ปลาสร้อยมีปัญหาอะไรบ้าง สาเหตุที่พบบ่อยและวิธีแก้

คำตอบเร็ว: ปัญหาของปลาสร้อยที่เจอบ่อยในบ่อเลี้ยงมี 4 กลุ่มใหญ่ คือ ออกซิเจนในน้ำตกเฉพาะช่วงเช้ามืดหรือหลังฝนหนัก ค่า pH และความขุ่นแกว่งเร็ว ปรสิตหรือแผลติดเชื้อตามหลังที่ปลาเครียด และนิสัยปลาที่อยู่เป็นฝูงแล้วหนีออกจากบ่อเมื่อน้ำหลาก ข้อมูลเฉพาะของปลาสร้อยในบ่อเลี้ยง เช่น อัตรารอดหรืออัตราปล่อยมาตรฐาน กรมประมงยังไม่มีเอกสารที่ผู้เขียนเปิดตรวจพบ บทความนี้จึงใช้หลักคุณภาพน้ำและสุขภาพสัตว์น้ำที่กรมประมงเผยแพร่ แล้วบอกตรง ๆ ว่าส่วนไหนยังไม่มีตัวเลขเฉพาะชนิด (ข้อมูล ณ พ.ย. 2569)

คนที่เริ่มเลี้ยงปลาสร้อยมักเจอปัญหาเดียวกัน คือไปหาคู่มือแล้วไม่เจอ ปลานิลและปลาดุกมีตารางอัตราปล่อยกับสูตรอาหารให้เปิดดูได้ทันที แต่ปลาสร้อยเป็นปลาพื้นบ้านที่คนไทยรู้จักจากแม่น้ำ หนอง บึง และตลาดปลาสด งานเขียนเรื่องการเลี้ยงให้ได้ผลจึงน้อยกว่ามาก บทความนี้ไม่ได้ตั้งใจเดาตัวเลขมาเติมช่องว่างนั้น แต่แยกให้เห็นว่าปัญหาไหนมีหลักฐานจากหน่วยงานรัฐรองรับ ปัญหาไหนเป็นการนำหลักคุณภาพน้ำทั่วไปมาประยุกต์ และปัญหาไหนยังไม่มีใครวัดไว้

ก่อนอ่านต่อ ถ้าอยากรู้ว่าปลาสร้อยแต่ละชนิดเลี้ยงร่วมกับปลาอื่นได้ไหมหรือคิดต้นทุนอย่างไร ให้ดูบทความเดิมของเว็บเราที่ตอบคนละมุมกับเรื่องนี้ ได้แก่ การเลี้ยงปลาสร้อยขาวในบ่อดินร่วมกับปลาชนิดอื่น และ ต้นทุนเลี้ยงปลาสร้อยนกเขาในบ่อดิน บทความนี้เน้นเฉพาะ "เกิดอะไรขึ้นเมื่อมีปัญหา" และ "ดูอย่างไรว่าปัญหามาจากอะไร"

ปลาสร้อยคือปลาอะไร และทำไมจึงต้องรู้ก่อนแก้ปัญหา

คำว่า "ปลาสร้อย" ในภาษาชาวบ้านครอบคลุมปลาหลายชนิดในวงศ์ปลาตะเพียน ที่พบบ่อยในตลาดคือ ปลาสร้อยขาว (ชื่อวิทยาศาสตร์ Henicorhynchus siamensis ชื่อสามัญ Jullien’s mud carp) และปลาสร้อยนกเขา ซึ่งบางพื้นที่เรียกปลาขี้ขม เอกสารของกรมประมงเรื่องปลาสร้อยขาวระบุว่า ลำตัวเพรียวรูปกระสวย ปากเล็กอยู่เกือบปลายสุดของจะงอยปาก ตาเล็ก ตัวสีเงินอมเทา ขนาดใหญ่สุดที่พบ 20 เซนติเมตร และขนาดที่พบทั่วไปราว 15 เซนติเมตร

ข้อมูลที่ส่งผลต่อการแก้ปัญหามากที่สุดในเอกสารฉบับเดียวกันคือ ปลาชนิดนี้ "พบอยู่รวมกันเป็นฝูง และมีการย้ายถิ่นขึ้นต้นน้ำหรือบริเวณน้ำหลากในฤดูวางไข่และหากิน" พบในแหล่งน้ำหลาก หนอง บึง และแม่น้ำขนาดใหญ่ของภาคกลาง ภาคเหนือ ภาคตะวันออก และภาคอีสาน เอกสารยังระบุการใช้ประโยชน์ไว้ว่า นำมาปรุงอาหารได้ แปรรูปเป็นปลาร้า ปลารมควัน น้ำปลา และเลี้ยงเป็นปลาสวยงามได้

จากข้อมูลเพียงสามบรรทัดนี้ เรามองเห็นต้นตอของปัญหาหลายข้อล่วงหน้า ปลาที่ชีวิตผูกกับฤดูน้ำหลากจะไวต่อการเปลี่ยนแปลงของน้ำเมื่อฝนมา ปลาที่อยู่เป็นฝูงจะมีปัญหาเมื่อต้องอยู่ในพื้นที่แน่นและน้ำนิ่ง และปลาที่ตัวเล็กขนาดไม่เกิน 20 เซนติเมตรจะขายได้ราคาจากการแปรรูปหรือขายสดเป็นกอง ไม่ใช่การขายเป็นตัวใหญ่ตัวเดียว

ตารางสรุป: ปัญหาที่พบบ่อยกับสัญญาณที่เห็นได้

ปัญหาที่ 1: ออกซิเจนละลายน้ำต่ำ

สำนักงานประมงจังหวัดสระบุรีเผยแพร่บทความเรื่องคุณสมบัติของน้ำกับการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ (ประกาศ 8 มิถุนายน 2564) ระบุเกณฑ์ออกซิเจนละลายน้ำไว้ว่า ต่ำกว่า 0.3 มิลลิกรัมต่อลิตร ปลาตายได้ ต่ำกว่า 1.0 มิลลิกรัมต่อลิตรเป็นเวลานานเป็นอันตราย และควรรักษาให้ไม่ต่ำกว่า 3 มิลลิกรัมต่อลิตร หรือถ้าต่ำกว่านั้นก็ไม่ควรเกิน 2 ถึง 3 ชั่วโมง อาการขาดออกซิเจนที่บทความระบุคือปลาว่ายเร็ว กระโดด และโผล่ปากเหนือน้ำ

ประเด็นที่เกษตรกรพลาดบ่อยคือวัดเฉพาะตอนบ่าย แพลงก์ตอนสังเคราะห์แสงช่วงกลางวันทำให้น้ำมีออกซิเจนสูง แต่ตอนกลางคืนจนถึงเช้ามืดแพลงก์ตอนกลับใช้ออกซิเจน คาร์บอนไดออกไซด์ที่สูงช่วงเช้ามืดยังทำให้ปลารับออกซิเจนได้น้อยลง บทความของสำนักงานประมงสระบุรีระบุว่าปลาเริ่มหลีกเลี่ยงน้ำเมื่อคาร์บอนไดออกไซด์เกิน 5 มิลลิกรัมต่อลิตร และความโปร่งใสของน้ำที่เหมาะอยู่ที่ 30 ถึง 60 เซนติเมตร ต่ำกว่า 30 เซนติเมตรแปลว่าน้ำขุ่นหรือมีแพลงก์ตอนมากเกินไป

ปลาสร้อยเป็นปลาฝูง เมื่อออกซิเจนตก ปลาทั้งฝูงจะลอยหัวพร้อมกันและตายเป็นจำนวนมากในเวลาสั้น ผลต่างจากปลาที่แยกกันอยู่เป็นตัว ๆ ข้อสังเกตนี้เป็นการอนุมานจากนิสัยฝูงที่กรมประมงระบุ ไม่ใช่ตัวเลขที่ใครวัดในบ่อเลี้ยงปลาสร้อย

วิธีแก้ที่กรมประมงแนะนำ

• ใช้เครื่องพ่นน้ำเป็นฝอยหรือเครื่องตีน้ำเพื่อดึงออกซิเจนจากอากาศลงน้ำในระยะสั้น
• เมื่อแพลงก์ตอนมากเกินไป ระบายน้ำออกประมาณหนึ่งในสามของปริมาณเดิมแล้วเติมน้ำใหม่
• ลดการให้อาหารและปุ๋ยเมื่อน้ำเขียวจัด ดูดตะกอนก้นบ่อ และไม่เลี้ยงหนาแน่นเกินไป
• ติดตั้งเครื่องเติมอากาศบ่อปลาไว้ล่วงหน้า อย่ารอให้ปลาลอยหัวแล้วค่อยหา

ปัญหาที่ 2: pH ความขุ่น และอุณหภูมิ

ช่วง pH ที่บทความของสำนักงานประมงสระบุรีระบุว่าเหมาะสมคือ 6.5 ถึง 9.0 ถ้า pH ต่ำ ปลาจะผิวซีด ว่ายเร็ว และฮุบอากาศ ถ้า pH สูงปลาจะครีบกร่อนและเหงือกระคายเคือง ค่า pH ในบ่อขึ้นลงตามเวลา โดยสูงช่วงบ่ายเพราะแพลงก์ตอนสังเคราะห์แสง การเปลี่ยนไม่ควรเกิน 2 หน่วยต่อวัน วิธีแก้ที่ระบุคือ ใส่ปูนขาวเมื่อดินหรือน้ำเป็นกรด และถ้า pH สูงในช่วงบ่ายให้ลดปุ๋ยกับอาหาร ถ่ายน้ำบางส่วน แล้วเติมปูนขาว 50 ถึง 60 กิโลกรัมต่อไร่ ซึ่งเป็นอัตราสำหรับบ่อที่เลี้ยงปลาทั่วไป ไม่ใช่อัตราเฉพาะปลาสร้อย

เรื่องอุณหภูมิ เอกสารเดียวกันระบุว่าปลาเขตร้อนอยู่สบายในช่วง 25 ถึง 32 องศาเซลเซียส น้ำผิวบ่อบางวันเกิน 35 องศาเซลเซียส และอุณหภูมิที่เปลี่ยนกะทันหันทำให้ปลาอ่อนแอติดเชื้อง่าย ข้อนี้เกี่ยวกับปลาสร้อยตรง ๆ เมื่อย้ายปลาจากถังขนส่งลงบ่อ ควรปรับอุณหภูมิให้ค่อยเป็นค่อยไป อย่าเทปลาลงทันที

ความขุ่นจากดินหลังฝนตกเป็นปัญหาที่เกษตรกรหลายรายเจอ บทความของสำนักงานประมงสระบุรีแนะนำว่า ถ้าขุ่นจากดิน ให้ใช้ปุ๋ยคอก 300 กิโลกรัมต่อไร่ หรือฟางแห้ง 300 ถึง 600 กิโลกรัมต่อไร่ ซึ่งใช้เวลาหลายสัปดาห์ หรือใช้สารส้มละลายน้ำฉีดให้ทั่วเพื่อตกตะกอนภายในไม่กี่ชั่วโมง ส่วนโดสสารส้มไม่ได้ระบุไว้ในบทความ ให้ปรึกษาประมงอำเภอ

ถ้าอยากอ่านต่อเรื่องสี กลิ่น และสัญญาณเตือนของน้ำในบ่อ ดูได้ที่ คุณภาพน้ำบ่อปลาแล้วมีปัญหา ซึ่งเป็นบทความกลางที่ใช้ได้กับปลาหลายชนิดรวมทั้งปลาสร้อย

ปัญหาที่ 3: ฝนหนัก น้ำหลาก และปลาหนีออกจากบ่อ

กรมประมงเตือนเกษตรกรในข่าวที่เผยแพร่ผ่านกระทรวงเกษตรและสหกรณ์เมื่อ 15 กรกฎาคม 2565 ว่าฝนตกหนักอาจทำให้น้ำท่วมฉับพลัน น้ำล้นตลิ่ง คุณภาพน้ำเปลี่ยนกะทันหัน ออกซิเจนลดลง และ pH ลดลง ข่าวนั้นแนะนำให้เสริมคันบ่อ ขุดร่องระบายน้ำ ลอกตะกอน รักษาระดับน้ำประมาณ 2 ใน 3 ของบ่อเพื่อเผื่อรับน้ำฝน และเปิดเครื่องตีน้ำเมื่ออากาศปิดหรือฝนตก

สำหรับปลาสร้อย ฝนต้นฤดูเป็นช่วงเดียวกับที่ปลาในธรรมชาติอพยพขึ้นน้ำหลาก ตามข้อมูลในเอกสารของกรมประมง ปลาที่ถูกขังในบ่อจึงมีแนวโน้มว่ายหาทางออกเมื่อน้ำไหลล้น การเก็บระดับน้ำต่ำกว่าสันคันบ่อ และทำช่องระบายน้ำล้นที่มีตาข่ายกันปลา เป็นข้อป้องกันที่ไม่ต้องรอตัวเลขวิจัย ส่วนการวัดว่าปลาสร้อยในบ่อหนีมากแค่ไหนต่อปี ยังไม่มีข้อมูลสาธารณะที่ผู้เขียนเปิดพบ

เรื่องเก็บน้ำและเตรียมน้ำก่อนหน้าแล้ง มีบทความที่เกี่ยวข้องกันคือ ปลายฝนต้องเก็บน้ำเข้าสระเท่าไหร่ถึงพอใช้ทั้งหน้าแล้ง

ปัญหาที่ 4: ปรสิต แผล และโรคติดเชื้อ

ข่าวเตือนของกรมประมงฉบับเดียวกันแยกอาการไว้ชัด ปรสิตภายนอก เช่น เห็บระฆัง ปลิงใส เห็บปลา ทำให้ปลาซึม ผอม กินอาหารน้อย ว่ายน้ำผิดปกติ ขับเมือกมาก และมีแผลเลือดออกที่ลำตัว ส่วนโรคจากแบคทีเรียทำให้เกิดแผลตกเลือดตามลำตัวและครีบ ท้องบวม ข่าวยกตัวอย่างแบคทีเรียในปลานิล และไวรัสบางชนิดไม่มีวิธีรักษา ต้องป้องกันด้วยการควบคุมคุณภาพน้ำและการให้อาหาร

ข้อควรระวังคือ ข่าวนี้พูดถึงปลาที่เลี้ยงเชิงพาณิชย์โดยรวม ไม่ได้ระบุว่าโรคเหล่านี้พบในปลาสร้อย ผู้เขียนค้นหาเอกสารโรคเฉพาะปลาสร้อยแล้วไม่พบ ดังนั้นถ้าปลาสร้อยของคุณป่วย ให้ถือว่าเป็นการสังเกตอาการแล้วส่งตัวอย่างตรวจ ไม่ใช่เดาชื่อโรคเอง

สิ่งที่ทำได้ทันทีโดยไม่ต้องใช้ยา

• แยกซากปลาตายออกจากบ่อทันที กรมประมงแนะนำให้ฝังหรือเผา ห้ามทิ้งในบ่อ
• จดจำนวนปลาตายต่อวัน เวลาที่พบ และสภาพน้ำ เพื่อให้เจ้าหน้าที่ประเมินได้
• หยุดเพิ่มปลาใหม่ลงบ่อที่กำลังมีปัญหา
• ติดต่อสำนักงานประมงอำเภอหรือจังหวัด หรือกองวิจัยและพัฒนาสุขภาพสัตว์น้ำ ตามช่องทางที่กรมประมงประกาศ ซึ่งในข่าวปี 2565 ระบุโทรศัพท์ 0 2561 5412 (ข้อมูลอาจเปลี่ยน ควรตรวจสอบซ้ำ)

เรื่องยาและสารฆ่าปรสิต บทความนี้ไม่ระบุชื่อและขนาดการใช้ เพราะขนาดที่ใช้ได้ขึ้นกับชนิดปรสิต ชนิดปลา และขนาดบ่อ ให้ประมงอำเภอเป็นผู้แนะนำ

ปัญหาที่ 5: ลูกปลาไม่ตรงชนิดและขนาดไม่เท่ากัน

เมื่อชื่อ "ปลาสร้อย" ใช้เรียกปลาหลายชนิด การซื้อลูกปลาตามชื่อเรียกอย่างเดียวมีความเสี่ยงที่จะได้ปลาที่นิสัยและความต้องการต่างกันมาอยู่บ่อเดียว กรมประมงระบุลักษณะของปลาสร้อยขาวไว้ละเอียด เช่น ครีบท้องและครีบก้นเป็นสีเหลืองนวล ครีบหลังมีจุดสีคล้ำ ปากเล็ก ตาเล็ก ก่อนซื้อให้ถามผู้ขายว่าเป็นชนิดไหน ขอดูปลาที่ใกล้โตเต็มที่ และเปรียบเทียบกับคำอธิบายนี้

เรื่องนี้เป็นเหตุผลที่ผู้เขียนแนะนำให้ผู้เริ่มต้นทดลองปล่อยจำนวนน้อยก่อน และไม่อ้างอัตรารอดจากแหล่งที่ไม่ใช่ข้อมูลเฉพาะชนิด ปลาที่ได้มาจากการจับตามธรรมชาติมักมีหลายขนาดและหลายชนิดปนกัน ซึ่งต่างจากลูกปลาที่ผ่านการเพาะจากหน่วยงานหรือฟาร์มที่ทะเบียนชัดเจน

ตัวอย่างบันทึกที่ควรทำ: ตารางกรอกเอง

ตารางนี้เป็นกรอบสำหรับกรอกข้อมูลของบ่อคุณเอง ไม่ใช่ตัวเลขอ้างอิง ผู้เขียนไม่ใส่ตัวเลขอัตราปล่อยหรืออัตรารอดเพราะยังไม่มีแหล่งที่ตรวจสอบได้

อุปกรณ์ที่ช่วยให้จดค่าเหล่านี้ได้จริงคือชุดวัดค่าน้ำหรือชุดทดสอบคุณภาพน้ำบ่อปลา แผ่นวัดความโปร่งใส และเทอร์โมมิเตอร์ ก่อนซื้อให้ตรวจว่าวัด pH และออกซิเจนได้หรือไม่ เพราะชุดทดสอบราคาถูกบางแบบวัดได้แค่ pH

ลำดับตรวจเมื่อพบปลาผิดปกติ

1. ดูเวลา ถ้าเป็นเช้ามืดหรือหลังฝน ให้สงสัยออกซิเจนก่อน เปิดเครื่องตีน้ำทันที
2. วัด pH และดูสีน้ำ น้ำเขียวเข้มจัดแปลว่าแพลงก์ตอนมาก น้ำแดงขุ่นหลังฝนแปลว่าดินไหลลงบ่อ
3. หยุดให้อาหารหนึ่งถึงสองวัน อาหารเหลือจะเพิ่มของเสียและใช้ออกซิเจน
4. ถ่ายน้ำประมาณหนึ่งในสามของบ่อ ถ้าแหล่งน้ำใหม่สะอาดและไม่มีสารเคมีจากโรงงานหรือพื้นที่เกษตร
5. ดูตัวปลา ถ้ามีแผลเลือดออก ผิวเปื่อย หรือเมือกมากผิดปกติ ถ่ายรูปไว้
6. ถ้าอาการไม่ดีขึ้นภายใน 1 ถึง 2 วัน ให้ติดต่อประมงอำเภอพร้อมรูปและบันทึกที่จดไว้

ปัญหาด้านตลาดและการขาย

กรมประมงระบุว่าปลาสร้อยขาวนำไปแปรรูปเป็นปลาร้า ปลารมควัน และน้ำปลาได้ ซึ่งแปลว่ามีช่องทางขายหลายแบบ แต่ราคารับซื้อของปลาสร้อยแต่ละพื้นที่ผันผวนตามฤดูกาลและปริมาณที่จับได้จากธรรมชาติ ผู้เขียนไม่พบราคากลางที่มีวันที่อ้างอิงจากหน่วยงานรัฐ จึงไม่ระบุตัวเลข ควรถามราคาจากผู้รับซื้อ ตลาดสดในพื้นที่ หรือกลุ่มแปรรูปก่อนตัดสินใจเลี้ยง และถามด้วยว่ารับซื้อขนาดไหน เพราะปลาที่ใหญ่สุดเพียงราว 20 เซนติเมตรทำให้ขนาดขายมีช่วงจำกัด

ปัญหาที่เกษตรกรหลายรายมองข้ามคือต้นทุนที่ไม่เห็นในตาราง เช่น ค่าไฟเครื่องตีน้ำ ค่าอาหารที่เหลือ และค่าเสียหายจากปลาหนี ถ้าต้นทุนต่อกิโลกรัมสูงกว่าราคาที่ผู้รับซื้อยอมจ่าย การเลี้ยงจะไม่คุ้มต่อให้ปลารอดดี ดูตัวอย่างวิธีคิดได้ในบทความ ต้นทุนเลี้ยงปลาสร้อยนกเขาในบ่อดิน

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• วัดน้ำเฉพาะตอนบ่าย แล้วพลาดช่วงออกซิเจนต่ำสุดตอนเช้ามืด
• ให้อาหารเพิ่มทันทีหลังปลากินน้อย ทั้งที่สาเหตุอาจเป็นน้ำเสีย
• ใช้สารเคมีหรือยาตามคำบอกเล่า โดยไม่รู้ชนิดปรสิตและไม่ได้ปรึกษาประมงอำเภอ
• ปล่อยระดับน้ำเต็มคันบ่อก่อนฝนใหญ่ ทำให้น้ำล้นและปลาหนี
• ทิ้งซากปลาตายไว้ในบ่อ
• เชื่อตัวเลขอัตราปล่อยหรืออัตรารอดจากเว็บที่ไม่ระบุชนิดปลาและไม่มีแหล่งที่มา
• ซื้อลูกปลาตามชื่อเรียกโดยไม่ตรวจชนิด

สรุป

ปัญหาหลักของการเลี้ยงปลาสร้อยคือคุณภาพน้ำที่แกว่งตามฝน ออกซิเจนต่ำตอนเช้ามืด การเกิดปรสิตหรือแผลเมื่อปลาเครียด และนิสัยปลาที่อยู่เป็นฝูงและย้ายถิ่นช่วงน้ำหลาก ตัวเลขเกณฑ์น้ำในบทความนี้มาจากกรมประมงและใช้กับปลาน้ำจืดทั่วไป ไม่ใช่ผลวัดเฉพาะปลาสร้อย ส่วนอัตรารอด อัตราปล่อย และโรคเฉพาะชนิดยังไม่มีแหล่งอ้างอิงที่ตรวจได้ เกษตรกรจึงควรจดบันทึกของบ่อตนเองและปรึกษาประมงอำเภอก่อนใช้ยาหรือสารเคมีทุกครั้ง

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมประมง — เอกสารปลาสร้อยขาว (Jullien’s mud carp) — ลักษณะทั่วไป ขนาด 15 และ 20 เซนติเมตร นิสัยอยู่เป็นฝูงและย้ายถิ่นในฤดูวางไข่ การใช้ประโยชน์ https://www4.fisheries.go.th/local/file_document/20191125144658_1_file.pdf
• 📄สำนักงานประมงจังหวัดสระบุรี กรมประมง — ว่าด้วยเรื่องน้ำ คุณสมบัติของน้ำกับการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ (8 มิ.ย. 2564) — เกณฑ์ pH ออกซิเจน ความโปร่งใส อุณหภูมิ และวิธีแก้เบื้องต้น https://www4.fisheries.go.th/local/index.php/main/view_announce/9/8055
• 📄กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ / กรมประมง — เตือนเกษตรกรเฝ้าระวังสัตว์น้ำในช่วงฤดูฝน (15 ก.ค. 2565) — อาการปลาลอยหัว ปรสิต แบคทีเรีย และแนวทางจัดการบ่อช่วงฝนหนัก https://www.moac.go.th/news-preview-441491791624

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ