โรคและแมลงของมัลเบอร์รี่ อาการที่ต้องสังเกตและการป้องกัน

คำตอบเร็ว: โรคที่กรมหม่อนไหมบันทึกในหม่อนมีสนิม ราแป้ง จุดใบ ใบไหม้จากแบคทีเรีย โรคใบด่าง และรากเน่า ส่วนแมลงมีเพลี้ยไฟ เพลี้ยแป้ง เพลี้ยหอย แมลงหวี่ขาว ไรแดง ด้วงเจาะลำต้น หนอนกินใบ และปลวก แนวป้องกันตามคู่มือผลหม่อนอินทรีย์คือใช้พันธุ์ต้านทาน ตัดแต่งให้ทรงพุ่มโปร่ง ทำความสะอาดเครื่องมือ เก็บใบและกิ่งที่เป็นโรคไปเผา และสำรวจแปลงสม่ำเสมอ ข้อมูล ณ พ.ย. 2569 งานวิจัยไทยส่วนใหญ่ทำในหม่อนใบเลี้ยงไหม ไม่ใช่หม่อนผลสด จึงต้องบอกบริบทให้ชัด และไม่ระบุสารหรืออัตราใช้

ก่อนอ่าน: ข้อมูลโรคแมลงของหม่อนผลสดในไทยมาจากไหน

มัลเบอร์รี่หรือหม่อนผลสดที่ปลูกขายผลอยู่ในพืชชนิดเดียวกับหม่อนที่ใช้เลี้ยงไหม (สกุล Morus) งานสำรวจโรคและแมลงที่เป็นระบบในไทยจึงมาจากหน่วยงานด้านหม่อนไหมเกือบทั้งหมด และทำในแปลงหม่อนใบเป็นหลัก เมื่อ พ.ย. 2569 ผู้เขียนเปิดอ่านรายงานผลการวิจัยหม่อนไหมของกรมหม่อนไหม (Petmesri และคณะ, 2559) ที่สำรวจทุก 7 วัน ต้นละแปลง 30 ต้น และคู่มือการผลิตผลหม่อนอินทรีย์ของกรมหม่อนไหม รวมถึงเอกสารต่างประเทศสองฉบับเพื่อเทียบ ได้แก่ Texas A&M AgriLife Extension และ Central Silk Board ของอินเดีย

จุดที่ต้องระวังคือ ปัญหาบางอย่างของหม่อนใบ เช่นใบเป็นราแป้งหรือใบด่าง อาจกระทบผลน้อยกว่าที่คิด ในขณะที่ปัญหาที่ผลโดยตรง เช่นผลเน่าหรือผลไม่สุก ในบางเอกสารถูกบรรยายต่างกัน บทความนี้จึงเขียนให้แยก ว่าอาการไหนพบในใบ ไหนพบที่ผล และข้อไหนยังไม่ชัดว่ากระทบหม่อนผลสดในไทยอย่างไร

หากกำลังเลือกพันธุ์หรือวางแผนปลูก ดูเพิ่มที่ วิธีปลูกมัลเบอร์รี่ผลสด ตั้งแต่เตรียมแปลง ดูแล จนเก็บเกี่ยว และ เลือกพันธุ์หม่อนอย่างไรให้เหมาะกับพื้นที่ ตลาด และงบประมาณ ส่วนบทความนี้เน้นเฉพาะการสังเกตโรคและแมลง

โรคของหม่อนที่ต้องรู้จัก

รายงานสำรวจของกรมหม่อนไหมพบโรคสำคัญหลายชนิดในแปลงหม่อน และสสวท. (1 ม.ค. 2562) กล่าวถึงโรครากเน่ากับโรคใบด่างในบทความเรื่องหม่อนด้วย แต่ไม่ได้ให้รายละเอียดการควบคุม ตารางต่อไปนี้สรุปสิ่งที่เอกสารระบุและวิธีสังเกต

ราแป้ง เงื่อนไขอากาศที่เอกสารระบุ

งานวิจัยของกรมหม่อนไหมเรื่องราแป้งในหม่อน ระบุว่าเชื้อ Phyllactinia sp. สร้างจุดขาวที่ใต้ใบ สปอร์อยู่ข้ามฤดูในเปลือกกิ่ง และโรคพบมากเมื่ออุณหภูมิราว 18.8-28.8 องศาเซลเซียส และความชื้นสัมพัทธ์ราว 73-81 เปอร์เซ็นต์ งานนั้นยังพบว่าหม่อนพันธุ์ที่มีความหนาแน่นของปากใบต่ำ เช่นพันธุ์หางปลาหลดและหุ่ง ต้านทานมากกว่า ข้อมูลนี้เป็นของหม่อนใบ จึงใช้เป็นแนวคิดเลือกพันธุ์เท่านั้น ไม่ควรสรุปว่าพันธุ์หม่อนผลสดทุกพันธุ์มีความต้านทานต่างกันตามนี้ ให้ถามผู้ขายต้นพันธุ์หรือศูนย์หม่อนไหมในพื้นที่ว่าพันธุ์ที่ซื้อทนโรคใดในพื้นที่จริง

สำหรับเกษตรกรที่ต้องดูต้นด้วยตา ลักษณะที่ควรเริ่มสังเกตคือ ถ้าพลิกใบแล้วเห็นผงขาวบางเป็นหย่อม ให้จดวันและตำแหน่ง และเปรียบเทียบกับต้นข้างเคียงในรอบสัปดาห์ถัดไป ถ้ายังขยาย ให้ตัดแต่งกิ่งให้โปร่งขึ้นทันที เพราะอากาศไหลเวียนดีลดความชื้นสะสมใต้พุ่ม

รากเน่า โรคที่ซ่อนอยู่ใต้ดิน

เอกสารไทยที่เปิดอ่านระบุเพียงชื่อโรครากเน่า ไม่ได้บรรยายอาการเหนือดิน ถ้าต้นทรุดโทรมโดยหาสาเหตุที่ใบหรือแมลงไม่เจอ ให้ปรึกษาเจ้าหน้าที่เพื่อตรวจราก Central Silk Board ของอินเดียแนะนำให้ถอนและเผาต้นที่ตาย รักษาความชื้นดินให้พอดี และใส่อินทรียวัตถุ คู่มือผลหม่อนอินทรีย์ของกรมหม่อนไหมระบุให้เลือกแปลงดินร่วนปนทราย ระบายน้ำดี และมีหน้าดินลึกอย่างน้อย 30 เซนติเมตร ซึ่งเป็นการป้องกันที่ต้นทางมากกว่าการแก้ปัญหาปลายทาง ถ้าแปลงเป็นที่ลุ่มน้ำขัง ควรยกร่องก่อนปลูก

แมลงศัตรูที่รายงานพบในแปลงหม่อน

รายงานสำรวจกรมหม่อนไหมพบแมลงศัตรูหลายกลุ่ม และพบแมลงศัตรูธรรมชาติด้วย ได้แก่ ด้วงเต่า มวนตัวห้ำ แตนเบียน แมลงช้างปีกใส และแมงมุม ซึ่งหมายความว่าการพ่นสารกว้างโดยไม่จำเป็นอาจทำลายตัวช่วยในแปลง

เพลี้ยแป้งในหม่อน

เอกสารกรมหม่อนไหมเรื่องเพลี้ยแป้งระบุว่า เพลี้ยแป้งแพร่ไปกับลม มด และคน มีไขหุ้มตัวจึงทำให้สารฆ่าแมลงเข้าถึงยาก ในการทดลองกับหม่อนใบ ผู้วิจัยใช้หมักสมุนไพร ได้แก่ ข่า พริก และตะไคร้ ในอัตรา 20 มิลลิลิตรต่อน้ำ 20 ลิตร พบว่าไล่เพลี้ยแป้งได้ ตัวเลขนี้เป็นผลทดลองในหม่อนใบและยังไม่ใช่คำแนะนำสำหรับหม่อนผลสด โดยเฉพาะช่วงใกล้เก็บผลที่ผู้ซื้อกินสด จึงควรสอบถามศูนย์หม่อนไหมก่อนใช้กับผล

เพลี้ยแป้งมีทั้งในไม้ผลและพืชอื่น ดูภาพรวมได้ที่ เพลี้ยแป้งในมันสำปะหลังและไม้ผล: วิธีสังเกตและลดการแพร่กระจาย ส่วน Central Silk Board ของอินเดียระบุว่าเพลี้ยแป้งสีชมพูในหม่อนให้ตัดส่วนที่ถูกทำลายแล้วเผา วิธีนี้ทำได้โดยไม่ต้องใช้สาร แต่ก็เป็นข้อมูลอินเดีย

แมลงหวี่ขาวและราดำ

แมลงหวี่ขาวถ่ายน้ำหวานลงใบ ทำให้เกิดราดำคลุมผิวใบ Central Silk Board บันทึกเรื่องนี้ในหม่อนของอินเดีย และแนะนำการพรมน้ำแบบสปริงเกลอร์ช่วยลดแมลงหวี่ขาว วิธีนี้ควรระวังในแปลงที่ผลกำลังสุก เพราะน้ำและความชื้นที่ผลอาจเพิ่มผลเน่า จึงควรใช้เฉพาะช่วงที่ยังไม่มีผลหรือกับแปลงที่ไม่มีผล

การป้องกันตามคู่มือผลหม่อนอินทรีย์

คู่มือการผลิตผลหม่อนอินทรีย์ของกรมหม่อนไหมให้หลักป้องกันที่ใช้ได้กับทั้งโรคและแมลง โดยไม่ต้องรอพบปัญหา

• เลือกพันธุ์ต้านทานและต้นพันธุ์สะอาด ใช้กิ่งปักชำอายุ 6-10 เดือน มี 4-5 ตา ยาว 15-20 เซนติเมตร ตามคู่มือ
• ตัดแต่งให้ทรงพุ่มโปร่ง ลมผ่านได้ ลดความชื้นสะสมที่เป็นเงื่อนไขของราแป้ง ใช้กรรไกรตัดแต่งกิ่งที่คม และเช็ดทำความสะอาดทุกครั้งที่เปลี่ยนต้น
• ทำความสะอาดเครื่องมือ คู่มือระบุให้ทำความสะอาดเครื่องมือ ลดการนำเชื้อจากต้นเป็นโรคไปต้นดี
• เก็บและเผาใบกิ่งที่เป็นโรค ไม่ทิ้งไว้ในแปลง
• คลุมโคน คู่มือแนะนำให้คลุมด้วยฟางข้าว ช่วยรักษาความชื้นและลดวัชพืช ควรเว้นช่องรอบโคนเล็กน้อยไม่ให้ชื้นติดโคน
• ใช้สารสกัดจากพืชเป็นตัวช่วยชีวภาพ คู่มือกล่าวถึงเป็นหลักการ โดยไม่ระบุสูตรในส่วนที่ผู้เขียนอ่านได้ชัด จึงไม่ขอระบุอัตรา

ในแง่การเก็บผล คู่มือเดียวกันระบุว่าผลสุกมีสีม่วงดำ ส่วนผลดิบสีแดงและเปรี้ยว และให้ใช้ภาชนะเก็บเกี่ยวที่สะอาดและระบายอากาศได้ ผู้ปลูกรายย่อยอาจใช้ตะกร้าเก็บผลไม้ที่โปร่งและตื้น เพื่อไม่ให้ผลช้ำทับกัน ดูรายละเอียดงานดูแลประจำเดือนเพิ่มเติมที่ ดูแลหม่อนหลังปลูก: ให้น้ำ ใส่ปุ๋ย ตัดแต่ง และป้องกันปัญหาที่เจอบ่อย

ขั้นตอนสำรวจแปลงและตัดสินใจ

รายงานของกรมหม่อนไหมสำรวจทุก 7 วัน ต้นละแปลง 30 ต้น เป็นแบบอย่างของงานวิจัย เกษตรกรไม่จำเป็นต้องทำเท่านั้น แต่หลักการเดินสุ่มดูเป็นประจำนำมาใช้ได้ ลำดับด้านล่างเป็นแนวปฏิบัติจากหลักการข้างต้น

1. เดินสำรวจสัปดาห์ละครั้ง เลือกต้นสุ่มกระจายทั้งแปลง รวมต้นริมแปลง
2. ดูใต้ใบ ปลายยอด ก้านผล และโคนต้น บันทึกสิ่งที่พบเป็นรูปและข้อความ
3. แยกอาการที่ใบกับที่ผล ถ้าผลเริ่มเปลี่ยนสีแล้ว ให้ระวังการใช้สารใด ๆ ใกล้เก็บ
4. ตัดแต่งส่วนเป็นโรคและเก็บผลเสียทิ้งออกนอกแปลง
5. นับตัวเพลี้ยหรือประเมินพื้นที่ใบเสียหายเทียบกับสัปดาห์ก่อน ถ้าลดลงหรือคงที่ ยังไม่ต้องใช้สาร
6. ถ้าลุกลามเร็วหรือกิ่งตาย ติดต่อเกษตรอำเภอหรือศูนย์หม่อนไหมในพื้นที่พร้อมรูป

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยในการดูแลโรคและแมลงของมัลเบอร์รี่

• เอาผลงานวิจัยหม่อนใบมาใช้กับผลโดยไม่ดูบริบท สารหรือสมุนไพรที่ทดลองกับใบเลี้ยงไหมอาจไม่เหมาะกับผลที่คนกินสด
• ปล่อยทรงพุ่มทึบ ความชื้นสะสมทำให้โรคที่ชอบอากาศชื้นเกิดง่ายขึ้น
• ใช้กรรไกรเดียวตัดทุกต้นโดยไม่เช็ด คู่มือกรมหม่อนไหมให้ทำความสะอาดเครื่องมือ
• พ่นสารกว้างจนศัตรูธรรมชาติหายไป รายงานพบด้วงเต่า มวนตัวห้ำ แตนเบียนและแมงมุมในแปลง ซึ่งช่วยคุมเพลี้ย
• ปลูกในดินที่น้ำขัง เพิ่มความเสี่ยงรากเน่า ทั้งที่แก้ที่ต้นทางด้วยการเลือกแปลงและยกร่องได้
• ไม่แยกต้นที่ตายแล้วออกจากแปลง อินเดียแนะนำให้ถอนและเผาต้นที่ตายจากรากเน่า ไม่ปล่อยไว้

สรุป

โรคและแมลงที่พบในหม่อนคือราแป้ง สนิม จุดใบ รากเน่า เพลี้ยแป้ง เพลี้ยหอย ไรแดง และด้วงเจาะลำต้น และมีแมลงศัตรูธรรมชาติช่วยคุมในแปลง แนวป้องกันที่ทำได้ทันทีคือเลือกแปลงระบายน้ำดี ตัดแต่งให้โปร่ง ทำความสะอาดเครื่องมือ เก็บเศษเป็นโรคไปเผา และสำรวจทุกสัปดาห์ ข้อมูลส่วนใหญ่มาจากหม่อนใบ ดังนั้นก่อนใช้สารกับผลสดควรตรวจกับเกษตรอำเภอหรือศูนย์หม่อนไหมในพื้นที่เสมอ

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมหม่อนไหม: คู่มือการผลิตผลหม่อนอินทรีย์ (2558) — แนวป้องกัน ต้นพันธุ์ ดิน การคลุมโคน และการเก็บผล https://qsds.go.th/qsds-2/wp-content/uploads/sites/79/2018/11/2015-02-09-monpon.pdf
• 📄Petmesri และคณะ: รายงานผลการวิจัยหม่อนไหม 2559 (สำรวจโรคและแมลงศัตรูหม่อน) — รายการโรค แมลง และศัตรูธรรมชาติ (หม่อนใบ) https://qsds.go.th/newosrd/download/30759
• 📄กรมหม่อนไหม: งานวิจัยราแป้งในหม่อน — เชื้อ Phyllactinia sp. อุณหภูมิ ความชื้น และพันธุ์ต้านทาน https://qsds.go.th/newosrd/download/36495
• 📄กรมหม่อนไหม: งานวิจัยเพลี้ยแป้งและน้ำหมักสมุนไพร — การแพร่กระจาย และผลทดลองในหม่อนใบ https://qsds.go.th/newosrd/download/30756/
• 📄สสวท.: หม่อน (1 ม.ค. 2562) — ชื่อโรครากเน่า โรคใบด่าง และแมลงศัตรู https://www.scimath.org/article-science/item/9114-mulberry
• 📄Texas A&M AgriLife Extension: Texas Plant Disease Handbook (Mulberry) — รายการโรคและแนวตัดแต่ง (ข้อมูลสหรัฐฯ) https://plantdiseasehandbook.tamu.edu/?p=685
• 📄Central Silk Board อินเดีย: โรคและแมลงศัตรูหม่อน — วิธีจัดการเชิงสุขอนามัย (ข้อมูลอินเดีย) https://silks.csb.gov.in/pune/?p=17

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ