วิธีเพาะเห็ดตับเต่า ตั้งแต่เตรียมวัสดุ ทำก้อนเชื้อ จนเก็บดอก

คำตอบเร็ว: เห็ดตับเต่าไม่ได้เพาะเป็นก้อนเชื้อในโรงเรือนแบบเห็ดนางฟ้า เพราะเป็นเห็ดที่อยู่ร่วมกับรากไม้ เกษตรกรไทยเพาะโดยใส่เชื้อลงดินใกล้รากไม้อาศัย เช่น ต้นโสน ไม้สกุล Spondias หรือหว้า แล้วรักษาความชื้นและรอผลผลิต ซึ่งในรายงานที่ตรวจพบใช้เวลาประมาณ 3 ปี และการทดลองบางแห่งก็ไม่ได้ผล (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569) ผมไม่พบสูตรก้อนเชื้อตับเต่าสำหรับขายในไทยที่ตรวจสอบได้ จึงขอบอกตรง ๆ ว่าหัวข้อ "ทำก้อนเชื้อ" ในคำถามนี้ไม่ใช่วิธีที่ใช้กันจริงในไทย

ชื่อบทความถามถึงการทำก้อนเชื้อ ผมเลยต้องเริ่มจากการแก้ความเข้าใจก่อน เห็ดตับเต่า (Phlebopus portentosus) ไม่เหมือนเห็ดนางฟ้า เห็ดฟาง หรือเห็ดหอม ที่ย่อยขี้เลื่อยหรือฟางเองได้ เห็ดตับเต่าเป็นเห็ดที่ต้องมีรากพืชอาศัยอยู่ด้วย บทความนี้จึงเล่าสิ่งที่งานวิจัยและเกษตรกรไทยทำจริง คือเพาะแบบใส่เชื้อลงดินใกล้ต้นไม้ และบอกชัดว่าส่วนใดมีหลักฐาน ส่วนใดยังยืนยันไม่ได้ ผมไม่ได้เขียนตัวเลขที่ไม่มีที่มา

ทำไมเห็ดตับเต่าไม่เหมาะกับก้อนเชื้อในโรงเรือน

งานวิจัยของสถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งประเทศไทย (วว.) ที่ตีพิมพ์ในวารสารวิทยาศาสตร์เกษตร ปีที่ 18 ฉบับที่ 1 (2564) ระบุว่าเห็ดตับเต่าไม่สามารถเพาะในโรงเรือนเห็ดแบบปกติได้ และศึกษาการใช้ต้นกล้าหว้าเป็นพืชอาศัย พบว่าต้นกล้าอายุ 7 เดือนเหมาะที่สุดสำหรับใส่เชื้อ และการสร้างเอคโตไมคอร์ไรซาที่รากสูงสุดเมื่อ 3 เดือนหลังใส่เชื้อ ในห้องปฏิบัติการ เส้นใยโตบนอาหารเลี้ยงเชื้อ PCA ที่ 25 องศาเซลเซียส ได้ 0.220 เซนติเมตรต่อวัน และการเพาะเลี้ยงแบบเหลวเหมาะที่ค่ากรดด่าง 6

ถ้าอย่างนั้นทำไมมีคนพูดถึงก้อนเชื้อตับเต่า ผมพบรายงานที่เล่าถึงวิธีขวดในจีนเท่านั้น คือบริษัทฮ่องเจิน (Hongzhen) ใช้ขวด 1,100 มิลลิลิตร วัสดุขี้เลื่อยผสมแป้งและดิน นึ่ง 121 องศาเซลเซียสนาน 2 ชั่วโมง บ่ม 28 องศา ประมาณ 40 วัน แล้วกลบดิน 2 เซนติเมตร รออีก 10 วัน ตุ่มดอกใน 5 วัน รวมประมาณ 60 วัน น้ำหนักดอกเฉลี่ย 126 กรัม (ที่มา: Frontiers in Microbiology 2019) รายงานนี้ไม่ระบุความชื้นและอุณหภูมิตอนออกดอก และเป็นระบบอุตสาหกรรมที่ต่างจากฟาร์มเกษตรกรไทย ผมไม่พบสูตรก้อนหรือขวดตับเต่าเชิงพาณิชย์ในไทยที่ตรวจสอบได้ ผู้สนใจต้องสอบถามนักวิจัยของ วว. หรือกรมวิชาการเกษตรโดยตรง

เห็ดตับเต่าที่กินได้ และข้อควรระวังเรื่องเห็ดป่า

งานของศูนย์วิจัยพืชสวนเชียงราย กรมวิชาการเกษตร (พ.ศ. 2549-2552) เก็บเชื้อ 47 ไอโซเลตจากใต้ต้นไม้สกุล Spondias กระท้อน หว้า และส้มโอ แบ่งตามสปอร์เป็นสองกลุ่ม กลุ่มสปอร์รูปไข่ขนาด 5.36-10.72×5.36-8.04 ไมโครเมตรที่เนื้อเปลี่ยนเป็นสีน้ำเงินเมื่อตัด และกลุ่มสปอร์กลมขนาด 5.36 ไมโครเมตรที่เนื้อไม่เปลี่ยนสี ผู้เขียนเรื่องนี้ใช้ชื่อว่า "เห็ดตับเต่าที่รับประทานได้" ซึ่งสื่อว่ามีเห็ดบางชนิดที่คล้ายกันแต่กินไม่ได้ อย่าเก็บเห็ดป่ามากินตามภาพในอินเทอร์เน็ต ต้องให้ผู้ที่รู้จักเห็ดจริงในพื้นที่ยืนยัน และอ่านแนวทางที่ เก็บเห็ดป่าหน้าฝนอย่างไรให้ปลอดภัย ก่อนทุกครั้ง

วิธีที่เกษตรกรไทยทำจริง: ใส่เชื้อลงดินใกล้รากไม้อาศัย

ตัวอย่างหนึ่งที่เผยแพร่ในหน้าภูมิปัญญาของกรมส่งเสริมการเกษตรคือเกษตรกร สำราญ ข้างศิริ ตำบลสามเรือน อำเภอบางปะอิน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ทำในพื้นที่ลุ่มริมน้ำ ใช้ต้นโสน ต้นทองหลาง ต้นไม้สกุล Spondias แค และมะม่วง เป็นไม้อาศัย ใช้น้ำฝนตามธรรมชาติ ยกแปลงให้สูง เริ่มใส่เชื้อเมื่อโสนสูงประมาณ 150 เซนติเมตร เชื้อทำจากเห็ดแก่ 1 กิโลกรัมต่อน้ำ 10 ลิตร แล้วใช้เชื้อเหลวสัดส่วน 1 ต่อ 3 กับน้ำที่ไม่มีคลอรีน รดได้นานถึง 3 ปี เก็บผลผลิตตอนเช้า ไม่ใช้สารเคมีในแปลง และไม่ปล่อยสัตว์ปีกเดินคุ้ยเขี่ย ข้อมูลหน้านี้มีบางส่วนไม่ชัด เช่นค่ากรดด่าง 3-7 และช่วงเวลาที่พิมพ์ผิด ผมจึงไม่นำตัวเลขสองส่วนนี้มาใช้

อีกตัวอย่างเป็นเกษตรกร พุฒินันท์ พันธุ์เครือ จังหวัดปัตตานี ที่เล่าไว้ในเว็บไซต์ของกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ เมื่อ 30 มิถุนายน 2565 มี 3 เทคนิคคือ ใช้ดินผิวหน้าจากแปลงที่มีเห็ดอยู่แล้ว เสียบชิ้นวุ้นเชื้อเข้ากับรากกล้า และใช้เชื้อเหลวผสมขี้เลื่อยหรือปุ๋ยหมัก ใช้ดินราว 1 ช้อนชาต่อถุงกล้า ต้นทุนที่เกษตรกรรายงานราว 50 บาทต่อไร่ ค่ากรดด่าง 6.5-7 (ข้อมูลในหน้าไม่สอดคล้องกันเอง ผมจึงถือว่ายังยืนยันไม่ได้) คลุมด้วยใบไม้ และใช้เวลาประมาณ 3 ปีกว่าจะออกดอก ทั้งสองตัวอย่างเป็นคำบอกเล่าของเกษตรกร ไม่ใช่ผลทดลองที่มีกลุ่มเปรียบเทียบ

เว็บไซต์ศูนย์ความรู้เห็ดบอลีต ของมหาวิทยาลัยราชภัฏบุรีรัมย์ ระบุวิธีเตรียมเชื้อว่า ปั่นเห็ดแก่กับน้ำที่ไม่มีคลอรีนอัตราส่วน 1 ต่อ 1 หมักข้ามคืน แล้วเจือจาง 2-3 เท่า ขุดหลุมลึกประมาณหนึ่งฝ่ามือ ห่างกันประมาณหนึ่งศอก ใส่เชื้อประมาณถ้วยเล็ก 1 ถ้วยต่อหลุม แล้วรอ 1-3 ปี และไม่ฝังเมล็ดข้าวฟ่างใกล้ราก

ขั้นตอนโดยย่อสำหรับคนที่อยากทดลอง

1. เลือกพื้นที่และต้นไม้อาศัย ที่ลุ่มริมน้ำมีน้ำตามธรรมชาติตามตัวอย่างที่อยุธยา ต้นไม้ที่ใช้ในแหล่งข้อมูลคือโสน ไม้สกุล Spondias ทองหลาง หว้า กระท้อน และส้มโอ ผลการทดลองของศูนย์วิจัยพืชสวนเชียงรายไม่เท่ากัน โสนไม่ออกดอกใน 3 ปี และส้มโอยืนยันไม่ได้ว่าเชื้อที่รากเป็นตับเต่า
2. เตรียมแปลง ยกแปลงให้ระบายน้ำดี คลุมโคนด้วยใบไม้แห้งเพื่อรักษาความชื้น
3. ได้เชื้อมาจากไหน ใช้เห็ดแก่จากแปลงที่มีผลผลิตอยู่แล้ว ปั่นกับน้ำที่ไม่มีคลอรีน หรือเชื้อวุ้นจากห้องปฏิบัติการ ผมไม่พบหน่วยงานที่ประกาศจำหน่ายหัวเชื้อตับเต่าอย่างเป็นทางการ ต้องสอบถาม วว. กรมวิชาการเกษตร หรือเกษตรกรที่ทำอยู่
4. ใส่เชื้อลงหลุมใกล้ราก ตามวิธีของเกษตรกรข้างต้น จากนั้นรดน้ำที่ไม่มีคลอรีนสม่ำเสมอ
5. รอและดูแล ไม่ใช้สารเคมีในแปลง ไม่ปล่อยไก่เดินคุ้ยดิน เก็บผลผลิตตอนเช้า และบันทึกวันที่ใส่เชื้อ วันที่พบดอกแรก และจำนวนดอก

การกระตุ้นนอกฤดูมีรายงานของศูนย์วิจัยพืชสวนเชียงราย ในต้นไม้อาศัยที่เคยออกดอกตามธรรมชาติอยู่แล้ว ให้ใช้สปริงเกอร์ต่อเนื่อง 2 ชั่วโมง ติดต่อกัน 3 วัน หยุด 5 วัน แล้วให้สัปดาห์ละครั้ง ดอกจะออกประมาณ 2 สัปดาห์ถัดมาใต้ทรงพุ่ม วิธีนี้ใช้ได้เมื่อแปลงมีเชื้อตั้งตัวแล้วเท่านั้น ไม่ใช่วิธีเริ่มต้นสำหรับแปลงใหม่ นอกจากนี้ต้องมีสปริงเกอร์และปั๊มน้ำที่ทำงานได้จริงตามช่วงเวลา ซึ่งต้องคิดเป็นต้นทุนของแปลง

ผลทดลองในไทยที่ควรรู้ก่อนลงทุน

ตารางนี้บอกอย่างตรง ๆ ว่าความสำเร็จไม่สม่ำเสมอ บางคู่เชื้อกับต้นไม้ให้ผล บางคู่ไม่ให้ การลงทุนครั้งแรกจึงควรเป็นแปลงทดลองเล็ก ๆ ไม่ใช่ปลูกพืชอาศัยทั้งไร่

ต้นทุนตัวอย่างและตลาด

ตัวเลขต้นทุนที่พบจากแหล่งที่เปิดอ่านได้เพียงตัวเดียวคือ ราว 50 บาทต่อไร่ ตามที่เกษตรกรปัตตานีรายงานเฉพาะค่าเชื้อดิน ไม่รวมค่าที่ดิน ค่าไม้อาศัย ค่าน้ำ แรงงาน และเวลาที่ต้องรอ 3 ปี จึงเอาไปใช้เป็นต้นทุนรวมของโครงการไม่ได้ ตารางด้านล่างเป็นรายการที่ต้องจดเอง ไม่ใส่ราคาเป็นบาท เพราะไม่มีแหล่งที่ตรวจสอบได้

เรื่องรายได้ ข่าวเดลินิวส์ 6 สิงหาคม 2568 รายงานเรื่องเทศกาลเห็ดตับเต่าที่ตำบลสามเรือน วันที่ 9-10 สิงหาคม 2568 และอ้างว่าอยุธยาเป็นพื้นที่ปลูกใหญ่ที่สุด มีรายได้หลักสิบล้านบาทต่อปี แต่ข่าวไม่ระบุวิธีและตัวเลขต่อไร่ จึงใช้คำนวณรายได้ของฟาร์มเดี่ยวไม่ได้ ผมไม่พบราคารับซื้อที่มีวันที่จากแหล่งทางการ เห็ดตับเต่าเป็นผลผลิตตามฤดูฝนและราคาผันผวนตามพื้นที่ ให้ถามตลาดในพื้นที่อยุธยาหรือผู้รับซื้อโดยตรง

สูตรการคิดคือ ต้นทุนรวมเท่ากับต้นทุนคงที่ บวกต้นทุนผันแปร และต้นทุนต่อกิโลกรัมเท่ากับต้นทุนรวมหารปริมาณขายที่ได้จริง เพราะต้องรอ 3 ปี ให้นำต้นทุนทั้งหมดของ 3 ปีมารวมก่อนหาร และต้องยอมรับว่าปริมาณขายอาจเป็นศูนย์ ตามที่การทดลองกับต้นโสนรายงาน

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ซื้อ "ก้อนเชื้อเห็ดตับเต่า" ที่โฆษณาเอาไปวางในโรงเรือน งานวิจัยของ วว. ระบุว่าเพาะในโรงเรือนเห็ดแบบปกติไม่ได้ ผมไม่พบแหล่งทางการรองรับสินค้าแบบนี้ ให้ขอดูหลักฐานผลผลิตจริงก่อนจ่ายเงิน
• ใช้น้ำประปาที่มีคลอรีนโดยตรง แหล่งข้อมูลทั้งสองแหล่งแนะนำน้ำที่ไม่มีคลอรีน ให้พักน้ำหรือใช้น้ำฝน น้ำบ่อ
• ฝังเมล็ดข้าวฟ่างติดราก ศูนย์ความรู้เห็ดบอลีตแนะนำไม่ทำ
• ปล่อยไก่เดินคุ้ยแปลง และใช้สารเคมีในแปลง เกษตรกรที่อยุธยาไม่ทำทั้งสองอย่าง
• คาดหวังผลใน 1 ปี รายงานจากทั้งอยุธยา ปัตตานี และศูนย์วิจัยพืชสวนเชียงราย ชี้ไปที่ราว 3 ปี
• เก็บตับเต่าป่ามากินโดยไม่ยืนยันชนิด มีเห็ดที่คล้ายกัน ต้องให้ผู้ชำนาญในพื้นที่ยืนยันก่อน
• ลงทุนปลูกไม้อาศัยทั้งไร่ก่อนทดลอง เพราะผลต่างกันตามคู่เชื้อกับต้นไม้

ถ้ายังอยากเริ่มด้วยเห็ดที่ทำก้อนเชื้อได้จริง ให้ดู วิธีปลูกเห็ดนางฟ้าสำหรับมือใหม่ วิธีปลูกเห็ดฟางสำหรับมือใหม่ หรือ วิธีปลูกเห็ดหอม และดูวิธีสร้างโรงเรือนประหยัดที่ สร้างโรงเรือนเพาะเห็ดนางฟ้าและเห็ดฟางแบบประหยัด ถ้าสนใจระบบพ่นหมอกและวัดความชื้นสำหรับแปลง ดู ระบบควบคุมอุณหภูมิ-ความชื้นโรงเรือนเห็ด

สิ่งที่ยังไม่มีประกาศชัดเจนหรือยืนยันไม่ได้ (ข้อมูล ณ ต.ค. 2569)

• สูตรก้อนเชื้อหรือขวดตับเต่าเชิงพาณิชย์ที่ใช้ในไทย ไม่พบ
• แหล่งจำหน่ายหัวเชื้อตับเต่าอย่างเป็นทางการ ไม่พบประกาศ
• ผลผลิตต่อไร่ ต้นทุนรวม และราคารับซื้อที่มีวันที่ ไม่มีแหล่งตรวจสอบได้
• ค่ากรดด่างที่เหมาะสมของดินแปลง ข้อมูลที่พบขัดแย้งกันเอง

หน่วยงานที่ควรสอบถามคือศูนย์วิจัยพืชสวนเชียงราย กรมวิชาการเกษตร, สถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งประเทศไทย (วว.), สำนักงานเกษตรอำเภอบางปะอิน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา หรือสำนักงานเกษตรอำเภอในพื้นที่ของคุณ

สรุป

เห็ดตับเต่าไม่ใช่เห็ดที่ทำก้อนเชื้อวางโรงเรือนได้แบบเห็ดนางฟ้า วิธีที่ใช้จริงในไทยคือใส่เชื้อใกล้รากไม้อาศัย รักษาความชื้น และรอราว 3 ปี โดยผลไม่สม่ำเสมอ ให้เริ่มจากแปลงทดลองเล็ก ๆ ปรึกษาศูนย์วิจัยพืชสวนเชียงราย วว. หรือเกษตรอำเภอ และจดต้นทุนทั้งช่วงรอ ก่อนตัดสินใจลงทุนจริง

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄ศูนย์วิจัยพืชสวนเชียงราย กรมวิชาการเกษตร — การพัฒนาการเพาะเลี้ยงเห็ดตับเต่า (2558-2560) https://www.doa.go.th/hc/chiangrai/wp-content/uploads/2023/03/5.-การพัฒนาการเพาะเลี้ยงเห็ดตับเต่า.pdf
• 📄ศูนย์วิจัยพืชสวนเชียงราย กรมวิชาการเกษตร — การเพาะเห็ดตับเต่าที่รับประทานได้ (2549-2552) https://www.doa.go.th/hc/chiangrai/wp-content/uploads/2023/03/21.-การเพาะเห็ดตับเต่าที่รับประทานได้.pdf
• 📄วารสารวิทยาศาสตร์เกษตร ปีที่ 18 ฉบับที่ 1 (2564) วว. — เห็ดตับเต่ากับกล้าหว้า และการเพาะเลี้ยงเส้นใย https://li01.tci-thaijo.org/index.php/aginujournal/article/download/249650/171716/882491 และ https://li01.tci-thaijo.org/index.php/aginujournal/article/download/249304/171702
• 📄Frontiers in Microbiology (2019) — การเพาะเห็ดตับเต่าแบบขวดในจีน https://www.frontiersin.org/journals/microbiology/articles/10.3389/fmicb.2019.01927/full
• 📄ภูมิปัญญาเกษตร (บ้านนาเกษตร) — เกษตรกรตำบลสามเรือน อยุธยา https://kasetbanna.com/การเพาะเห็ดตับเต่า/
• 📄สำนักงานเกษตรและสหกรณ์ (กระทรวงเกษตรและสหกรณ์) จังหวัดปัตตานี 30 มิ.ย. 2565 — ภูมิปัญญาเกษตรกร https://www.opsmoac.go.th/pattani-local_wisdom-preview-441391791872
• 📄ศูนย์ความรู้เห็ดบอลีต มหาวิทยาลัยราชภัฏบุรีรัมย์ — วิธีเตรียมเชื้อ https://bolete-km.bru.ac.th/qualifications/
• 📄เดลินิวส์ 6 ส.ค. 2568 — ข่าวเทศกาลเห็ดตับเต่า ตำบลสามเรือน https://www.dailynews.co.th/news/4991645/

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ