สัตว์ตายจากโรคระบาดตามกฎหมาย เกษตรกรมีสิทธิ์ได้ค่าชดเชยหรือไม่ และต้องแจ้งอย่างไร

คำตอบเร็ว: สิทธิ์ได้ค่าชดเชยมี 2 ทางที่ต้องแยกกัน ทางแรกคือกรณีเจ้าหน้าที่สัตวแพทย์สั่งทำลายสัตว์ที่ติดหรือสงสัยว่าติดโรคระบาด พ.ร.บ.โรคระบาดสัตว์ พ.ศ. 2558 มาตรา 13(4) ระบุว่าเจ้าของต้องได้รับค่าสัตว์ไม่น้อยกว่าสามในสี่ของราคาในท้องตลาดก่อนเกิดโรค ตามหลักเกณฑ์ในกฎกระทรวง เว้นแต่เจ้าของจงใจกระทำผิดกฎหมายนี้ ทางที่สองคือสัตว์ป่วยตายเองจากโรค ซึ่งในอดีตเคยใช้ระเบียบเงินทดรองราชการช่วยผู้ประสบภัยพิบัติ เช่น ลัมปีสกินปี 2564 ส่วนการแจ้งเจ้าหน้าที่ต้องทำภายใน 12 ชั่วโมงนับแต่ทราบ (ข้อมูล ณ พ.ย. 2569) ไม่พบประกาศอัตราหรือโครงการชดเชยสัตว์ตายจากโรคระบาดชุดใหม่ที่ยืนยันได้ จึงต้องถามปศุสัตว์อำเภอก่อนว่ากรณีของท่านเข้าทางไหน

เมื่อโรคระบาดเข้าฟาร์ม คำถามแรกของเจ้าของไม่ใช่เรื่องกฎหมาย แต่คือ แล้วสัตว์ที่ตายหรือถูกทำลายจะได้อะไรคืนไหม คำตอบที่ถูกต้องไม่ใช่ได้หรือไม่ได้ ขึ้นอยู่กับว่าสัตว์ตายเพราะอะไร ใครเป็นผู้สั่ง และท่านแจ้งเจ้าหน้าที่ทันเวลาหรือไม่ บทความนี้อ้างเฉพาะข้อมูลที่เปิดอ่านได้จริง และบอกตรง ๆ ในส่วนที่ไม่มีประกาศล่าสุด

สองช่องทางที่มักถูกเข้าใจปนกัน

ข้อสังเกตสำคัญ ช่องทางที่สองไม่ได้เป็นสิทธิ์ที่เขียนไว้ใน พ.ร.บ. โรคระบาดสัตว์ เป็นการช่วยเหลือตามระเบียบของรัฐที่ใช้ในเหตุการณ์หนึ่ง ๆ ดังนั้นการที่ปี 2564 เคยมีเงินช่วยลัมปีสกิน ไม่ได้แปลว่าปีนี้จะมีอัตราเดียวกันหรือมีโครงการเลย

ช่องทางที่ 1 สัตว์ถูกสั่งทำลาย

ฉบับแปลภาษาอังกฤษของ พ.ร.บ. ที่กรมปศุสัตว์เผยแพร่ระบุไว้ในมาตรา 13 ว่า เมื่อมีการแจ้งตามมาตรา 11 หรือพบหรือสงสัยตามสมควรว่าสัตว์ป่วยหรือตายด้วยโรคระบาด สัตวแพทย์มีอำนาจออกคำสั่งเป็นหนังสือให้เจ้าของทำหลายอย่าง รวมถึง (4) ทำลายสัตว์ที่ติดโรคระบาดหรือสงสัยตามสมควรว่าติด หรือสัตว์หรือซากที่เป็นพาหะ ตามหลักเกณฑ์ที่อธิบดีประกาศ โดยเจ้าของ ต้องได้รับค่าทดแทนเป็นมูลค่าสัตว์หรือซากไม่น้อยกว่าสามในสี่ของราคาที่อาจซื้อขายกันได้ในท้องตลาดก่อนเกิดโรคระบาด (ถ้อยคำสรุปเป็นภาษาไทยจากฉบับแปล) ตามหลักเกณฑ์และวิธีการในกฎกระทรวง เว้นแต่เจ้าของจงใจกระทำความผิดตามกฎหมายนี้

ข้อความภาษาไทยที่ราชกิจจานุเบกษาเป็นต้นฉบับที่ใช้บังคับ ฉบับแปลนี้ใช้อ้างอิงเพื่อทำความเข้าใจเท่านั้น

อ่านแล้วได้ใจความอะไร

• อัตราขั้นต่ำคือสามในสี่ของราคาตลาดก่อนเกิดโรค ไม่ใช่เต็มราคา
• วิธีประเมินและอัตราจริงอยู่ในกฎกระทรวง ไม่ได้เขียนในตัว พ.ร.บ.
• ถ้าเจ้าของจงใจทำผิดกฎหมาย เช่น ไม่แจ้งทั้งที่รู้ อาจเสียสิทธิ์ตามข้อยกเว้น ข้อนี้ควรถามเจ้าหน้าที่เป็นกรณีไป เพราะการตีความข้อเท็จจริงเป็นเรื่องของเจ้าหน้าที่และศาล
• สัตว์ที่ตายก่อนถูกสั่งทำลาย ไม่เข้าเงื่อนไขช่องทางนี้โดยตรง

ตัวอย่างการจ่ายจริง กรณีสุกร ASF

ข่าวเมื่อ 11 ม.ค. 2565 รายงานว่าคณะรัฐมนตรีอนุมัติงบกลาง 574.11 ล้านบาท เพื่อจ่ายค่าสุกรที่ถูกทำลายเพื่อป้องกันโรคอหิวาต์แอฟริกาในสุกร ให้เกษตรกร 4,941 ราย สุกร 159,453 ตัว ใน 56 จังหวัด ที่ถูกทำลายระหว่าง 23 มี.ค. ถึง 15 ต.ค. 2564 และยังไม่ได้รับเงิน การจ่ายใช้กฎกระทรวงกำหนดค่าใช้จ่ายราคาสัตว์ที่ถูกทำลาย พ.ศ. 2560 ผ่านคณะกรรมการประเมิน ตัวอย่างนี้ชี้ว่า ลำดับคือ ถูกทำลายก่อน ประเมิน แล้วของบประมาณ และระยะเวลาจ่ายอาจใช้เวลาเป็นเดือน ข่าวไม่ได้ระบุอัตราต่อตัว ผู้เขียนจึงไม่ขอระบุ

ช่องทางที่ 2 สัตว์ป่วยตายเอง

รายงานเมื่อ 9 มิ.ย. 2564 ระบุว่ากรมปศุสัตว์ใช้ระเบียบกระทรวงการคลังว่าด้วยเงินทดรองราชการเพื่อช่วยเหลือผู้ประสบภัยพิบัติกรณีฉุกเฉิน พ.ศ. 2562 ช่วยเหลือเกษตรกรที่โคกระบือป่วยตายจากลัมปีสกิน ในเวลานั้นอัตราต่อตัวเป็นดังนี้

เงื่อนไขในรายงานเดียวกัน คือชดเชยตามจริงไม่เกินรายละ 2 ตัว และจ่ายเข้าบัญชีเงินฝากของเกษตรกร ขั้นตอนที่ระบุคือ รวบรวมข้อมูลความเสียหาย เสนอคณะกรรมการช่วยเหลือผู้ประสบภัยพิบัติระดับอำเภอซึ่งมีปศุสัตว์อำเภอเป็นผู้ดำเนินการ แล้วคณะกรรมการระดับจังหวัดโดยปศุสัตว์จังหวัด และขอรับงบประมาณจากกระทรวงเกษตรและสหกรณ์

ข้อควรระวังมาก ตารางนี้เป็นตัวอย่างของปี 2564 เท่านั้น ผู้เขียนไม่พบประกาศปี 2569 ที่ยืนยันว่าอัตราเดียวกันนี้ยังใช้อยู่ หรือว่ามีโครงการช่วยเหลือชุดใหม่ ห้ามนำตัวเลขในตารางไปคำนวณว่าท่านจะได้เงินเท่าไร ให้ถามปศุสัตว์อำเภอหรือจังหวัดว่าปัจจุบันมีโครงการและอัตราหรือไม่ สายติดต่อที่รายงานปี 2564 ระบุไว้คือสำนักงานปศุสัตว์อำเภอหรือจังหวัด หรือศูนย์อำนวยการป้องกันและแก้ไขปัญหาภัยพิบัติด้านปศุสัตว์ กรมปศุสัตว์ โทร. 0-2653-4444 ต่อ 3315 เบอร์นี้อาจเปลี่ยนได้ โปรดตรวจสอบก่อนใช้

ต้องแจ้งอย่างไร และแจ้งเมื่อไร

มาตรา 11 กำหนดให้เจ้าของสัตว์แจ้งเจ้าพนักงานตามกฎหมาย ผู้ตรวจ หรือสัตวแพทย์ ภายใน 12 ชั่วโมงนับแต่ทราบ ใน 3 กรณี คือ พบสัตว์ที่ทราบว่าติดโรคระบาดป่วยหรือตาย สัตว์ป่วยหรือตายโดยไม่ทราบสาเหตุ และสัตว์ในหมู่บ้านเดียวกันหรือบริเวณใกล้เคียงป่วยหรือตายด้วยอาการเดียวกันภายใน 7 วัน นอกจากนี้ยังต้องกักสัตว์ป่วยไว้ในที่เดิม ห้ามย้าย และเก็บซากไว้ที่ตาย ห้ามเคลื่อนย้ายหรือผ่าซากเอง จนกว่าสัตวแพทย์จะตรวจหรือสั่งเป็นอย่างอื่น

ผู้ที่ไม่ปฏิบัติตามมาตรา 11 มีโทษตามมาตรา 59 จำคุกไม่เกินหนึ่งเดือน ปรับไม่เกินหนึ่งหมื่นบาท หรือทั้งจำทั้งปรับ ส่วนผู้ที่ย้ายหรือผ่าซากโดยฝ่าฝืน มีโทษตามมาตรา 60 ในอัตราเดียวกัน หน้าที่และกำหนดเวลาแจ้งอธิบายเพิ่มเติมที่ พบสัตว์ในฟาร์มป่วยผิดปกติ ต้องแจ้งใครภายในกี่ชั่วโมงตามกฎหมาย และภาพรวมของกฎหมายที่ พ.ร.บ.ควบคุมโรคระบาดสัตว์ ฉบับล่าสุด เกษตรกรผู้เลี้ยงสัตว์ต้องรู้อะไรบ้าง

ช่องทางแจ้ง

กรมปศุสัตว์ระบุในข่าว 24 ต.ค. 2566 ว่าแจ้งได้ที่เจ้าหน้าที่ปศุสัตว์ในพื้นที่ ผู้ใหญ่บ้านหรือเจ้าหน้าที่ตำบล แอปพลิเคชัน DLD 4.0 หรือสายด่วน 063-225-6888 ข้อมูลช่องทางอาจเปลี่ยนแปลง ควรสอบถามปศุสัตว์อำเภอล่าสุด

เอกสารและหลักฐานที่ควรเตรียมไว้ก่อนมีเรื่อง

1. ภาพถ่ายสัตว์แต่ละตัวก่อนและหลังเกิดเหตุ ให้เห็นป้ายหู หรือเครื่องหมายประจำตัว
2. บันทึกวันเวลาที่พบอาการและวันเวลาที่แจ้งเจ้าหน้าที่ จดชื่อผู้รับแจ้ง
3. ทะเบียนฟาร์มหรือหลักฐานว่าเป็นเจ้าของสัตว์ รายการสัตว์ตามอายุและเพศ
4. หลักฐานซื้อขายหรือราคาตลาดใกล้เคียง เพราะอัตราขั้นต่ำอิงราคาท้องตลาดก่อนเกิดโรค
5. บันทึกวัคซีนและการรักษาที่สัตวแพทย์ทำ
6. ภาพการฝังหรือเผาซากตามที่เจ้าหน้าที่สั่ง ถ้ามีคำสั่งเป็นหนังสือให้เก็บไว้

ถ้าสัตว์ตายจากน้ำท่วมแทนโรคระบาด แนวทางและเงื่อนไขอีกชุดหนึ่ง อ่านที่ สัตว์ตายจากน้ำท่วม กำจัดซากอย่างไร และขอชดเชยได้ไหม และกรณีโรคไข้หวัดนกที่มีการทำลายสัตว์ปีก ดูได้ที่ ถาม-ตอบการทำลายสัตว์ปีกและค่าชดเชยโรคไข้หวัดนก

สิ่งที่ยังไม่มีประกาศชัด และวิธีรับมือ

• อัตราค่าทดแทนปัจจุบันตามกฎกระทรวง ผู้เขียนไม่ได้เปิดอ่านตัวกฎกระทรวงฉบับภาษาไทยเต็ม จึงไม่ขอระบุเกณฑ์ละเอียดเกินกว่าสามในสี่ที่ พ.ร.บ. กำหนด ให้ถามปศุสัตว์จังหวัดที่ประเมินราคาจริง
• เงินช่วยเหลือกรณีสัตว์ป่วยตายปี 2569 ไม่พบประกาศอัตราหรือโครงการที่ยืนยันได้ ให้ถามปศุสัตว์อำเภอ
• ระยะเวลาที่ได้รับเงิน ตัวอย่าง ASF แสดงว่าอาจใช้เวลาหลายเดือนหลังถูกทำลาย ไม่มีตัวเลขกลางที่ใช้ได้ทุกกรณี
• ผลของการแจ้งช้าต่อสิทธิ์ กฎหมายมีข้อยกเว้นเรื่องการจงใจทำผิด แต่ขอบเขตการตีความไม่ได้อยู่ในแหล่งที่เปิดอ่าน จึงให้ถามเจ้าหน้าที่ อย่าสรุปเอง

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• แจ้งช้า หรือรอดูอาการก่อนหลายวัน ทั้งที่กฎหมายกำหนดเวลา 12 ชั่วโมงเมื่อเข้าเงื่อนไข
• ฝังหรือเผาซากเอง ย้ายซากไปทิ้งที่อื่น หรือผ่าซากดูเอง ซึ่งขัดมาตรา 11 และอาจมีโทษ
• เข้าใจว่าได้เต็มราคาสัตว์ ทั้งที่ พ.ร.บ. กำหนดขั้นต่ำสามในสี่ของราคาตลาดก่อนเกิดโรค
• เอาตัวเลขปี 2564 ไปวางแผนการเงินว่าจะได้เงินเท่านั้น ทั้งที่เป็นตัวอย่างของโครงการเดิม
• ขายหรือเคลื่อนย้ายสัตว์ป่วยก่อนเจ้าหน้าที่มา ทำให้หลักฐานหายและเสี่ยงโทษ
• ไม่ถ่ายรูปและไม่จดบันทึก ทำให้ประเมินราคาและตรวจสอบย้อนกลับไม่ได้

สรุป

ค่าชดเชยสัตว์ตายจากโรคระบาดไม่ใช่สิทธิ์เดียว มีสองทางที่ต่างกัน ถ้าสัตวแพทย์สั่งทำลาย พ.ร.บ. โรคระบาดสัตว์ 2558 มาตรา 13(4) ให้ค่าทดแทนไม่น้อยกว่าสามในสี่ของราคาตลาดก่อนเกิดโรคตามกฎกระทรวง เว้นแต่จงใจทำผิด ถ้าสัตว์ป่วยตายเองต้องดูว่ามีโครงการช่วยเหลือของรัฐหรือไม่ เช่น ลัมปีสกินปี 2564 ซึ่งเป็นตัวอย่างในอดีตเท่านั้น สิ่งที่เจ้าของควบคุมได้คือแจ้งภายใน 12 ชั่วโมง กักสัตว์และเก็บซากไว้ที่เดิม ถ่ายรูปและจดบันทึก ข้อมูล ณ พ.ย. 2569 ยังไม่พบประกาศอัตราใหม่ที่ยืนยันได้ ให้ถามปศุสัตว์อำเภอก่อนวางแผน

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄พ.ร.บ.โรคระบาดสัตว์ พ.ศ. 2558 ฉบับแปลภาษาอังกฤษ กรมปศุสัตว์ (เผยแพร่ผ่านกระทรวงเกษตรและสหกรณ์) — มาตรา 11 แจ้งภายใน 12 ชั่วโมง มาตรา 13(4) ค่าทดแทนไม่น้อยกว่าสามในสี่ มาตรา 59 และ 60 โทษ https://www.moac.go.th/db-law_agri-files-431091791795
• 📄ไทยพีบีเอส ครม.อนุมัติงบกลาง ชดเชยสุกรถูกทำลายโรค ASF (11 ม.ค. 2565) — ตัวอย่างการจ่ายตามกฎกระทรวง พ.ศ. 2560 งบ 574.11 ล้านบาท 4,941 ราย 159,453 ตัว https://www.thaipbs.or.th/news/content/311542
• 📄ฐานเศรษฐกิจ การช่วยเหลือโคกระบือป่วยตายจากลัมปีสกิน (9 มิ.ย. 2564) — ระเบียบกระทรวงการคลัง 2562 อัตราตามอายุ ไม่เกินรายละ 2 ตัว ขั้นตอนอำเภอและจังหวัด https://www.thansettakij.com/economy/483226
• 📄อินโฟเควสท์ รายงานคำเตือนของกรมปศุสัตว์ (24 ต.ค. 2566) — ช่องทางแจ้งเจ้าหน้าที่ แอป DLD 4.0 และสายด่วน https://www.infoquest.co.th/?p=345403

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ