วิธีปลูกถั่วสไตโล ตั้งแต่เตรียมแปลง ดูแล จนเก็บเกี่ยว

คำตอบเร็ว: ถั่วสไตโลเป็นพืชตระกูลถั่วอาหารสัตว์ ชอบที่ดอนดินร่วนปนทราย ระบายน้ำดี สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ ระบุอัตราเมล็ด 1.5 กิโลกรัมต่อไร่ ส่วนข้อมูลสากลระบุ 2-5 กิโลกรัมต่อเฮกตาร์ เมล็ดมีเปลือกแข็งควรกระตุ้นก่อนหว่าน ต้องเลือกพันธุ์ที่ต้านทานโรคแอนแทรคโนส และอย่าตัดหรือให้สัตว์แทะเมื่อต้นสูงแข็งเป็นเนื้อไม้ ข้อมูล ณ ต.ค. 2569

ที่ดินดอนในภาคอีสานหลายแห่งมีดินทรายและฝนมาเป็นช่วง หญ้าอย่างเดียวมักโปรตีนต่ำในหน้าแล้ง การปลูกถั่วอาหารสัตว์ผสมในแปลงจึงเป็นวิธีที่นักวิชาการไทยทำมานานหลายสิบปี หนึ่งในถั่วที่คนเลี้ยงวัวรู้จักคือสไตโล แต่ถั่วชนิดนี้ไม่ได้ปลูกเหมือนถั่วเขียวหรือถั่วฝักยาว และมีบทเรียนเรื่องโรคที่ทำให้พันธุ์เก่าหายไปทั้งแถบ บทความนี้เรียบเรียงจากเอกสารที่เปิดอ่านได้จริง ได้แก่ งานของกรมปศุสัตว์ร่วมกับมหาวิทยาลัยอุบลราชธานี ฐานข้อมูลพืชอาหารสัตว์เขตร้อน (Tropical Forages) และสารานุกรมไทยฯ ส่วนข้อมูลเฉพาะพันธุ์ปัจจุบันของกรมปศุสัตว์ ผมเปิดอ่านไม่ได้ในรอบนี้ จึงระบุไว้ตรง ๆ ว่ายังไม่มี

ถั่วสไตโลคืออะไร และไทยใช้มานานแค่ไหน

สไตโล (Stylosanthes guianensis) เป็นถั่วอาหารสัตว์อายุหลายปี สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ จัดไว้ในพืชวงศ์ถั่ว ระบุว่าเหมาะกับที่ดอนดินร่วนปนทรายในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ และมีฤดูที่วัวชอบกินคือปลายฤดูฝนเมื่อหญ้าสดหายาก

ประวัติการใช้ในไทยมีบันทึกในงานของไชยสังข์ ไผ่แก้ว (กรมปศุสัตว์) และไมเคิล แฮร์ (มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี) ที่เสนอในการประชุม International Grassland Congress ปี 2005 สรุปได้ว่า

• สไตโลถูกใช้มากกว่า 30 ปี พันธุ์แรกที่นิยมคือ Townsville (S. humilis) แต่โรคแอนแทรคโนสทำลายหมดไปในปี 1976
• Verano (S. hamata) เข้ามาแทน ต้านโรคได้ดีกว่า และกรมปศุสัตว์ใช้หว่านเสริมในที่เลี้ยงสัตว์สาธารณะราว 32,000 เฮกตาร์ ช่วงปี 1976-1984 ใช้เมล็ดประมาณ 250 ตันต่อปี
• ปัจจุบันสไตโลใช้หลัก ๆ ในแปลงเลี้ยงส่วนตัวและแบบตัดให้สัตว์กิน
• สไตโลชนิด S. guianensis ใช้เป็นอาหารตัดให้สัตว์มากกว่า 20 ปี พันธุ์ Graham ปลูกถึงปี 1996 ก่อนถูกแอนแทรคโนสทำลาย แล้วพันธุ์ท่าพระ (CIAT 184) ที่ต้านโรคและให้น้ำหนักแห้งสูงเข้าแทนที่

ความหมายสำหรับคนวางแผนปลูกคือ ถ้าซื้อเมล็ดสไตโลต้องถามชื่อพันธุ์ทุกครั้ง เพราะพันธุ์เก่าอาจล้มจากโรคได้ เมื่อมีบันทึกว่าพันธุ์ที่ปลูกกันกว้างล้มมาแล้วสองครั้ง

พันธุ์ที่มีบันทึกในไทย

ผมไม่พบรายการพันธุ์แนะนำปัจจุบันของกรมปศุสัตว์ที่เปิดอ่านได้ ก่อนซื้อให้โทรสอบถามศูนย์วิจัยและพัฒนาอาหารสัตว์หรือสำนักงานปศุสัตว์จังหวัดว่าตอนนี้มีเมล็ดพันธุ์อะไรและต้านโรคได้หรือไม่

แปลงแบบไหนเหมาะกับสไตโล

ข้อมูล Tropical Forages ระบุว่า S. guianensis var. guianensis ทนช่วง pH กว้าง 4.0-8.3 ทนอะลูมิเนียมและแมงกานีสสูงได้ปานกลาง แต่ไม่ทนเค็ม ชอบดินระบายน้ำดีที่เนื้อดินร่วนซุยตั้งแต่ทรายไปจนถึงดินเหนียวเบา และไม่ดีในดินเหนียวหนัก ปริมาณฝนต่อปีที่พบมีช่วงกว้าง 700-5,000 มิลลิเมตร ส่วนใหญ่ 1,000-2,500 มิลลิเมตร

สรุปเลือกแปลงที่เป็นที่ดอน ไม่น้ำขัง ดินร่วนปนทรายถึงดินร่วน ถ้าเป็นดินเหนียวแน่นและแฉะง่ายให้ไปเลือกพืชอื่น

ปลูกให้ถูกวิธี ตั้งแต่เตรียมเมล็ดถึงหว่าน

1. เลือกคู่หญ้า Tropical Forages ระบุหญ้าที่ปลูกเข้ากับสไตโลได้ เช่น Urochloa brizantha และกินนี (Megathyrsus maximus) แต่เตือนว่าหญ้าสูงอย่างกินนีอาจบังแสงจนสไตโลหายไป ถ้าเลือกกินนีคู่กับสไตโล ต้องควบคุมความสูงด้วยการตัดหรือให้สัตว์แทะ อ่านวิธีปลูกกินนีได้ที่ หญ้ากินนีปลูกอย่างไร และหญ้ารูซี่ที่ ปลูกหญ้ารูซี่
2. กระตุ้นเมล็ด เมล็ดสดมีเปลือกแข็ง (hard seed) มากกว่า 70 เปอร์เซ็นต์ ต้องทำลายการพักตัว วิธีที่ระบุคือแช่น้ำร้อน 55 องศาเซลเซียส นาน 25 นาที หรือ 70 องศา 10 นาที หรือ 85 องศา 2 นาที ให้แช่น้ำร้อนอย่างระมัดระวังโดยใช้เทอร์โมมิเตอร์ หรือซื้อเมล็ดที่ผ่านการเตรียมแล้ว ไม่แนะนำวิธีใช้กรดเข้มข้นเพราะอันตราย
3. อัตราเมล็ด สารานุกรมไทยฯ ระบุ 1.5 กิโลกรัมต่อไร่ ส่วน Tropical Forages ระบุ 2-5 กิโลกรัมต่อเฮกตาร์ (หาร 6.25 ได้ราว 0.3-0.8 กิโลกรัมต่อไร่) ตัวเลขสองแหล่งไม่ตรงกัน เพราะอ้างถึงคุณภาพเมล็ดและเงื่อนไขการปลูกต่างกัน ให้ถามปศุสัตว์ในพื้นที่ แล้วปรับตามผลงอกของเมล็ดที่ซื้อ เอกสารสารานุกรมไทยฯ ยังระบุว่าถ้าปลูกหญ้ากับถั่วผสมกัน ให้ใช้ถั่ว 1 กิโลกรัมต่อไร่ แต่ตัวเลขปริมาณเมล็ดหญ้าในเอกสารเล่มนี้ข้อความขาด จึงไม่ระบุ
4. เตรียมดินและหว่าน ไถพรวนให้ดินร่วนละเอียด หว่านต้นฤดูฝน แล้วคราดกลบเบา ๆ เอกสารฐานข้อมูลสากลระบุให้ใส่ฟอสฟอรัสประมาณ 10-20 กิโลกรัม P ต่อเฮกตาร์ในดินที่ขาด และเสริมธาตุอื่นตามผลตรวจดิน ส่วนในดินอีสานที่กำมะถันต่ำ สารานุกรมไทยฯ แนะนำปูนยิปซัม 10-15 กิโลกรัมต่อไร่สำหรับสไตโลและถั่วฮามาตา
5. ปลูกด้วยท่อนพันธุ์ Tropical Forages ระบุใช้ท่อนยาว 15-20 เซนติเมตร ตัดช่วงฤดูฝน ผลติดประมาณ 80 เปอร์เซ็นต์ ใช้ได้เมื่อไม่มีเมล็ด

เรื่องเชื้อไรโซเบียม ผมเปิดไม่พบคำแนะนำเฉพาะสำหรับกรณีไทย ถ้าแปลงไม่เคยมีถั่วชนิดนี้ ให้ถามปศุสัตว์ว่าต้องคลุกเชื้อหรือไม่ และ

การดูแลและจัดการแปลง

Tropical Forages ให้หลักจัดการที่สำคัญมากสำหรับสไตโล

• ช่วงเดือนแรก ๆ ให้ตัดหรือให้สัตว์แทะลงเหลือ 10-20 เซนติเมตรเพื่อกระตุ้นให้แตกกิ่งใกล้โคน
• การตัดหรือแทะเมื่อต้นสูงและเป็นเนื้อไม้แล้ว อาจทำให้ต้นตาย
• จังหวะที่ดูเหมือนเอื้อต่อถั่วคือให้สัตว์แทะ 1 สัปดาห์ แล้วพัก 4-8 สัปดาห์ หรือตัดทุก 2-3 เดือน
• การแทะหนักต่อเนื่องไม่ดีต่อต้นถั่ว

จากบันทึกของไทย การออกดอกเริ่มกันยายน-ตุลาคม สูงสุดพฤศจิกายน-ธันวาคม และเมล็ดร่วงเกือบหมดภายในปลายมกราคม (80-90 เปอร์เซ็นต์) ถ้าจะเก็บเมล็ดไว้ปลูกต่อ ต้องวางแผนช่วงนี้ เอกสารระบุวิธีเก็บเมล็ดโดยใช้ไม้ไผ่ตีให้เมล็ดหลุด ซึ่งบางครั้งได้เมล็ดสะอาดเกิน 1 ตันต่อเฮกตาร์

โรคและปัญหาสำคัญ แอนแทรคโนส

แอนแทรคโนสเกิดจากเชื้อรา Colletotrichum gloeosporioides ทำให้เกิดจุดดำคล้ายจุดน้ำมันดินบนใบและลำต้น และอาจทำให้พันธุ์ที่อ่อนแอตายได้ ข้อมูลระบุว่าวิธีควบคุมที่ดีที่สุดคือเลือกพันธุ์ต้านทาน ซึ่งตรงกับประสบการณ์ในไทยที่ Townsville และ Graham ล้มจากโรคนี้มาแล้ว เมื่อพบอาการให้ถ่ายรูปส่งเกษตรอำเภอหรือปศุสัตว์อำเภอ ผมไม่ระบุชื่อสารป้องกันกำจัดเชื้อราหรืออัตราใช้ เพราะไม่พบแหล่งทางการที่เปิดอ่านได้ ให้ทำตามฉลากและคำแนะนำของเจ้าหน้าที่

ความเป็นพิษต่อสัตว์ Tropical Forages ระบุว่า var. guianensis ไม่มีรายงานผลเสียต่อสัตว์ แต่เนื่องจากเป็นข้อมูลต่างประเทศ ถ้าสัตว์มีอาการผิดปกติหลังเปลี่ยนอาหาร ให้ติดต่อปศุสัตว์อำเภอ

ผลผลิตและประโยชน์กับสัตว์

ผลผลิตน้ำหนักแห้งโดยทั่วไปที่ระบุคือ 5-10 ตันต่อเฮกตาร์ต่อปี บางครั้งสูงถึง 20 ตัน (ประมาณ 0.8-1.6 ตันต่อไร่ และสูงสุดราว 3.2 ตันต่อไร่ โดยหารด้วย 6.25) ผลผลิตเมล็ดแปลงเชิงพาณิชย์ที่ระบุคือ 100-300 กิโลกรัมต่อเฮกตาร์ ส่วนน้ำหนักตัววัวที่เพิ่มบนทุ่งผสมสไตโลได้ 250-600 กรัมต่อตัวต่อวัน หรือราว 300-500 กิโลกรัมต่อเฮกตาร์ต่อปี ตัวเลขทั้งหมดมาจากต่างประเทศ จึงใช้เป็นกรอบเปรียบเทียบเท่านั้น

ถ้าคุณวางแผนจัดการอาหารสัตว์ทั้งฟาร์ม ให้ดูการหมุนเวียนถั่วในที่นาและไร่ที่ วางแผนหมุนเวียนพืชตระกูลถั่ว และเทียบกับพืชถั่วที่ปลูกเป็นอาหารคนอย่าง ถั่วเขียว เพื่อไม่ให้สับสนเรื่องการดูแล

ต้นทุนตัวอย่างต่อไร่ (สมมติ ไม่ใช่ราคาตลาด)

ผมไม่มีราคาเมล็ดสไตโลที่ลงวันที่จากแหล่งทางการ ตารางนี้จึงเป็นโครงให้คำนวณ ใช้ปริมาณเมล็ดและยิปซัมตามสารานุกรมไทยฯ ส่วนราคาทุกช่องสมมติทั้งหมด

ตารางนี้ไม่ได้บอกว่าปลูกแล้วจะคุ้ม และไม่รวมค่าเฝ้าแปลงและเสียโอกาสใช้ที่ดินอย่างอื่น ถ้าต้องการเปรียบเทียบกับการปลูกหญ้า ให้เอาต้นทุนรวมหารด้วยน้ำหนักแห้งที่ตัดได้ในปีแรกจริง ๆ

ปฏิทินงานโดยสรุป

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ซื้อเมล็ดโดยไม่ถามชื่อพันธุ์ และไม่รู้ว่าต้านแอนแทรคโนสหรือไม่
• ไม่กระตุ้นเมล็ดที่มีเปลือกแข็ง จึงงอกน้อย
• ปลูกกับกินนีสูงโดยไม่ตัดควบคุม สไตโลถูกบังแสงและหายไป
• ปล่อยให้ต้นสูงเป็นเนื้อไม้แล้วมาตัดต่ำ ต้นตาย
• แทะหนักต่อเนื่องไม่มีช่วงพัก
• ปลูกในดินเหนียวหนักหรือที่น้ำขัง

รายการตรวจก่อนลงมือ

• ดินเป็นที่ดอนร่วนปนทราย น้ำไม่ขัง
• รู้ชื่อพันธุ์ และตรวจแล้วว่าไม่ใช่พันธุ์เก่าที่เคยล้มจากโรค
• มีแผนกระตุ้นเมล็ดอย่างปลอดภัย หรือซื้อเมล็ดที่เตรียมแล้ว
• วางแผนคู่หญ้าและวิธีควบคุมความสูงของหญ้า
• กำหนดช่วงแทะและพักล่วงหน้า
• จดวันหว่าน วันงอก วันตัด และน้ำหนักที่ได้

สรุป

ถั่วสไตโลเหมาะกับที่ดอนดินร่วนปนทราย ต้องเลือกพันธุ์ที่ต้านแอนแทรคโนสเพราะไทยเคยสูญเสียพันธุ์ Townsville และ Graham มาแล้ว ต้องกระตุ้นเมล็ดเปลือกแข็ง และจัดการแปลงอย่าให้หญ้าสูงบังหรือสัตว์แทะหนักจนต้นเป็นเนื้อไม้ ตัวเลขอัตราเมล็ดและผลผลิตมาจากแหล่งที่ต่างกัน จึงควรถามสำนักงานปศุสัตว์ในพื้นที่ก่อนซื้อเมล็ด และทดลองแปลงเล็กก่อนขยาย สิ่งที่ยังไม่ทราบจากแหล่งที่เปิดอ่านได้คือรายการพันธุ์แนะนำปัจจุบันของกรมปศุสัตว์และอัตราไรโซเบียมสำหรับไทย ข้อมูล ณ ต.ค. 2569

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄Plookpedia / สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ เล่ม 14 (หญ้าและถั่วอาหารสัตว์) — ลักษณะ ดิน อัตราเมล็ด 1.5 กก./ไร่ trueplookpanya.com/knowledge/content/59508
• 📄Plookpedia / สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ เล่ม 14 (การปลูกและจัดการ) — การเตรียมแปลง ปูนยิปซัม 10-15 กก./ไร่ในดินกำมะถันต่ำ trueplookpanya.com/knowledge/content/59524-agrliv-agr-
• 📄Tropical Forages (CSIRO/CIAT/ILRI/Univ. of Queensland) — Stylosanthes guianensis var. guianensis — ดิน ฝน ปุ๋ย เมล็ด การจัดการแปลง แอนแทรคโนส พันธุ์ tropicalforages.info
• 📄Phaikaew, C. & Hare, M.D. (2005) Stylo Adoption in Thailand: Three Decades of Progress — กรมปศุสัตว์และมหาวิทยาลัยอุบลราชธานี, IGC Proceedings — ประวัติและพันธุ์สไตโลในไทย uknowledge.uky.edu/igc/20/themeA/422

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ