝักยาวพันธุ์คัดเลือก ม.อ. ผลคือสายพันธุ์ IT82E-16 และลูกผสมของมันถูกเพลี้ยอ่อนทำลายน้อยที่สุด ส่วนถั่วฝักยาวพันธุ์คัดเลือก ม.อ. อ่อนแอต่อเพลี้ยอ่อนมากที่สุด

ข้อสรุปที่ใช้ได้จริงคือ ความทนเพลี้ยอ่อนต่างกันตามสายพันธุ์ ถ้าแปลงของคุณเจอเพลี้ยอ่อนบ่อย ให้ถามเจ้าหน้าที่เมล็ดพันธุ์ว่ามีพันธุ์ทนหรือไม่ แต่ข้อมูลนี้เป็นผลการทดลองเฉพาะแปลงทดลอง ไม่ใช่คำแนะนำว่าสายพันธุ์ใดดีที่สุดในพื้นที่ของคุณ

ผู้เขียนไม่พบตารางโรคแมลงเฉพาะถั่วพุ่มจากกรมวิชาการเกษตรหรือกรมส่งเสริมการเกษตรที่เปิดอ่านได้ ตารางนี้จึงเป็นหลักการเฝ้าระวังทั่วไปของพืชตระกูลถั่ว ไม่ใช่รายการยืนยัน หากต้องการระบุชนิดแมลงให้ชัด ให้ถ่ายรูปส่งเกษตรอำเภอ และไม่ควรเลือกสารเคมีเองจากชื่อที่ได้ยินมา

เก็บเกี่ยวฝักสด เมล็ดแห้ง และไถกลบ

ตามข้อมูลของกรมพัฒนาที่ดิน ถั่วพุ่มออกดอกที่ราว 45-50 วัน ฝักอ่อนตามหลังดอกไม่นาน ถ้าต้องการกินฝักสด ให้เก็บตอนฝักเต็มแต่ยังอ่อน เมล็ดข้างในยังไม่แข็ง เก็บทุกสองถึงสามวันเพื่อให้ต้นออกฝักต่อ ถ้าต้องการเมล็ดแห้ง ให้รอจนฝักเปลี่ยนสีและแห้ง เก็บฝักที่แก่แล้วตากแดด นวดและฝัดเอาเมล็ด ตากให้แห้งสนิทก่อนเก็บ เพราะเมล็ดถั่วที่ชื้นเกิดราและมอดกินเร็ว ส่วนปุ๋ยพืชสด ให้ไถกลบที่ราว 40 วัน ตามข้อมูลเดียวกัน ก่อนฝักแก่และเมล็ดร่วงเป็นวัชพืชในแปลง

ซากต้นถั่วพุ่มหลังเก็บเมล็ดใช้เลี้ยงสัตว์ได้ตามที่หน้าความรู้ของกรมพัฒนาที่ดินระบุ แต่ถ้าแปลงนั้นเพิ่งพ่นสารป้องกันกำจัดศัตรูพืช ต้องรอระยะปลอดภัยตามฉลากก่อนนำไปเลี้ยงสัตว์หรือกิน

ตัวอย่างต้นทุนต่อไร่ (ตัวอย่างฝึกคำนวณ ไม่ใช่ต้นทุนจริง)

ผู้เขียนไม่พบข้อมูลราคาตลาดหรือต้นทุนถั่วพุ่มที่ลงวันที่จากหน่วยงานทางการ ตารางต่อไปนี้จึงเป็นตัวอย่างวิธีคิดสำหรับปลูกเก็บเมล็ดแห้ง ปริมาณเมล็ดพันธุ์สมมติจากกรอบปลูกเป็นแถวหนึ่งไร่ ราคาและค่าแรงทุกบรรทัดเป็นตัวเลขสมมติ ยกเว้นผลผลิตราว 70 กก./ไร่ ที่มาจากกรมพัฒนาที่ดิน

ถ้าผลผลิต 70 กก./ไร่ ตามกรมพัฒนาที่ดิน จุดคุ้มทุนต่อ กก. คือ 3,740 ÷ 70 ประมาณ 53 บาท/กก. นั่นหมายความว่าในสมมติฐานนี้ ต้องขายเมล็ดแห้งสูงกว่า 53 บาท/กก. จึงจะเท่าทุน ตัวเลขนี้เป็นเครื่องมือคิดเท่านั้น ราคาขายจริงต้องเช็กกับพ่อค้าท้องถิ่นในวันที่ขาย ถ้าใช้ปลูกเป็นปุ๋ยพืชสดจะไม่มีรายได้จากเมล็ด ต้องคิดผลตอบแทนเป็นปุ๋ยที่ประหยัดได้ ซึ่งตามกรมพัฒนาที่ดินให้ไนโตรเจนราว 14.18 กก./ไร่ ขึ้นกับราคาปุ๋ยที่คุณซื้อจริง

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ปลูกชิดเกินไปจนทรงพุ่มทึบ ความชื้นสะสม โรคและเพลี้ยอ่อนระบาดง่าย
• ปลูกเพื่อเก็บเมล็ดแต่ใช้ระยะแบบปุ๋ยพืชสด (หว่านหนาแน่น) ผลผลิตเมล็ดจึงน้อยและยุ่งยากในการเก็บ
• ไถกลบช้าเกิน ปล่อยให้ฝักแก่ร่วงเป็นวัชพืชในแปลงพืชหลัก
• ปลูกปุ๋ยพืชสดแล้วไถกลบแล้วปลูกพืชหลักทันที ทั้งที่เศษพืชยังย่อยสลายไม่หมด (ข้อมูลระบุราว 30 วัน)
• เก็บเมล็ดที่ยังไม่แห้งสนิทใส่กระสอบ เกิดรามอด
• เชื่อว่าถั่วพุ่มไม่ต้องดูแลเลย ไม่ตรวจเพลี้ยอ่อนช่วงยอดอ่อน กว่าจะรู้ผลผลิตเสียหายไปแล้ว
• คิดต้นทุนไม่รวมค่าแรงตัวเอง

สรุป

ถั่วพุ่มเหมาะกับคนที่ต้องการถั่วทนแล้ง ปลูกง่าย ใช้ได้ทั้งกินฝัก เก็บเมล็ด และบำรุงดิน ตัวเลขที่ยืนยันได้จากกรมพัฒนาที่ดินคือ ออกดอกราว 45-50 วัน ปุ๋ยพืชสดใช้เมล็ด 8-10 กก./ไร่ ไถกลบที่ 40 วัน และปลูกเก็บเมล็ดที่ระยะ 50 x 100 ซม. ผลผลิตราว 70 กก./ไร่ ส่วนเรื่องที่ยังไม่มีแหล่งทางการเปิดอ่านได้ เช่น สูตรปุ๋ย ตารางโรคแมลง และราคาตลาด ให้ถามเกษตรอำเภอและพ่อค้าท้องถิ่น และทดลองแปลงเล็กหนึ่งฤดูก่อนขยาย (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569)

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมพัฒนาที่ดิน สำนักงานพัฒนาที่ดินเขต 7 หน้าความรู้ ถั่วพุ่ม — ลักษณะพืช ระยะปลูก อัตราเมล็ด ปุ๋ยพืชสด ผลผลิต — http://r07.ldd.go.th/nan01/amazing/plant/tuepum.htm
• 📄สรพงค์ เบญจศรี, ราตรี ชูพันธ์, จรัสศรี นวลศรี (2552) Journal of Agricultural Research and Communications เล่ม 25 ฉบับ 2 — การทดสอบความทนเพลี้ยอ่อนของถั่วพุ่มและถั่วฝักยาวพันธุ์ ม.อ. — https://li01.tci-thaijo.org/index.php/joacmu/article/view/246234

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ