ต้นทุนทำหญ้าหมักและฟางหมักเก็บไว้เลี้ยงโค เทียบกับซื้ออาหารสำเร็จรูป

คำตอบเร็ว: ไม่มีตัวเลข "บาทต่อกิโลกรัม" กลางที่ใช้ได้ทุกฟาร์ม เพราะต้นทุนหญ้าหมักและฟางหมักขึ้นกับว่าท่านมีแปลงหญ้าหรือฟางอยู่แล้วหรือต้องซื้อ ใช้แรงงานตัวเองหรือจ้าง และสูญเสียตอนหมักมากน้อยแค่ไหน วิธีที่ใช้ได้จริงคือคิดเป็น "ต้นทุนต่อกิโลกรัมวัตถุแห้ง" แล้วเทียบกับอาหารสำเร็จรูปในหน่วยเดียวกัน และต้องจำไว้ว่าหญ้าหมักกับฟางหมักเป็นอาหารหยาบ ส่วนอาหารข้นสำเร็จรูปเป็นแหล่งโปรตีนและพลังงาน สองอย่างนี้ทดแทนกันไม่ได้ทั้งหมด ข้อมูล ณ พ.ย. 2569

หน้าแล้งใกล้เข้ามา คนเลี้ยงโคหลายบ้านเริ่มคิดว่าจะเก็บหญ้าไว้อย่างไรไม่ให้ขาดช่วงกลางเดือนกุมภาพันธ์ถึงเมษายน บางบ้านเห็นเพื่อนบ้านทำหญ้าหมักแล้วอยากทำบ้าง บางบ้านมีฟางหลังเกี่ยวข้าวกองอยู่เต็มลาน แต่ยังไม่แน่ใจว่าคุ้มไหมถ้าจะหมักยูเรียเอง เทียบกับซื้อ อาหารโค สำเร็จรูปมาเสริมเป็นกระสอบ ๆ บทความนี้ไม่ได้ให้ราคากลาง แต่ให้กรอบคิดต้นทุนที่ท่านเอาราคาจริงในหมู่บ้านใส่เองได้ พร้อมตัวเลขทางเทคนิคที่ตรวจสอบได้จากเอกสารของกรมปศุสัตว์และมหาวิทยาลัย

เริ่มจากรู้ว่าอาหารกินสัดส่วนต้นทุนเท่าไหร่

เอกสารองค์ความรู้ของมหาวิทยาลัยนครพนมที่เผยแพร่ผ่านฐานข้อมูลองค์ความรู้ของ วช. ระบุว่าต้นทุนด้านอาหารคิดเป็นประมาณร้อยละ 60 ของต้นทุนการเลี้ยงสัตว์ ตัวเลขนี้บอกว่าถ้าลดค่าอาหารได้เพียงเล็กน้อยก็กระทบกำไรทั้งปีพอสมควร แต่ก็บอกด้วยว่าถ้าคิดผิด เช่น นับแต่ราคาฟางกับยูเรีย ไม่นับค่าแรงและค่าที่ ก็จะเข้าใจผิดว่า "ทำเองถูกกว่าเสมอ" ทั้งที่ไม่ใช่ทุกบ้าน

ก่อนลงรายละเอียด ให้แยกให้ออกว่าท่านกำลังเทียบอะไรกับอะไร ตารางด้านล่างสรุปความต่างของวัสดุที่เก็บไว้เลี้ยงโคช่วงแล้ง

ตัวเลขทางเทคนิคที่ต้องใช้คิดต้นทุนหญ้าหมัก

ตัวเลขต่อไปนี้มาจากคู่มือการใช้ประโยชน์หญ้าเนเปียร์ปากช่อง 1 ของสำนักพัฒนาอาหารสัตว์ กรมปศุสัตว์ ซึ่งเป็นพันธุ์ที่หลายฟาร์มปลูกเลี้ยงโค ใช้เป็นฐานคำนวณปริมาณวัตถุดิบที่จะได้ต่อไร่

• ผลผลิตหญ้าสด: ภายใต้การจัดการทั่วไป เช่น ปลูกใช้น้ำฝน ดินไม่อุดมสมบูรณ์ ผลผลิตอยู่ราว 35-40 ตันต่อไร่ต่อปี ส่วนการจัดการแบบประณีตที่มีน้ำให้ทันทีหลังตัดและใส่ปุ๋ย เอกสารระบุได้ราว 80 ตันต่อไร่ต่อปี ใช้ตัวเลขแรกในการวางแผนจะปลอดภัยกว่า
• อายุตัด: ครั้งแรกที่ 60-75 วันหลังปลูก ครั้งต่อไปตัดทุกราว 60 วัน ปีละ 5-6 ครั้ง
• อายุที่เหมาะกับการหมัก: ประมาณ 60-70 วัน เอกสารเตือนว่าถ้าตัดอ่อนกว่า 60 วัน หญ้าจะมีวัตถุแห้งน้อยและน้ำมาก ไม่เหมาะนำมาหมัก
• วัตถุแห้งและโปรตีน: ตัดที่ 45 วัน วัตถุแห้งประมาณร้อยละ 15 โปรตีนร้อยละ 10-12 ตัดที่ 60 วัน วัตถุแห้งประมาณร้อยละ 18 โปรตีนร้อยละ 8-10 (ตามตัวเลขในเอกสาร)
• คาร์โบไฮเดรตที่ละลายน้ำได้ (WSC): เอกสารระบุประมาณร้อยละ 18 จึงหมักได้โดยไม่ต้องเติมสารเสริม
• ขนาดสับ: 2-3 ซม. เพื่อให้อัดแน่นและไล่อากาศได้ดี
• ความชื้นที่เหมาะ: ประมาณร้อยละ 60-70 ในเอกสารกรมปศุสัตว์ ส่วนเอกสารมหาวิทยาลัยนครพนมให้ช่วงกว้างกว่าที่ 60-75
• เวลาหมัก: เก็บทิ้งไว้ 3-4 สัปดาห์ ได้หญ้าหมักที่สมบูรณ์ เอกสารระบุว่าเริ่มมีกลิ่นหอมราวหนึ่งสัปดาห์ และหมักเต็มที่ราว 3 สัปดาห์
• ลักษณะที่ดี: สีเขียวแกมเหลือง กลิ่นหอมเปรี้ยวอ่อน ๆ ไม่เป็นเมือก ไม่มีรา ค่า pH ระหว่าง 3.5-4.2

เอกสารฉบับเดียวกันยังเล่าว่าแปลงที่จัดการแบบประณีตหนึ่งไร่รองรับโครีดนมได้ 5-6 ตัว ตัวเลขนี้อย่านำมาคิดแบบตรง ๆ กับโคเนื้อ เพราะความต้องการอาหารต่างกัน แต่ใช้เป็นภาพให้เห็นว่าพื้นที่เท่าไรพอกับฝูงขนาดไหน

ตัวเลขทางเทคนิคของฟางหมักยูเรีย และจุดที่เอกสารไม่ตรงกัน

ตรงนี้ผู้อ่านควรระวัง เพราะเอกสารสองฉบับที่ผู้เขียนเปิดอ่านให้สูตรต่างกัน

สองสูตรนี้ใช้ปริมาณยูเรียต่อฟางไม่เท่ากัน (6 ส่วนกับ 2 ส่วนต่อฟาง 100 ส่วน) และมีปูนขาวหรือไม่มีต่างกัน ผู้เขียนไม่มีข้อมูลที่เปิดตรวจได้ว่าสูตรไหนเหมาะกับฟางและสภาพอากาศของท่านมากกว่า ให้ถามปศุสัตว์อำเภอหรือศูนย์วิจัยอาหารสัตว์ในจังหวัดก่อนซื้อยูเรียมาทำปริมาณมาก ๆ เพราะปริมาณยูเรียคือต้นทุนหลักของฟางหมัก และยังเกี่ยวกับความปลอดภัยของสัตว์ด้วย

เอกสารกรมปศุสัตว์สาขาเชียงใหม่ให้ผลวิเคราะห์ว่าฟางหมักยูเรียมีโปรตีนรวมสูงขึ้นเป็นประมาณ 4-9 เปอร์เซ็นต์ของวัตถุแห้ง และย่อยได้ดีขึ้น แต่ก็เตือนไว้ชัดว่าถ้าใช้ฟางหมักยูเรียเป็นอาหารหยาบหลักอย่างเดียว โคควรได้รับอาหารข้นด้วย เพราะจุลินทรีย์ในกระเพาะต้องมีแหล่งพลังงานไว้ใช้ไนโตรเจนจากยูเรีย และต้องมีน้ำสะอาดให้กินตลอดเวลา ถ้าขาดน้ำโคจะกินฟางหมักน้อยลง นี่คือเหตุผลที่ "ฟางหมักแทนอาหารสำเร็จรูปทั้งหมด" เป็นความเข้าใจที่ไม่ตรงกับเอกสาร

กรอบคำนวณต้นทุนหญ้าหมัก ใส่ราคาจริงของท่านเอง

ตารางนี้เป็นกรอบเปล่า ผู้เขียนไม่ใส่ราคาตัวเลขให้เพราะไม่มีแหล่งทางการที่มีวันที่ยืนยันได้ว่าราคาต่อหน่วยในพื้นที่ท่านคือเท่าไร ใส่ราคาจริงจากใบเสร็จและสมุดบันทึกของท่านลงไป

สูตรคือเอาผลรวมรายการที่ 1 ถึง 5 หารด้วย "น้ำหนักหญ้าหมักที่ให้โคกินได้จริง" ซึ่งคือน้ำหนักที่ได้หลังหักรายการที่ 6 แล้ว จุดที่คนมักพลาดคือหารด้วยน้ำหนักหญ้าสดที่ตัด ทำให้ต้นทุนต่อกิโลกรัมดูต่ำเกินจริง

ตัวอย่างการคิด (ตัวเลขสมมติเพื่อสาธิตวิธีคิด ไม่ใช่ราคาตลาด)

สมมติว่าต้นทุนรวมของหญ้าหมักหนึ่งตัน (น้ำหนักสดที่ให้โคกินได้จริง) ตามกรอบด้านบนเป็น 1,000 บาท และหญ้าตัดที่ 60 วันมีวัตถุแห้งประมาณร้อยละ 18 ตามเอกสารกรมปศุสัตว์ นั่นแปลว่าหญ้าหมักหนึ่งตันมีวัตถุแห้งราว 180 กก. ต้นทุนต่อกิโลกรัมวัตถุแห้งจะเท่ากับ 1,000 หาร 180 ได้ประมาณ 5.6 บาท ตัวเลข 1,000 บาทนี้เป็นสมมติ ท่านต้องเปลี่ยนเป็นเลขของท่านเอง ส่วนวิธีหารคือส่วนที่เอาไปใช้ได้

จากนั้นเทียบกับอาหารสำเร็จรูปในหน่วยเดียวกัน ให้ดูที่ฉลากถุง ซึ่งโดยทั่วไประบุโปรตีนขั้นต่ำและความชื้นสูงสุด เอาราคาต่อกิโลกรัมหารด้วยสัดส่วนวัตถุแห้ง ถ้าสมมติอาหารสำเร็จรูปกิโลกรัมละ 14 บาท และความชื้นร้อยละ 12 (วัตถุแห้งร้อยละ 88) ต้นทุนต่อกิโลกรัมวัตถุแห้งคือ 14 หาร 0.88 ประมาณ 15.9 บาท (ตัวเลขสมมติทั้งคู่) ตรงนี้ถ้าดูเผิน ๆ หญ้าหมักถูกกว่ามาก แต่ต้องดูต่อว่าได้อะไรมาในราคานั้น

ต้องเทียบ "สารอาหาร" ไม่ใช่เทียบน้ำหนักถุง

หญ้าตัดที่ 60 วันมีโปรตีนราว 8-10 เปอร์เซ็นต์ตามเอกสาร ส่วนอาหารข้นสำหรับโคมักมีโปรตีนสูงกว่านี้ซึ่งต้องดูจากฉลากจริงของแต่ละสูตร จึงไม่ควรสรุปว่าหญ้าหมักแทนอาหารข้นได้ไร้ปัญหา คำถามที่ควรถามคือ โคกลุ่มไหนกำลังขาดอะไร แม่โคเลี้ยงลูกช่วงแล้งต้องการพลังงานและโปรตีนมากกว่าโคที่แค่รอเวลา การใช้หญ้าหมักเป็นฐาน แล้วเติมอาหารข้นเฉพาะกลุ่มที่ต้องการ มักได้ต้นทุนรวมต่ำกว่าให้อาหารข้นเป็นหลักทั้งฝูง และปริมาณอาหารรวมต่อวัน เอกสารของมหาวิทยาลัยนครพนมระบุสูตรอาหารผสมสำเร็จ (TMR) ไว้ที่ราวร้อยละ 6-8 ของน้ำหนักตัว

ตัวอย่างต้นทุนยูเรียของฟางหมัก (คิดแค่ปริมาณ ไม่ใส่ราคา)

ถ้าท่านมีฟางข้าว 1,000 กก. ตามสูตรของเอกสารที่ให้ยูเรีย 6 ส่วน ท่านต้องใช้ยูเรียราว 60 กก. และน้ำราว 1,000 ลิตร ส่วนสูตรที่ให้ยูเรีย 2 ส่วน ท่านใช้ยูเรียราว 20 กก. พร้อมปูนขาวอีก 20 กก. ปริมาณต่างกันสามเท่า ท่านเอาราคาของยูเรียและปูนขาวในร้านที่ท่านซื้อมาคูณเอง จะรู้ว่าสูตรไหนถูกกว่าในพื้นที่ แต่ราคาอย่างเดียวตัดสินไม่ได้ ต้องดูผลที่ตามมาคือคุณภาพฟางที่ได้และความปลอดภัยของสัตว์ด้วย

ตัดสินใจอย่างไรว่าควรทำเองหรือซื้อ

เรื่องปลูกหญ้าและเลี้ยงสลับแปลงลดต้นทุนอาหารสัตว์ มีบทความที่เกี่ยวข้องในเว็บนี้ เช่น ต้นทุนหญ้าเนเปียร์กับวัว ต้องใช้เงินเท่าไรและคุ้มไหม และ เลี้ยงโครวมกับปลูกหญ้าเนเปียร์แบบแบ่งแปลงหมุนเวียน ถ้าสนใจเรื่องฟางหมักยูเรียโดยตรง อ่านเรื่องข้อห้ามและวิธีทำเพิ่มได้ที่ หมักฟางด้วยยูเรียเลี้ยงวัวช่วงหน้าแล้ง ส่วนทางเลือกหญ้าชนิดอื่นดูได้ที่ หญ้าแพงโกล่าต้นทุนและรายได้ตัวอย่าง

ขั้นตอนทำหญ้าหมักแบบถุง/หลุมให้ต้นทุนไม่รั่ว

1. เลือกแปลงที่หญ้าอายุ 60-70 วัน ตัดชิดดินหลังฝนซา ไม่ตัดตอนหญ้าเปียกฝนเพราะความชื้นเกิน
2. สับให้ได้ชิ้นยาวประมาณ 2-3 ซม. หรือราวหนึ่งนิ้ว ตามเอกสารกรมปศุสัตว์
3. บรรจุแล้วอัดให้แน่นที่สุด จะใช้คนย่ำหรือเครื่องกดทับก็ได้ เป้าหมายคือไล่อากาศออก เพราะเอกสารระบุว่าการกำจัดอากาศเป็นหลักสำคัญที่สุดของการทำหญ้าหมัก
4. ปิดภาชนะหรือคลุมพลาสติกให้สนิทกันอากาศและน้ำฝนซึม ถ้าเป็นหลุมใหญ่คลุมพลาสติกแล้วกดทับอีกชั้น
5. เก็บไว้ 3-4 สัปดาห์ก่อนเปิดใช้ เปิดแล้วควรใช้ให้หมดเป็นรอบ ๆ เพราะเปิดทิ้งไว้นานส่วนที่ไม่ได้ใช้จะเสีย
6. ตรวจกลิ่น สี เนื้อก่อนให้โคกิน ส่วนที่เป็นรา ดำ หรือเละให้ตัดทิ้ง

ความผิดพลาดที่ทำให้ต้นทุนจริงสูงกว่าที่คิด

• ลืมคิดค่าแรงของตัวเอง: ทำเองไม่ได้แปลว่าไม่มีต้นทุน ถ้าท่านเอาเวลานั้นไปรับจ้างหรือทำงานอื่นได้ ก็คือค่าเสียโอกาส
• ตัดหญ้าอ่อนเกินไป: เอกสารกรมปศุสัตว์เตือนว่าตัดก่อน 60 วันจะมีน้ำมากและวัตถุแห้งน้อย ได้หญ้าหมักเปรี้ยวและน้ำหนักวัตถุแห้งต่อตันต่ำ
• อัดไม่แน่น ปิดไม่สนิท: อากาศเข้า หญ้าเป็นรา ต้องทิ้งไปทั้งส่วน ต้นทุนของส่วนที่ทิ้งไปกลายเป็นต้นทุนของส่วนที่เหลือ
• ทำฟางหมักเยอะเกินที่ใช้ทัน: เอกสารเตือนว่าทำทีละมาก ๆ ยุ่งยาก ใช้แรงงานมาก ต้องวางแผนให้มีใช้ต่อเนื่อง
• ให้ฟางหมักอย่างเดียวไม่ให้อาหารข้นหรือน้ำ: ตามเอกสาร โคต้องมีแหล่งพลังงานและน้ำสะอาดเพียงพอ ไม่งั้นกินน้อยลงและได้ประโยชน์ไม่เต็มที่
• ให้ฟางหมักใหม่ทันทีที่เปิดกอง: กลิ่นแอมโมเนียฉุนทำให้ความน่ากินลดลง เอกสารแนะให้ทิ้งไว้ 2-3 ชั่วโมงก่อน
• เทียบราคาต่อกิโลกรัมถุงต่อถุง: ต้องเทียบต่อกิโลกรัมวัตถุแห้ง และต่อสารอาหารที่ได้

เช็กลิสต์ก่อนลงมือก่อนเริ่มแล้ง

• ชั่งหรือประเมินปริมาณฟางและหญ้าที่มีจริงในมือ แล้วเทียบกับจำนวนโคและจำนวนวันที่หญ้าสดจะขาด
• จดราคายูเรีย ปูนขาว พลาสติก ถุง ค่าจ้างสับ ที่ร้านใกล้บ้านวันนี้ พร้อมวันที่จด
• เอาสูตรฟางหมักที่จะใช้ไปถามปศุสัตว์อำเภอหรือศูนย์วิจัยอาหารสัตว์ก่อน เพราะเอกสารสองสูตรต่างกัน
• ทำแบบทดลองก่อนจำนวนน้อย ดูว่าโคกินดีไหม แล้วค่อยขยาย
• วางแผนอาหารข้นเฉพาะกลุ่มที่ต้องการ เช่น แม่โคช่วงเลี้ยงลูก ตามคำแนะนำของปศุสัตว์
• จัดหาน้ำสะอาดให้พอในหน้าแล้ง

สรุป

ต้นทุนหญ้าหมักและฟางหมักไม่ใช่ตัวเลขเดียว มันคือผลรวมของวัตถุดิบ แรงงาน ภาชนะ และส่วนที่เสียหาย แล้วหารด้วยน้ำหนักที่ให้โคกินได้จริง เทียบกับอาหารสำเร็จรูปในหน่วยวัตถุแห้งและสารอาหาร ใช้ตัวเลขทางเทคนิคจากกรมปศุสัตว์และมหาวิทยาลัยเป็นฐาน แล้วใส่ราคาในพื้นที่ของท่านเอง และถามปศุสัตว์อำเภอเรื่องสูตรฟางหมักก่อนทำปริมาณมาก ข้อมูล ณ พ.ย. 2569

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄สำนักพัฒนาอาหารสัตว์ กรมปศุสัตว์ — คู่มือการใช้ประโยชน์หญ้าเนเปียร์ปากช่อง 1 ผลผลิต อายุตัด การทำหญ้าหมัก ลักษณะหญ้าหมักที่ดี https://nutrition.dld.go.th/images/work_manual/manualplant/5.use_pakchong1.pdf
• 📄มหาวิทยาลัยนครพนม (ฐานข้อมูลองค์ความรู้ วช.) — องค์ความรู้การทำฟางหมักยูเรีย-ปูนขาว ข้าวโพดหมัก สัดส่วนต้นทุนอาหาร https://dkmmap.nrct.go.th/dkmmap-2021/dkm-dm/upload_manual/63-150.pdf
• 📄เอกสารอบรมการทำฟางหมักยูเรีย (วิธีของกรมปศุสัตว์สาขาเชียงใหม่) มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี — อัตราส่วน 100:100:6 ข้อแนะนำการใช้ http://web.sut.ac.th/csu/new/add/trainning/fang.pdf

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ