ธนาคารที่ดินคืออะไร บจธ. ตั้งขึ้นมาทำอะไรและช่วยเรื่องที่ดินทำกินอย่างไร

คำตอบเร็ว: ธนาคารที่ดินในที่นี้คือ สถาบันบริหารจัดการธนาคารที่ดิน (องค์การมหาชน) หรือ บจธ. ตั้งตามพระราชกฤษฎีกา พ.ศ. 2554 เพื่อลดความเหลื่อมล้ำการถือครองที่ดิน กระจายที่ดินอย่างเป็นธรรม และป้องกันการสูญเสียสิทธิในที่ดินของเกษตรกร ไม่ได้เป็นธนาคารรับฝากเงินแบบทั่วไป และปัจจุบันถูกยุบเลิกแล้วตั้งแต่ 1 ต.ค. 2569 บทความนี้จึงเล่าสิ่งที่เคยทำเป็นอดีต ไม่ใช่ช่องทางสมัครที่ยังเปิดอยู่ (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569)

คำว่า "ธนาคารที่ดิน" ฟังแล้วหลายคนนึกถึงธนาคารที่มีสาขาให้ไปฝากหรือกู้เงิน ซึ่งเข้าใจคลาดเคลื่อนไปมาก จริง ๆ แล้วงานของ บจธ. ใกล้เคียงกับ "ตัวกลางจัดหาที่ดิน" ระหว่างเจ้าของที่ดินเอกชนกับเกษตรกรที่ไม่มีที่ทำกิน เกษตรกรที่ได้ยินข่าวยุบเลิกแล้วอยากรู้ว่าหน่วยงานนี้เคยทำอะไร จึงควรเข้าใจให้ถูกก่อน เพื่อประเมินทางเลือกต่อไปได้ตรงกับสถานการณ์ของตัวเอง

ธนาคารที่ดินหรือ บจธ. คืออะไร

ชื่อเต็มคือ สถาบันบริหารจัดการธนาคารที่ดิน (องค์การมหาชน) จัดตั้งตามพระราชกฤษฎีกาจัดตั้งสถาบันบริหารจัดการธนาคารที่ดิน (องค์การมหาชน) พ.ศ. 2554 ซึ่งเป็นกฎหมายฉบับเดียวกับที่ประกาศยุบเลิกปี 2569 อ้างมาตรา 40 วรรคสอง ตามที่ไทยพีบีเอสและเดลินิวส์รายงาน เว็บไซต์ของ บจธ. เองสรุปเป้าหมายไว้ 4 ข้อ คือ ลดความเหลื่อมล้ำการถือครองที่ดิน กระจายการถือครองที่ดินอย่างเป็นธรรม ป้องกันการสูญเสียสิทธิในที่ดิน และเน้นการใช้ประโยชน์ที่ดินให้เกิดผลผลิต

คำว่า "องค์การมหาชน" หมายถึงหน่วยงานของรัฐรูปแบบหนึ่งที่ไม่ใช่ส่วนราชการปกติ มีคณะกรรมการบริหารและมีกฎหมายจัดตั้งเฉพาะ จึงต่างจากกรมที่อยู่ใต้กระทรวง และต่างจากธนาคารพาณิชย์ที่เปิดให้ประชาชนฝากถอนเงิน ใครสงสัยว่าธนาคารที่ดินต่างจากธนาคารทั่วไปอย่างไร มีบทความแยกไว้ที่ ธนาคารที่ดินต่างจากธนาคารทั่วไปอย่างไร

เคยช่วยเกษตรกรเรื่องที่ดินทำกินอย่างไร

ข่าวของเดลินิวส์ ลงวันที่ 18 ก.ค. 2564 อธิบายกลไกไว้ดังนี้ บจธ. ไม่ได้แจกที่ดินให้ฟรี เกษตรกรต้องรวมกลุ่มเป็นวิสาหกิจชุมชนหรือสหกรณ์ อย่างน้อย 7 คน ต้องหาที่ดินเอกชนที่มีเอกสารสิทธิ์ถูกต้อง แล้วมีแผนพัฒนาและระบบบริหารจัดการของกลุ่ม จากนั้น บจธ. จัดซื้อที่ดินนั้น แล้วให้กลุ่มเช่า 2 ปีก่อน และต่อด้วยการเช่าซื้อระยะยาวไม่เกิน 30 ปี ในอัตราดอกเบี้ยต่ำ ตามที่ข่าวระบุ

เงื่อนไขจริงอาจเปลี่ยนไปตามระเบียบในแต่ละช่วงปี ข้อมูลนี้เป็นภาพรวมจากข่าวปี 2564 เท่านั้น ใครที่ถืออยู่ในระบบเดิมควรดูสัญญาของตัวเองเป็นหลัก ส่วนคุณสมบัติและการสมัครเต็ม ๆ อ่านต่อได้ที่ ใครเคยมีสิทธิ์ใช้บริการธนาคารที่ดิน และ ธนาคารที่ดินสมัครอย่างไร

ตัวเลขผลงานที่มีแหล่งอ้างอิง

ตัวเลขทั้งหมดด้านล่างเป็นตัวเลข ณ วันที่ข่าวเผยแพร่ ไม่ใช่ยอดรวมจนถึงวันยุบ และไม่ควรนำมารวมกันเพราะนับคนละช่วงเวลา

ข้อสังเกตคือตัวเลขรายได้และค่าเช่าในข่าวปี 2564 เป็นค่าที่หน่วยงานให้สัมภาษณ์ ไม่ได้ผ่านการประเมินจากหน่วยตรวจสอบอิสระที่ผู้เขียนเปิดอ่านได้ จึงไม่ควรนำไปคำนวณความคุ้มค่าของตัวเอง ให้ใช้เป็นภาพประกอบว่าขนาดงานเป็นระดับหลักพันครัวเรือน ไม่ใช่ระดับหมื่นหรือแสน

ตัวอย่างวิธีอ่านตัวเลขเพื่อเข้าใจขนาดค่าเช่า

เพื่อให้เห็นภาพ ลองคิดตัวอย่างสมมติ ไม่ใช่ข้อมูลจริงของใคร ถ้ากลุ่มเช่าที่ดิน 100 ไร่ ที่ค่าเช่า 400 บาทต่อไร่ต่อปี ซึ่งเป็นขอบล่างของช่วงที่ข่าวปี 2564 รายงาน ค่าเช่ารวมคือ 100 × 400 = 40,000 บาทต่อปี และที่ขอบบน 900 บาทต่อไร่ ค่าเช่ารวมคือ 100 × 900 = 90,000 บาทต่อปี ถ้ากลุ่มมี 10 ครัวเรือน ก็เฉลี่ยครัวเรือนละ 4,000 ถึง 9,000 บาทต่อปี ตัวเลขนี้ไม่รวมค่าเมล็ดพันธุ์ ปุ๋ย และแรงงาน ซึ่งต้องคิดแยก ตัวอย่างนี้ใช้เพียงเพื่อบอกว่าค่าเช่าในโครงการเป็นระดับที่ต่ำกว่าตลาดเช่าเอกชนทั่วไปหรือไม่นั้น ผู้เขียนไม่มีข้อมูลเปรียบเทียบจากแหล่งทางการ จึงไม่ฟันธง

เรื่องที่คนมักเข้าใจผิดเกี่ยวกับธนาคารที่ดิน

• เข้าใจว่าเป็นธนาคารรับฝากเงิน ความจริงคือเป็นองค์การมหาชนที่จัดหาที่ดินและบริหารสัญญา
• เข้าใจว่าแจกที่ดินฟรี ตามข่าวปี 2564 เกษตรกรต้องเช่าก่อนแล้วเช่าซื้อได้ไม่เกิน 30 ปี
• เข้าใจว่าสมัครคนเดียวได้ ตามข่าวเดียวกันต้องรวมกลุ่มอย่างน้อย 7 คน
• เข้าใจว่าที่ดินรัฐ เช่น ส.ป.ก. หรือที่สาธารณะ เป็นที่ที่ บจธ. จัดการ ข่าวที่ผู้เขียนเปิดอ่านระบุที่ดินเอกชนที่มีเอกสารสิทธิ์เป็นหลัก
• เข้าใจว่ายังสมัครได้เพราะเว็บยังเปิดอยู่ ทั้งที่หน้าแรกมีประกาศยุบเลิกลงวันที่ 28 ก.ย. 2569

ลดค่าธรรมเนียมโอนและจำนอง เรื่องที่หมดอายุแล้ว

อินโฟเควสท์รายงานว่ามีมาตรการลดค่าธรรมเนียมการโอนและจำนองจาก 2% และ 1% เหลือ 0.01% ของราคาประเมิน สำหรับรายการที่ บจธ. ดำเนินการ มีผลถึงวันที่ 7 มิ.ย. 2568 ผู้เขียนไม่พบข่าวต่ออายุมาตรการนี้ที่ตรวจสอบได้ ใครอ้างสิทธิ์นี้ในปัจจุบันควรตรวจกับสำนักงานที่ดินและ สคทช. ก่อน อย่าตัดสินใจจากข่าวเก่า

สถานะปัจจุบันของ บจธ.

บจธ. ถูกยุบเลิกมีผลตั้งแต่ 1 ต.ค. 2569 ตามประกาศสำนักนายกรัฐมนตรีลงวันที่ 28 ก.ย. 2569 ตามที่ราชกิจจานุเบกษาและสื่ออ้างอิง สคทช. รับภาระผูกพันที่ค้างอยู่ในช่วงเปลี่ยนผ่าน ส่วนภารกิจถาวรรอคณะรัฐมนตรีกำหนด ตามรายงานของ iLaw รายละเอียดเหตุการณ์ทั้งหมดอยู่ในบทความ ธนาคารที่ดินถูกยุบแล้วจริงไหม ส่วนเกษตรกรที่ไม่มีที่ทำกินและกำลังหาทางเลือก อ่านต่อที่ ทางเลือกหลังธนาคารที่ดินถูกยุบ และเรื่องเงื่อนไขซื้อที่ดินเกษตรที่ ซื้อที่ดิน ส.ป.ก. มาทำเกษตรได้ไหม

เช็กลิสต์สำหรับคนที่เคยเกี่ยวข้องกับ บจธ.

1. รวบรวมสัญญาเช่าหรือเช่าซื้อ ใบเสร็จ และหนังสือโต้ตอบกับ บจธ. ใส่แฟ้มเดียวกัน
2. จดชื่อกลุ่ม เลขที่สัญญา แปลงที่ดิน และจำนวนไร่ให้ครบ
3. สอบถาม สคทช. ว่าสัญญาของกลุ่มอยู่ในความดูแลของใคร และจ่ายงวดที่ไหน
4. ห้ามหยุดจ่ายเองโดยไม่มีหนังสือยืนยัน
5. ติดตามประกาศใหม่จากเว็บ สคทช. และราชกิจจานุเบกษา

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ใช้ตัวเลขผลงานปี 2562 หรือ 2564 เป็นตัวเลขปัจจุบัน
• ติดต่อเบอร์เก่าที่ปรากฏในข่าวเก่าโดยไม่ตรวจว่ายังใช้ได้ ผู้เขียนจึงไม่ลงเบอร์ติดต่อไว้ในบทความนี้
• ให้ข้อมูลส่วนตัวและสำเนาบัตรประชาชนกับบุคคลที่อ้างว่าเป็นตัวแทนช่วยขอที่ดิน
• คิดว่ากลุ่มที่เช่าอยู่จะได้ที่ดินโดยอัตโนมัติ ทั้งที่ต้องเป็นไปตามเงื่อนไขสัญญาเช่าซื้อ

สรุป

ธนาคารที่ดินคือ บจธ. องค์การมหาชนที่ตั้งตามพระราชกฤษฎีกา พ.ศ. 2554 ทำหน้าที่ตัวกลางจัดหาที่ดินเอกชนให้เกษตรกรที่รวมกลุ่มเช่าและเช่าซื้อ ไม่ใช่ธนาคารรับฝากเงิน ตัวเลขผลงานที่มีแหล่งอ้างอิงเป็นตัวเลขตามวันที่ข่าวเผยแพร่ ปัจจุบันหน่วยงานถูกยุบแล้วตั้งแต่ 1 ต.ค. 2569 จึงควรเก็บเอกสารเดิมและสอบถาม สคทช. เรื่องสัญญาที่ค้างอยู่ (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569)

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄สถาบันบริหารจัดการธนาคารที่ดิน (บจธ.) — เป้าหมายของสถาบันและประกาศยุบเลิกบนหน้าแรก https://www.labai.or.th
• 📄ราชกิจจานุเบกษา — ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง ยุบเลิก บจธ. 29 ก.ย. 2569 https://ratchakitcha.soc.go.th/documents/133241.pdf
• 📄ไทยพีบีเอส — ประกาศยุบ บจธ. อ้างพระราชกฤษฎีกา พ.ศ. 2554 https://www.thaipbs.or.th/news/content/558862
• 📄iLaw — สคทช. รับภาระผูกพันช่วงเปลี่ยนผ่าน https://www.ilaw.or.th/articles/59568
• 📄เดลินิวส์ — กลไกการเช่าและเช่าซื้อ และตัวเลขผลงาน ณ ก.ค. 2564 https://www.dailynews.co.th/articles/61966/
• 📄ไทยโพสต์ — ตัวเลขโครงการนำร่อง ก.ค. 2562 https://www.thaipost.net/main/detail/41809
• 📄อินโฟเควสท์ — มาตรการลดค่าธรรมเนียมโอนและจำนองถึง 7 มิ.ย. 2568 https://www.infoquest.co.th/?p=216106

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ