ซื้อขายสัตว์ในช่วงมีโรคระบาด ต้องมีใบอนุญาตเคลื่อนย้ายหรือเอกสารอะไร

คำตอบเร็ว: ถ้าสัตว์ในฟาร์มยังไม่มีประกาศควบคุมโรคครอบพื้นที่ การซื้อขายทั่วไปไม่ได้ต้องขอใบอนุญาตเคลื่อนย้ายเป็นรายคันเสมอไป แต่ถ้าพื้นที่ถูกประกาศเป็นเขตโรคระบาดหรือเขตเฝ้าระวังตาม พ.ร.บ.โรคระบาดสัตว์ พ.ศ. 2558 การเคลื่อนย้ายสัตว์ที่ระบุในประกาศเข้า ออก ผ่าน หรือภายในเขตนั้นต้องมีหนังสืออนุญาตจากสัตวแพทย์ผู้รับผิดชอบพื้นที่ "ทุกครั้งที่ย้าย" และผู้ที่ค้าสัตว์เป็นอาชีพต้องมีใบอนุญาตค้าสัตว์ตามมาตรา 24 แยกต่างหาก ณ พ.ย. 2569 ผมเปิดหน้าเว็บของกรมปศุสัตว์แล้วไม่พบประกาศฉบับใหม่ที่ยืนยันได้ว่าเขตไหนปิดอยู่ ก่อนขนสัตว์ให้โทรถามปศุสัตว์อำเภอปลายทางและต้นทางก่อนทุกครั้ง

คนที่ซื้อโคมาขุน ซื้อลูกหมูเข้าคอก หรือรับไก่พื้นเมืองมาเลี้ยง มักเจอคำถามเดียวกันตอนมีข่าวโรคระบาด คือ "ขนได้ไหม ต้องมีกระดาษอะไรไปด้วย ถ้ารถโดนด่านตรวจจะเป็นอย่างไร" บทความนี้ตอบเฉพาะคำถามนั้น โดยแยกให้ชัดว่าอะไรอ่านมาจากตัวบทกฎหมายที่เปิดตรวจได้จริง และอะไรที่ยังยืนยันไม่ได้และต้องถามเจ้าหน้าที่ในพื้นที่

ข้อมูลในบทความนี้ ณ พ.ย. 2569 ตัวบทมาจากฉบับแปลภาษาอังกฤษของ พ.ร.บ.โรคระบาดสัตว์ พ.ศ. 2558 ที่กระทรวงเกษตรและสหกรณ์เผยแพร่ ซึ่งเป็นฉบับแปลเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่ฉบับทางการที่ใช้ในศาล ถ้าจะอ้างเป็นหลักฐานต้องใช้ฉบับภาษาไทยในราชกิจจานุเบกษา ส่วนประกาศกรมปศุสัตว์ฉบับย่อย ๆ ที่กำหนดแบบฟอร์ม ขั้นตอน และคุณสมบัติรถขนสัตว์ ผมไม่ได้เปิดอ่านครบ จึงจะไม่ยกรายละเอียดเหล่านั้นมาเป็นข้อเท็จจริง

ภาพรวม: "เอกสารเคลื่อนย้าย" มีหลายชั้น ไม่ใช่ใบเดียว

คำว่า "ใบอนุญาตเคลื่อนย้าย" ที่คนพูดกันในวงการจริง ๆ แล้วครอบคลุมเอกสารอย่างน้อย 4 แบบที่มาจากเหตุผลต่างกัน ถ้าแยกไม่ออกจะสับสนว่าตัวเองต้องมีอะไร

สังเกตว่า "ถ้าไม่มีประกาศเขตโรค" กฎเรื่องหนังสืออนุญาตรายครั้งจะไม่ถูกใช้ แต่ใบอนุญาตค้าสัตว์ตามมาตรา 24 ยังบังคับตลอด สำหรับคนที่ค้าเป็นอาชีพหรือเป็นนายหน้า ส่วนเกษตรกรที่ซื้อมาเลี้ยงเองหรือขายสัตว์ที่ตัวเองเลี้ยงเป็นครั้งคราว ตัวบทมาตรา 24 พูดถึงคนที่ "ค้าหรือหากำไรในรูปนายหน้า" ซึ่งแค่ไหนจึงนับเป็นการค้าตามกฎหมายไม่ได้นิยามละเอียดไว้ในส่วนที่ผมอ่าน จึงให้ถามปศุสัตว์อำเภอยืนยันหากรับซื้อมาขายต่อเป็นประจำ

เขตโรคระบาดมีกี่แบบ และใครประกาศ

ตัวบทแบ่งเขตไว้หลายระดับ ซึ่งสำคัญเพราะระดับที่ต่างกันมี "คนอนุญาต" ต่างกัน และมีผลทันทีโดยไม่ต้องรอเอกสารถึงมือเรา

• เขตควบคุมโรค / เขตปลอดโรค / เขตกันชน (มาตรา 17) รัฐมนตรีประกาศ ระบุชนิดสัตว์และซากที่ห้ามเคลื่อนย้าย ผู้ที่จะย้ายสัตว์เข้าหรือผ่านเขตต้องได้หนังสืออนุญาตจากอธิบดีหรือสัตวแพทย์ที่อธิบดีมอบหมาย ทุกครั้งที่ย้าย
• เขตโรคระบาดชั่วคราว (มาตรา 20) สัตวแพทย์ประจำพื้นที่ประกาศได้เองเมื่อเห็นว่าโรคกำลังจะลามเข้ามาในเขตรับผิดชอบ รัศมีไม่เกิน 5 กิโลเมตรจากจุดที่พบโรค มีผล 30 วันนับจากวันประกาศ และปิดประกาศที่ที่ว่าการอำเภอ อบต. เทศบาล สำนักงานกำนัน ผู้ใหญ่บ้าน และที่ชุมนุมของชุมชน
• เขตโรคระบาด / เขตเฝ้าระวังโรคระบาด (มาตรา 21) ผู้ว่าราชการจังหวัดประกาศ ระบุชนิดสัตว์และโรค รวมถึงชนิดสัตว์และซากที่ห้ามเคลื่อนย้าย ผู้ว่าฯ ต้องสั่งยกเลิกทันทีเมื่อโรคอยู่ในการควบคุมหรือไม่มีเหตุสงสัยแล้ว (มาตรา 23)

ประโยคที่เกษตรกรควรจำที่สุดคือ ประกาศแต่ละฉบับ "ระบุชนิดสัตว์" ที่ห้ามย้าย เช่น ประกาศที่เกี่ยวกับสัตว์ปีกก็ไม่ได้ห้ามย้ายโคโดยอัตโนมัติ และกลับกัน ดังนั้นคำถามแรกเวลาโทรถามต้องเป็น "ตอนนี้ในอำเภอ/จังหวัดต้นทางและปลายทาง มีประกาศเขตโรคที่ครอบคลุมสัตว์ชนิดที่ผมจะขนไหม" ไม่ใช่ถามกว้าง ๆ ว่าขนได้ไหม

อีกจุดที่คนมักพลาดคือ ประกาศชั่วคราวระดับสัตวแพทย์ประจำพื้นที่ (มาตรา 20) ออกได้เร็วและมีผลทันที เรื่องจะรู้กันจากการปิดประกาศที่ อบต. หรือบ้านผู้ใหญ่บ้านก่อนจะขึ้นข่าวใหญ่ ถ้าอยู่ใกล้จุดที่มีสัตว์ป่วยตายผิดปกติ ให้ถือว่าอาจมีประกาศแล้ว ถึงแม้ยังไม่เห็นในข่าว

ช่วงนี้ (พ.ย. 2569) มีประกาศห้ามเคลื่อนย้ายฉบับไหนอยู่ไหม

ตอบตรง ๆ ว่า ผมยืนยันไม่ได้ สิ่งที่เปิดอ่านได้จริงเพื่อเขียนบทความนี้คือ

• เว็บของสถาบันสุขภาพสัตว์แห่งชาติ (niah.dld.go.th) หมวดเตือนภัยโรคสัตว์ ซึ่งแสดงหัวข้อเตือนภัยหลายเรื่อง เช่น ไข้หวัดนก โรคลัมปีสกิน อหิวาต์แอฟริกาในสุกร แต่หน้ารายการไม่ระบุวันที่ของแต่ละเรื่อง และไม่ได้บอกว่าฉบับไหนมีมาตรการห้ามเคลื่อนย้าย
• ข่าวสำนักงานปศุสัตว์เขต 2 ลงวันที่ 9 มิถุนายน 2569 เรื่องปศุสัตว์อำเภอบ้านค่ายฉีดวัคซีนปากและเท้าเปื่อยและลัมปีสกินให้โคเนื้อ 30 ตัวในจังหวัดระยอง ซึ่งยืนยันได้เพียงว่ามีงานวัคซีนในปีงบประมาณนั้น ข่าวไม่ได้พูดถึงการเคลื่อนย้ายหรือใบอนุญาต

ดังนั้นประโยคอย่าง "ตอนนี้ห้ามขนโคข้ามจังหวัด" หรือ "ตอนนี้ขนได้ตามปกติ" ไม่ควรเชื่อจากโพสต์ที่แชร์ต่อกัน ให้ตรวจกับต้นทางเท่านั้น คือปศุสัตว์อำเภอหรือปศุสัตว์จังหวัดที่ดูแลทั้งต้นทางและปลายทาง กรมปศุสัตว์ และประกาศจังหวัดที่ปิดไว้ตามที่ว่าการอำเภอ

ก่อนซื้อ: เช็กลิสต์ 6 ข้อที่ทำได้ภายในวันเดียว

1. โทรหาปศุสัตว์อำเภอปลายทาง (ที่ฟาร์มเราอยู่) และปศุสัตว์อำเภอต้นทาง (ที่ฟาร์มผู้ขายอยู่) ถามว่ามีประกาศเขตโรคที่ครอบคลุมสัตว์ชนิดนี้หรือไม่ และเส้นทางที่รถจะผ่านมีเขตที่ต้องขอหนังสืออนุญาตหรือไม่ ถ้าผ่านหลายจังหวัดให้ถามจังหวัดที่รถผ่านด้วย เพราะมาตรา 18 และ 22 ใช้กับการ "ผ่าน" เขตด้วย
2. ขอชื่อและเลขโทรศัพท์เจ้าหน้าที่ที่คุยด้วย จดวันเวลาที่โทร เพราะถ้ามีข้อพิพาทภายหลังจะอ้างได้ว่าตรวจสอบแล้ว
3. ถามผู้ขายว่าฟาร์มเคยมีสัตว์ป่วยตายผิดปกติใน 7 วันที่ผ่านมาไหม เพราะมาตรา 11 กำหนดให้เจ้าของแจ้งเจ้าหน้าที่ภายใน 12 ชั่วโมง เมื่อมีสัตว์ป่วยหรือตายจากสาเหตุไม่ทราบ หรือมีสัตว์ป่วยตายอาการเดียวกันในหมู่บ้านหรือพื้นที่ใกล้เคียงภายใน 7 วัน และต้องกักสัตว์ป่วยไว้ในที่เดิม ห้ามย้าย
4. ถ้าผู้ขายเป็นพ่อค้า ให้ขอดูใบอนุญาตค้าสัตว์ ใบอนุญาตมีอายุ 1 ปี ดูวันหมดอายุ ดูว่าครอบคลุมชนิดสัตว์ที่ซื้อหรือไม่ การซื้อจากคนที่ไม่มีใบอนุญาตไม่ได้ทำให้ผู้ซื้อผิดตามมาตรา 24 แต่ผู้ซื้อต้องรับความเสี่ยงเรื่องที่มาของสัตว์เอง
5. ถามเรื่องรถขนส่ง มาตรา 8 ระบุว่าเจ้าของสัตว์กลุ่มโค กระบือ สุกร แพะ แกะ สัตว์ปีก ฯลฯ ต้องทำตามหลักเกณฑ์ที่อธิบดีกำหนดเรื่องจำนวนสัตว์และลักษณะรถหรืออุปกรณ์ที่ใช้เคลื่อนย้าย ซึ่งรายละเอียดอยู่ในประกาศกรมปศุสัตว์ที่ผมไม่ได้เปิดอ่าน ให้ถามเจ้าหน้าที่ว่ารถและจำนวนที่จะขนเข้าเกณฑ์หรือไม่
6. ล้างและฆ่าเชื้อรถก่อนและหลังขน และกันสัตว์ใหม่แยกคอกอย่างน้อยช่วงสังเกตอาการที่ปศุสัตว์อำเภอแนะนำ ห้ามเอาไปรวมฝูงเดิมทันที

กรณีตัวอย่างสมมุติ: ซื้อโคขุนข้ามอำเภอ

ตัวอย่างนี้สมมุติขึ้นเพื่อให้เห็นลำดับขั้นตอน ไม่ใช่เหตุการณ์จริง สมมุติว่ามีเกษตรกรอำเภอ ก. ต้องการซื้อโคเนื้อ 5 ตัวจากฟาร์มอำเภอ ข. คนละอำเภอแต่อยู่จังหวัดเดียวกัน

โทษถ้าฝ่าฝืน: ตัวเลขจากตัวบทที่เปิดอ่านจริง

เพื่อให้เห็นว่าเรื่องนี้จริงจังแค่ไหน นี่คือบทลงโทษตามฉบับแปลที่ผมเปิดอ่าน (ใช้ถ้อยคำ "ไม่เกิน" ทุกกรณี ศาลเป็นผู้กำหนดโทษจริงตามพฤติการณ์)

นอกจากโทษหลัก มาตรา 78 ให้ศาลมีอำนาจสั่งริบสัตว์ ซากสัตว์ รถ เครื่องมือ และภาชนะที่เกี่ยวข้องกับความผิดตามมาตรา 65, 66, 68 และอื่น ๆ ที่ระบุ ยกเว้นทรัพย์ของบุคคลอื่นที่ไม่ได้รู้เห็น ซึ่งหมายความว่ารถบรรทุกทั้งคันอาจเสี่ยงโดนยึดไม่ใช่แค่สัตว์ ในทางปฏิบัติ ค่าเสียหายจากการขนสัตว์ที่อาจเป็นพาหะโรคเข้าฟาร์มอื่นยังมากกว่าค่าปรับหลายเท่า

ถ้าพบสัตว์ป่วยหรือตายผิดปกติ ต้องทำอะไรทันที

สถานการณ์ที่ทำให้ซื้อขายสัตว์กลายเป็นเรื่องเสี่ยงที่สุดคือเมื่อสัตว์ในฟาร์มเราเองหรือที่เพิ่งซื้อมาเริ่มแสดงอาการ ตัวบทมาตรา 11 และ 14 ให้หน้าที่ไว้ชัดเจน

• แจ้งเจ้าพนักงานปศุสัตว์ พนักงานตรวจโรค หรือสัตวแพทย์ ภายใน 12 ชั่วโมง นับจากที่รู้ว่าสัตว์ป่วยหรือตาย ถ้าสงสัยว่าเป็นโรคระบาด ป่วยตายไม่ทราบสาเหตุ หรือมีสัตว์ป่วยตายอาการเดียวกันในหมู่บ้านหรือพื้นที่ใกล้เคียงภายใน 7 วัน
• กักสัตว์ป่วยไว้ในที่เดิม ห้ามเจ้าของหรือใครก็ตามย้ายสัตว์ป่วยออกจากพื้นที่
• ซากสัตว์ให้คงไว้ที่เดิม ห้ามย้าย ห้ามชำแหละ จนกว่าสัตวแพทย์จะตรวจและยืนยันว่าไม่ใช่โรคระบาด หรือจัดการตามประกาศอธิบดี หรือสัตวแพทย์สั่งเป็นอย่างอื่น
• ถ้าเจอสัตว์ที่ไม่ทราบเจ้าของป่วยหรือตายบนที่ดินของเรา เจ้าของที่ดินมีหน้าที่แจ้งภายใน 12 ชั่วโมงเช่นกัน (มาตรา 14, โทษมาตรา 63 ปรับไม่เกิน 10,000 บาท)

อย่าขายสัตว์ที่เริ่มซึมหรือกินน้อยรีบออกก่อนที่จะมีประกาศ การขายต่อโดยรู้ว่ากำลังมีอาการเป็นสาเหตุที่ทำให้โรคกระจายข้ามพื้นที่ และไม่ใช่ทางออกที่ยั่งยืน เพราะผู้ซื้อมักตรวจย้อนถึงต้นทางได้ ปรึกษาปศุสัตว์อำเภอแต่เนิ่น ๆ มักได้ทางเลือกที่ดีกว่า

ข้อควรรู้เรื่อง "ชนิดสัตว์" ที่เกี่ยวข้อง

ถ้าคุณเลี้ยงสัตว์ที่ไม่อยู่ในรายการมาตรา 24 (เช่นสัตว์เลี้ยงนอกกลุ่มที่ระบุ) ก็ไม่ได้แปลว่าไม่มีข้อกำหนดเลย เพราะรัฐมนตรีมีอำนาจประกาศเพิ่มชนิดสัตว์ได้ (มาตรา 24 (4)) และประกาศเขตโรคแต่ละฉบับระบุชนิดสัตว์ของตัวเอง ทางที่ปลอดภัยคือถามปศุสัตว์อำเภอเป็นรายชนิดที่ตั้งใจซื้อ

หัวข้อที่เจาะรายโรคและรายสัตว์ มีบทความที่ผมเขียนไว้แล้วในเว็บ ถ้าสนใจมาตรการสัตว์ปีกให้อ่าน ระเบียบเคลื่อนย้ายสัตว์ปีกช่วงพบไข้หวัดนก ฟาร์มไก่รายเล็กต้องทำตามขั้นตอนอะไรบ้าง ถ้าเป็นโคกระบือ ดู โรคปากและเท้าเปื่อยในวัวควาย: สิ่งที่เกษตรกรควรรู้และการแจ้งหน่วยงาน และ โรคลัมปีสกินในโค เมื่อพบตุ่มบนผิวหนังต้องทำอะไรก่อน ส่วนใครได้รับผลจากน้ำท่วมแล้วต้องการสัตว์พันธุ์ใหม่หรือหน่วยสัตวแพทย์เคลื่อนที่ ดู ฟื้นอาชีพหลังน้ำท่วม ขอรับเมล็ดพันธุ์ ปุ๋ยชีวภาพ พันธุ์สัตว์น้ำ และหน่วยสัตวแพทย์เคลื่อนที่

สิ่งที่ผมยืนยันไม่ได้ (และเกษตรกรควรถามเจ้าหน้าที่)

• ชื่อแบบฟอร์ม ขั้นตอนยื่นขอ ระยะเวลาออกหนังสือ และค่าธรรมเนียม (ถ้ามี) ของหนังสืออนุญาตเคลื่อนย้ายในแต่ละจังหวัด ซึ่งกำหนดตามประกาศกรมปศุสัตว์และอาจมีระบบออนไลน์หรือขอที่ปศุสัตว์อำเภอ
• ว่าตอนนี้มีเขตโรคระบาดฉบับใดบังคับอยู่ในจังหวัดคุณ
• เกณฑ์ลักษณะรถและจำนวนสัตว์ต่อเที่ยวตามมาตรา 8
• การตีความว่าเกษตรกรที่ซื้อมาขายต่อเป็นครั้งคราวต้องมีใบอนุญาตค้าสัตว์หรือไม่
• ข้อกำหนดเรื่องการขึ้นทะเบียนฟาร์มหรือการติดเครื่องหมายประจำตัวสัตว์ (มาตรา 9 ให้อำนาจอธิบดีประกาศ แต่ผมไม่ได้เปิดประกาศที่ใช้อยู่)

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• เชื่อข่าวในไลน์กลุ่มหรือเฟซบุ๊กแทนการโทรถามราชการ ประกาศเขตโรคมีวันเริ่มและวันยกเลิก ข้อมูลที่แชร์ต่ออาจล้าหลังไปหลายวัน
• คิดว่าขนข้ามจังหวัดอย่างเดียวที่ต้องขอ ตามมาตรา 22 การย้ายภายในเขตเดียวกันก็ต้องมีหนังสืออนุญาตถ้าอยู่ในเขตที่ประกาศ
• ลืมว่ารถที่แค่ "ผ่าน" เขตก็นับ ถ้าเส้นทางผ่านอำเภอที่ถูกประกาศ ต้องขอล่วงหน้าแม้ปลายทางอยู่นอกเขต
• ใช้หนังสืออนุญาตฉบับเก่ากับเที่ยวใหม่ ตัวบทใช้ถ้อยคำ "สำหรับการย้ายแต่ละครั้ง" ไม่ใช่ใช้ซ้ำได้ตลอด
• ซื้อสัตว์ราคาถูกผิดปกติจากพ่อค้าที่ไม่รู้ที่มา สัตว์ที่ถูกขายด่วนช่วงมีข่าวโรคเป็นสัญญาณเตือนมากกว่าโอกาส
• ไม่กักสัตว์ใหม่แยกคอก สัตว์ที่ดูปกติตอนซื้ออาจเพิ่งรับเชื้อ และแสดงอาการหลังถึงฟาร์ม
• รอให้สัตว์ตายหลายตัวก่อนแจ้ง เจ้าของมีหน้าที่แจ้งภายใน 12 ชั่วโมงตั้งแต่รู้ว่าผิดปกติ

สรุป

การซื้อขายสัตว์ในช่วงมีโรคระบาดไม่ได้มีเอกสารใบเดียวที่ใช้ได้ทุกกรณี สิ่งที่ตัวบทกำหนดคือ หนังสืออนุญาตรายครั้งเมื่อพื้นที่ถูกประกาศเขตโรคและสัตว์เป็นชนิดที่ประกาศ ใบอนุญาตค้าสัตว์ 1 ปีสำหรับคนที่ค้าเป็นอาชีพ และหน้าที่แจ้งภายใน 12 ชั่วโมงเมื่อสัตว์ป่วยตายผิดปกติ ณ พ.ย. 2569 ผมไม่พบประกาศฉบับใหม่ที่ยืนยันได้ว่าเขตไหนปิดอยู่ จึงแนะนำให้โทรถามปศุสัตว์อำเภอต้นทางและปลายทางก่อนขนสัตว์ทุกเที่ยวและจดชื่อเจ้าหน้าที่ไว้

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ — ฉบับแปลภาษาอังกฤษ Animal Epidemics Act, B.E. 2558 (2015) มาตรา 8, 11, 12, 14, 17-24, 26, 31, 40, 41, 59-69, 78 (https://www.moac.go.th/db-law_agri-files-431091791795 เป็นฉบับแปลเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่ฉบับทางการ)
• 📄สถาบันสุขภาพสัตว์แห่งชาติ กรมปศุสัตว์ — หมวดเตือนภัยโรคสัตว์ (https://niah.dld.go.th/index.php/th/news-head/animal-disease-warning) ใช้ยืนยันว่ารายการเตือนภัยไม่ระบุวันที่และไม่ระบุมาตรการห้ามเคลื่อนย้ายในหน้ารายการ
• 📄สำนักงานปศุสัตว์เขต 2 กรมปศุสัตว์ — ข่าว ปศุสัตว์อำเภอบ้านค่ายฉีดวัคซีนปากและเท้าเปื่อยและลัมปีสกิน 9 มิ.ย. 2569 (https://region2.dld.go.th/index.php/th/news-office7/7-khawsar-psusatw-xaphex/news2569-1825)

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ