ปลาอีกงเลี้ยงยากไหม อาหาร ที่เลี้ยง และโรคที่ต้องระวัง

คำตอบเร็ว: ปลาอีกง (ปลามังกง ปลาแขยงกง ชื่อวิทยาศาสตร์ Mystus gulio) เป็นปลาหนังวงศ์ปลากดที่อยู่ได้ทั้งน้ำกร่อยและน้ำจืด เอกสารมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลตะวันออกระบุว่าเลี้ยงง่าย ใช้เวลาประมาณ 4-6 เดือน และฝึกให้กินอาหารเม็ดสำเร็จรูปได้ แต่ข้อมูลเลี้ยงขุนในบ่อของไทยที่ตรวจสอบได้ยังมีน้อย ส่วนใหญ่เป็นข้อมูลการเพาะพันธุ์ และข้อมูลเลี้ยงขุนที่ละเอียดมาจากอินเดีย บทความนี้แยกให้ชัดว่าตัวเลขไหนมาจากไหน ข้อมูล ณ ต.ค. 2569

หลายคนเคยกินปลาอีกงทอดกรอบหรือต้มเค็มที่ตลาดแถวบางปะกง จันทบุรี หรือเพชรบุรี แล้วสงสัยว่าเลี้ยงเองได้ไหม คำตอบสั้น ๆ คือทำได้ มีหน่วยงานรัฐเพาะพันธุ์สำเร็จมานานแล้ว แต่การเลี้ยงขุนเพื่อขายยังไม่แพร่หลายเท่าปลากะพง บทความนี้เรียบเรียงจากเอกสารที่เปิดอ่านได้จริง และบอกตรง ๆ เมื่อไม่มีข้อมูลรองรับ

ปลาอีกงคือปลาอะไร ยืนยันชื่อก่อนซื้อพันธุ์

หนังสือ "การเพาะพันธุ์ปลาแขยงกง" ของมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลตะวันออก (อ้างอิงฉบับพ.ย. 2566) ระบุว่า ปลาแขยงกงมีชื่อสามัญว่า Long Whiskered Catfish ชื่อวิทยาศาสตร์ Mystus gulio (Hamilton, 1822) เป็นปลาหนังขนาดเล็กวงศ์ปลากด (Bagridae) ลำตัวเรียวยาวค่อนข้างอวบกลม สีเทาอมน้ำตาลหรือเหลือง ส่วนบทความ "ฟื้นปลาอีกงให้บางปะกง" (อยู่ดีกินดี 10 พ.ย. 2566) ใช้ชื่อ ปลาอีกง ปลามังกง และปลาแขยงกง เรียกปลาชนิดเดียวกัน

ชื่อไทยท้องถิ่นของปลาแต่ละที่อาจต่างกัน และมีปลาน้ำกร่อยอีกหลายชนิดที่ชื่อคล้ายกัน เช่น ปลาตะกรับ (Scatophagus argus) ซึ่งเป็นปลาคนละชนิดตามที่ THBIF แสดงชื่อวิทยาศาสตร์ไว้ต่างกัน ก่อนจ่ายเงินซื้อลูกพันธุ์ ให้ขอชื่อวิทยาศาสตร์และดูปลาจริง ถ้าลูกปลาที่ได้มีหนวดยาวแบบปลากด ครีบไขมันเล็ก สีเทาอมเหลือง จึงจะใกล้เคียงกับคำบรรยายในเอกสาร

เลี้ยงยากไหม เอกสารบอกอะไร

หนังสือของราชมงคลตะวันออกระบุว่าปลาแขยงกงปรับตัวเข้ากับสภาพแวดล้อมได้ง่าย เลี้ยงง่าย โตเร็ว ใช้เวลาเลี้ยงสั้นประมาณ 4-6 เดือน ฝึกให้กินอาหารสำเร็จรูปได้ดี เลี้ยงได้ทั้งบ่อดิน บ่อซีเมนต์ และกระชัง อาจเลี้ยงเดี่ยวหรือเลี้ยงร่วมกับปลานิลหรือกุ้งทะเล แต่เอกสารนี้เน้นเรื่องการเพาะพันธุ์ ไม่มีตารางอัตราปล่อย ผลผลิตต่อไร่ หรือต้นทุนต่อกิโลกรัมของการเลี้ยงขุนในไทย ดังนั้นคำว่า "เลี้ยงง่าย" ควรอ่านเป็นว่าปลาทนทานและกินอาหารเม็ดได้ ไม่ใช่ว่าทำกำไรได้ง่าย

ข้อควรระวังคือ ปลานี้เป็นปลาล่าเหยื่อ หนังสือเดียวกันระบุว่าเป็นสัตว์กินเนื้อ ชอบกินอาหารบริเวณผิวหน้าดิน ในธรรมชาติกินแมลงน้ำ ครัสเตเชียนขนาดเล็ก เช่น โคพีพอด รวมถึงไข่ปลาและลูกปลาวัยอ่อน ดังนั้นอย่าเลี้ยงรวมกับลูกปลาหรือกุ้งตัวเล็กมาก เพราะอาจถูกกิน

แหล่งข้อมูลหลักและตัวเลขสำคัญ

ราคาในตารางเป็นราคาที่รายงานในหนังสือฉบับนั้น ไม่ใช่ราคาวันนี้ ก่อนตัดสินใจลงทุนให้โทรถามแพ หรือพ่อค้าปลาในพื้นที่ว่าราคาปัจจุบันเท่าไร ขนาดไหน และรับซื้อต่อเนื่องหรือไม่

ที่เลี้ยง น้ำกร่อยหรือน้ำจืด

บทความของอยู่ดีกินดีระบุว่าปลาอีกงอาศัยบริเวณน้ำกร่อยและปากแม่น้ำ และเป็นปลาสัญลักษณ์ของแม่น้ำบางปะกง งานของราชมงคลตะวันออกบอกว่าถ้าเป็นไปได้ควรเลี้ยงพ่อแม่พันธุ์ในน้ำจืด และถ้ามีข้อจำกัด ให้บ่อมีความเค็มต่ำที่สุดเท่าที่ทำได้ ไม่ควรเกิน 10 ส่วนในพัน ผู้ที่เลี้ยงในน้ำกร่อยแล้วต้องการเพาะต้องค่อย ๆ ปรับความเค็มลงจนเป็นน้ำจืด และให้ปลาอยู่ในน้ำจืดอย่างน้อย 1-2 สัปดาห์ก่อนเพาะ

เอกสาร Aquaculture Spectrum (ต.ค. 2565) จากสถาบัน ICAR-CIBA ประเทศอินเดีย ซึ่งทำการทดลองเลี้ยงขุน ระบุช่วงความเค็มที่เหมาะสมของปลาชนิดนี้ 0.5-12 ส่วนในพัน และบอกว่าเป็นปลาที่เลี้ยงได้ทั้งน้ำจืดและน้ำกร่อย สรุปเชิงปฏิบัติ คือ น้ำจืดถึงน้ำกร่อยอ่อนเป็นช่วงที่ทั้งเอกสารไทยและอินเดียพูดตรงกัน ส่วนน้ำเค็มจัด ไม่พบข้อมูลรองรับ อย่าเสี่ยงโดยไม่ทดลองบ่อเล็กก่อน ถ้าอยู่ใกล้ปากแม่น้ำ ให้วัดความเค็มของน้ำที่จะใช้ในช่วงที่น้ำทะเลหนุนสูงสุดและช่วงน้ำหลาก เพราะความเค็มเปลี่ยนมาก ดูแนวคิดเรื่องความเค็มได้ใน จัดการความเค็มบ่อกุ้งกร่อยช่วงหน้าแล้ง-หน้าฝน ต้องปรับยังไงไม่ให้กุ้งช็อก

เตรียมบ่อ

วิธีเตรียมบ่อในหนังสือของราชมงคลตะวันออก (ใช้กับบ่อดินที่เลี้ยงลูกปลา) มีขั้นตอนที่ใช้อ้างอิงได้ดังนี้

1. ระบายน้ำออกให้หมด ตากบ่ออย่างน้อย 7 วัน
2. กำจัดพืชน้ำและศัตรูของลูกปลาออกให้หมด ปรับพื้นก้นบ่อให้เรียบ
3. โรยปูนขาวบาง ๆ ให้ทั่วบ่อ ตามเอกสารระบุอัตรา 100-150 กิโลกรัมต่อไร่
4. เติมน้ำโดยกรองผ่านถุงกรองจากมุ้งเขียวตาละเอียดเพื่อกันศัตรูปลา
5. ถ้าเป็นบ่อขุดใหม่ ไม่ต้องกังวลเรื่องศัตรูหรือเชื้อโรคสะสมมากนัก

เอกสารของอินเดียแนะนำบ่อสี่เหลี่ยมพื้นที่ 1,000-2,000 ตารางเมตร ความลึกน้ำ 1.2-1.5 เมตร ตากบ่อ 7-10 วัน แล้วขุดตะกอนโคลนดำชั้นบนออกก่อนเลี้ยงรอบใหม่ บ่อพลาสติกรองก็ใช้ได้ ตัวเลขนี้มาจากการทดลองในอินเดีย ไม่ได้ผ่านการทดลองในไทย ใช้เป็นแนวคิดตั้งต้นเท่านั้น

ผู้ที่มีบ่อซีเมนต์หรือกระชังอยู่แล้ว ใช้ได้ตามที่ราชมงคลตะวันออกกล่าว แต่ไม่มีตัวเลขความหนาแน่นสำหรับระบบเหล่านี้ในเอกสารที่เปิดอ่าน ให้เริ่มจากน้อย และอ่านหลักคิดใน ปล่อยปลาแน่นเกินไปเสี่ยงอะไร: วิธีคิดจำนวนปลาต่อบ่อสำหรับมือใหม่

ลูกพันธุ์และการปล่อย

ปลาอีกงในธรรมชาติลดลงมาก บทความของอยู่ดีกินดีระบุว่าประชากรในแม่น้ำบางปะกงเกือบสูญพันธุ์ เพราะปลาตระกูลนี้ชอบน้ำสะอาดไหลเวียน จึงไม่ควรจับลูกปลาธรรมชาติมาเลี้ยง ให้ติดต่อศูนย์วิจัยและพัฒนาประมงน้ำจืดเพชรบุรีที่เพาะสำเร็จ หรือศูนย์วิจัยและพัฒนาประมงน้ำจืดชลบุรี (เขต 7) ที่ศึกษาการเลี้ยงในบ่อนาข้าวอินทรีย์ที่ฉะเชิงเทรา หรือประมงอำเภอ เพื่อถามว่าตอนนี้มีลูกพันธุ์จำหน่ายหรือไม่ เอกสารที่เปิดอ่านไม่ได้ระบุรายชื่อผู้ขายหรือราคาลูกพันธุ์

การปล่อยปลาลงบ่อ ควรปรับอุณหภูมิและความเค็มของน้ำในถุงให้ใกล้น้ำบ่อก่อน เอกสารอินเดียแนะนำแช่ถุงในน้ำบ่อ 30-45 นาที แล้วค่อยเติมน้ำบ่อเข้าถุงทีละน้อยจนอุณหภูมิและความเค็มเท่ากัน จึงปล่อยลูกปลา ในการทดลองอินเดีย ลูกปลาที่ปล่อยเป็นลูกปลาอายุ 60 วันที่อนุบาลในกระชังย่อย หนัก 0.85-0.86 กรัม ยาว 40-42 มิลลิเมตร ปล่อยที่ 20 ตัวต่อตารางเมตร ซึ่งเป็นความหนาแน่นสูงสุดที่ทดลอง ไม่ได้แปลว่าเหมาะกับบ่อทุกแห่งในไทย

อาหาร

จากเอกสารอินเดีย ค่าอาหารเป็นสัดส่วนประมาณ 40-60 เปอร์เซ็นต์ของต้นทุนการผลิตทั้งหมด การให้อาหารใช้อาหารเม็ดโปรตีน 28-30 เปอร์เซ็นต์ ไขมัน 5-6 เปอร์เซ็นต์ ในอัตราร้อยละ 5 ของน้ำหนักตัว 2 เดือนแรก แล้วลดเหลือร้อยละ 3 ของน้ำหนักปลาทั้งบ่อ แบ่งให้เช้า (06:00) และเย็น (18:00) ปรับปริมาณทุก 15 วันจากการสุ่มวัดปลา 30 เปอร์เซ็นต์ของที่ปล่อย ลดอาหารเมื่อออกซิเจนต่ำ ฝนตก หรืออุณหภูมิสูงมาก และใช้ถาดเช็กอาหาร (check tray) ตรวจว่าให้อาหารพอดีหรือไม่

ฝั่งไทย หนังสือราชมงคลตะวันออกใช้อาหารเม็ดลอยน้ำโปรตีนไม่ต่ำกว่า 30 เปอร์เซ็นต์กับพ่อแม่พันธุ์ วันละครั้งในอัตรา 3 เปอร์เซ็นต์ของน้ำหนักตัว ผู้เขียนแนะนำให้ใช้อาหารกบที่โปรตีนประมาณ 40 เปอร์เซ็นต์สำหรับพ่อแม่พันธุ์ ตัวเลขนี้ใช้กับพ่อแม่พันธุ์ ไม่ใช่ปลาเลี้ยงขุน ยี่ห้อและสูตรอาหารสำเร็จรูปให้เลือกตามร้านอาหารสัตว์น้ำในพื้นที่ และตรวจฉลากโปรตีน

ถ้าให้อาหารลอยน้ำ ให้สังเกตว่าปลาขึ้นมากินหรือไม่ และใช้ถาดเช็กอาหารตามที่เอกสารอินเดียแนะนำ ถ้าอาหารเหลือในถาดทุกครั้ง ให้ลดปริมาณมื้อถัดไป เพราะอาหารเหลือทำให้น้ำเสียและเพิ่มต้นทุนโดยไม่จำเป็น

คุณภาพน้ำ

สองคอลัมน์ไม่ตรงกันทั้งหมด เพราะมาจากงานคนละจุดประสงค์ ถ้าต้องกำหนดเป้าหมายให้บ่อตัวเอง ให้ใช้ช่วงที่ซ้อนกันเป็นหลัก คือ pH ประมาณ 7.5-8.5 ออกซิเจนไม่ต่ำกว่า 5 และความเค็มไม่เกิน 10 แล้วปรึกษาประมงอำเภอ ดูสัญญาณปลาลอยหัวและการจัดการน้ำเพิ่มได้ใน จัดการคุณภาพน้ำในบ่อปลา: สี กลิ่น ออกซิเจน และสัญญาณอันตราย

โรคที่ต้องระวัง

ไม่พบเอกสารของกรมประมงหรือมหาวิทยาลัยที่ระบุโรคเฉพาะของปลาอีกงในการเลี้ยงขุนในไทย เอกสารอินเดียแนะนำให้ตรวจดูปลาด้วยตาอย่างสม่ำเสมอ ดูปรสิต เลือดออก สีผิดปกติ ครีบผิดรูป และเมือก และเสริมสารช่วยภูมิคุ้มกันในอาหารตามคำแนะนำ ไม่ระบุยาตัวใด

• สังเกตทุกเช้า: ปลาลอยหัว ว่ายหมุน ลำตัวมีแผล ครีบเปื่อย เมือกมากผิดปกติ
• ตักปลาตายออกทันที ห้ามทิ้งในบ่อ
• แยกปลาป่วยที่ยังว่ายได้ไปไว้ในภาชนะต่างหากเพื่อสังเกต
• ห้ามเดาชนิดยาหรือขนาดเอง ให้ปรึกษาประมงอำเภอหรือนักวิชาการประมงก่อนใช้ยาทุกครั้ง เพราะยาผิดชนิดทำให้ปลาตายมากขึ้นและตกค้างในเนื้อปลาที่จะขาย

ตัวอย่างคำนวณรายได้ ใช้ฝึกคิด ไม่ใช่คำสัญญา

ตารางนี้ต่อยอดจากตัวเลขสองแหล่ง คือผลผลิตที่รายงานในการทดลองของอินเดีย และราคาหน้าฟาร์มที่รายงานในหนังสือของไทย ซึ่งสภาพบ่อ อาหาร และเวลาต่างกัน จึงเป็นตัวอย่างเพื่อให้เห็นวิธีคิดเท่านั้น

สูตรที่ใช้ คือ กำไรสุทธิ = รายได้รวม - ต้นทุนรวม และต้นทุนรวม = ต้นทุนคงที่ + ต้นทุนผันแปร ข้อควรรู้ คือ CIBA รายงานต้นทุนผลิต 90-120 รูปีต่อกิโลกรัม เทียบกับราคาขาย 250-300 รูปี (ตลาดอินเดียในปี 2565) แต่ค่าเงินและโครงสร้างต้นทุนต่างจากไทย จึงไม่ควรเอาสัดส่วนนี้มาใช้ตรง ๆ สิ่งที่ต้องทำก่อนลงทุนใหญ่คือทดลองบ่อเล็กหนึ่งรอบ แล้วคำนวณต้นทุนต่อกิโลกรัมจากบิลจริง เปรียบเทียบกับราคาที่ผู้ซื้อยืนยัน ถ้าต้องการเปรียบเทียบกับปลาน้ำกร่อยชนิดอื่น ดูการตัดสินใจเริ่มเลี้ยงปลากะพงในบทความ ควรเริ่มปลากะพงหรือไม่? เช็กพื้นที่ เงินทุน เวลา ตลาด และความเสี่ยง

เก็บเกี่ยวและขาย

เอกสารไทยระบุเวลาเลี้ยงประมาณ 4-6 เดือน ส่วนการทดลองอินเดียเลี้ยงนาน 7 เดือน (รวมช่วงฤดูหนาว 3 เดือน) ปลาถึงขนาดประมาณ 40-60 กรัม ความต่างนี้อธิบายได้บางส่วนว่าขนาดจับขายที่ตลาดไทยต้องการอาจเล็กกว่า แต่เอกสารไม่ระบุตรง ๆ ให้สุ่มชั่งน้ำหนักปลาทุก 15 วัน และถามผู้ซื้อว่าต้องการขนาดเท่าไร

ตลาดที่ปรากฏในเอกสาร คือขายสดหน้าฟาร์ม และขายชำแหละแล้วในตลาดท้องถิ่นของจันทบุรี ที่รายงานราคาปลีก 200-250 บาทต่อกิโลกรัม (ฉบับ พ.ย. 2566) ในอินเดียและบังกลาเทศ ปลาชนิดนี้ยังมีการค้าเป็นปลาสวยงามด้วย ข้อมูลนี้มาจากหนังสือราชมงคลตะวันออกที่อ้างงานวิจัยต่างประเทศ ไม่ได้ยืนยันตลาดปลาสวยงามในไทย

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ซื้อลูกปลาโดยไม่ยืนยันชนิด จนได้ปลาชื่อคล้ายแต่เป็นคนละชนิด
• จับลูกปลาธรรมชาติมาเลี้ยง ทั้งที่ประชากรธรรมชาติลดลงมาก
• เลี้ยงรวมกับลูกปลาหรือกุ้งเล็ก เพราะปลาอีกงเป็นสัตว์กินเนื้อ
• ปล่อยลงบ่อทันทีโดยไม่ปรับน้ำ ทำให้ปลาช็อกจากความเค็มและอุณหภูมิต่างกัน
• เอาตัวเลขผลผลิตจากอินเดียมาคิดกำไรโดยไม่ทดลองบ่อเล็กก่อน
• ลงทุนก่อนมีผู้ซื้อที่ยืนยันราคาและขนาด

รายการตรวจก่อนลงทุน

• ได้ชื่อวิทยาศาสตร์ Mystus gulio จากผู้ขายหรือหน่วยงานประมง
• มีแหล่งลูกพันธุ์จากโรงเพาะที่ตรวจสอบได้
• วัดความเค็มของน้ำที่จะใช้ทั้งช่วงหน้าแล้งและหน้าฝน
• มีถุงกรองมุ้งเขียวตาละเอียดและเครื่องเติมอากาศสำรอง
• มีผู้ซื้อและราคาที่ยืนยันเป็นลายลักษณ์อักษรหรือข้อความ
• มีเบอร์ประมงอำเภอไว้ปรึกษาเรื่องโรค

สรุป

ปลาอีกง (Mystus gulio) เป็นปลาท้องถิ่นที่เพาะพันธุ์ได้และเอกสารบอกว่าเลี้ยงง่าย แต่ข้อมูลเลี้ยงขุนของไทยที่ตรวจสอบได้ยังน้อย ตัวเลขผลผลิตมาจากอินเดีย ให้เริ่มจากยืนยันชนิด หาลูกพันธุ์จากโรงเพาะ วัดความเค็มและคุณภาพน้ำ ทดลองบ่อเล็ก และคำนวณต้นทุนจากบิลจริงก่อนขยาย (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569)

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลตะวันออก — หนังสือ "การเพาะพันธุ์ปลาแขยงกง" ชื่อวิทยาศาสตร์ ราคา เวลาเลี้ยง น้ำพ่อแม่พันธุ์ อาหาร การเตรียมบ่อ (ฉบับ พ.ย. 2566) https://arit.rmutto.ac.th/e-book/admin/book_file/169bookfile.pdf
• 📄อยู่ดีกินดี (10 พ.ย. 2566) — ฟื้นปลาอีกงให้บางปะกง ชื่อเรียก ที่อยู่ สถานะประชากร การเพาะพันธุ์ของศูนย์วิจัยฯ เพชรบุรี https://www.xn--12c1bbt6bxd9bge7a7m.com/บทความ/น้ำพึ่งเรือเสือพึ่งป่า/ฟื้นปลาอีกงให้บางปะกง/
• 📄ICAR-CIBA, Aquaculture Spectrum vol 5 issue 10 (ต.ค. 2565) — Scientific farming technique of brackishwater catfish Mystus gulio https://ciba.res.in/wp-content/uploads/2022/12/Scientific-farming-technique-of-brackishwater-catfish-mystus-gulio-A-step-towards-aquaculture-diversification.pdf
• 📄THBIF โครงการ ทะเลสาบสงขลา — ปลาตะกรับ Scatophagus argus (ใช้ยืนยันว่าเป็นปลาคนละชนิด) https://thbif.onep.go.th/minisite/lagoon/taxons/detail/163

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ