ปลูกปอเทืองหรือถั่วพร้าเป็นปุ๋ยพืชสดช่วงปลายฝนต้นหนาว เริ่มเมื่อไรและไถกลบตอนไหน

คำตอบเร็ว: เริ่มหว่านปอเทืองหรือถั่วพร้าเมื่อดินยังมีความชื้นพอให้เมล็ดงอก เช่นหลังเก็บเกี่ยวข้าวในภาคตะวันออกเฉียงเหนือที่ดินยังชื้นอยู่ แล้วไถกลบเมื่อพืชออกดอกประมาณ 50 เปอร์เซ็นต์ ซึ่งเอกสารกรมพัฒนาที่ดินระบุว่าตรงกับอายุราว 40-50 วันในกลุ่มชุดดินหนึ่ง และราว 60 วันในอีกกลุ่มชุดดินหนึ่ง จากนั้นพักดินไว้ 5-10 วันตามเอกสารกรมพัฒนาที่ดิน (เกษตรกรต้นแบบในข่าวไทยรัฐรอประมาณ 2 สัปดาห์) ก่อนปลูกพืชถัดไป อัตราเมล็ดที่เอกสารระบุคือปอเทือง 3-5 กก./ไร่ และถั่วพร้า 10-15 กก./ไร่ ผมไม่พบเอกสารที่ยืนยันช่วงวันที่หว่านเหมาะสมของแต่ละภาคในช่วงปลายฝนต้นหนาว จึงให้ถามเกษตรอำเภอหรือสถานีพัฒนาที่ดินในพื้นที่ ข้อมูล ณ พ.ย. 2569

เกษตรกรหลายคนถามว่า ถ้าปลายฝนแล้วเพิ่งนึกถึงปุ๋ยพืชสดจะยังทันไหม ควรเริ่มเมื่อไร และจะไถกลบตอนไหนไม่ให้เสียเวลาแปลงว่าง คำตอบมีสองส่วน ส่วนแรกคือ "นับจากวันหว่านไปกี่วัน" ซึ่งมีตัวเลขจากกรมพัฒนาที่ดินให้เทียบ ส่วนที่สองคือ "วันหว่านควรอยู่ช่วงไหนของปีในพื้นที่ของคุณ" ซึ่งต้องดูจากความชื้นดินและฝนที่เหลือ ส่วนหลังนี้ผมยืนยันเป็นช่วงวันที่ตายตัวให้ไม่ได้ และจะบอกตรง ๆ ในหัวข้อที่เกี่ยวข้อง

ทำไมกำหนดวันจากจำนวนวันหลังหว่าน ไม่ใช่วันที่ในปฏิทิน

ปุ๋ยพืชสดทำงานโดยสะสมมวลสดแล้วไถกลบให้ย่อยสลายในดิน จุดตัดสินใจจึงขึ้นกับระยะของพืช ไม่ใช่เลขที่ปฏิทิน ในเอกสารแนวทางการจัดการกลุ่มชุดดินของกรมพัฒนาที่ดินที่ผมเปิดอ่านมีระบุไว้ 2 ชุดตัวเลข

• กลุ่มชุดดินที่ 41 (ดินทรายหรือทรายปนร่วน) ให้หว่านปอเทือง ถั่วพร้า หรือถั่วพุ่ม ตอนต้นฤดูฝนราวกลางเดือนเมษายนหรือต้นเดือนพฤษภาคม และไถกลบเมื่อพืชออกดอก 50 เปอร์เซ็นต์ หรือมีอายุ 60 วัน แล้วพักดิน 5-10 วันจึงปลูกพืชหลัก (ในเอกสารคือมันสำปะหลัง)
• กลุ่มชุดดินที่ 38 ให้ไถกลบเมื่อปุ๋ยพืชสดอายุ 40-50 วัน หรือออกดอกประมาณ 50 เปอร์เซ็นต์

จะเห็นว่าสองข้อความไม่ตรงกันเป๊ะ (40-50 วัน กับ 60 วัน) เพราะพืช พันธุ์ ฤดู และสภาพดินต่างกัน แต่ทั้งสองยึดตัวชี้วัดเดียวกันคือ "ออกดอกประมาณ 50 เปอร์เซ็นต์" ดังนั้นวิธีที่ปลอดภัยคือ นับวันเป็นช่วงกว้าง 40-60 วัน แต่ตัดสินจริงด้วยการเดินดูแปลง เมื่อดอกบานราวครึ่งหนึ่งของต้น ก็ถึงเวลา

ตารางเวลา: ตั้งแต่เตรียมแปลงจนปลูกพืชถัดไป

ตัวอย่างการนับวัน (สมมติเพื่อให้เห็นภาพ)

ถ้าสมมติหว่านวันที่ 15 พฤศจิกายน การนับ 40 วันจะถึงราววันที่ 25 ธันวาคม และ 60 วันจะถึงราววันที่ 14 มกราคม ช่วงนี้คือช่วงที่ควรเริ่มเดินดูดอกในแปลง ถ้าไถกลบตอนปลายธันวาคมถึงกลางมกราคม แล้วพักดิน 5-14 วัน พืชถัดไปจะลงได้ราวปลายมกราคม ตัวอย่างนี้เป็นการคำนวณสมมติ ไม่ใช่คำแนะนำให้หว่านวันที่ 15 พฤศจิกายนในทุกพื้นที่ เพราะปอเทืองที่หว่านหลังฝนหมดอาจขาดน้ำตอนงอกถ้าดินไม่ชื้นพอ

วันหว่านควรอยู่ช่วงไหน: สิ่งที่ยืนยันได้และไม่ได้

สิ่งที่ผมยืนยันได้จากแหล่งที่เปิดอ่านมีสองข้อ ข้อแรก เอกสารกลุ่มชุดดินที่ 41 ระบุว่าหว่านต้นฤดูฝน (กลางเมษายนถึงต้นพฤษภาคม) ข้อสอง ข่าวไทยรัฐลงวันที่ 5 พ.ย. 2569 รายงานว่ากรมพัฒนาที่ดินส่งเสริมให้เกษตรกรภาคตะวันออกเฉียงเหนือปลูกปอเทืองหลังเก็บเกี่ยวข้าว โดยมีเกษตรกรต้นแบบในอำเภอเพ็ญ จังหวัดอุดรธานี หว่านเมล็ดอัตรา 5 กก./ไร่ ไถกลบในระยะออกดอก และรอประมาณ 2 สัปดาห์ก่อนปลูกพืชใช้น้ำน้อย เช่น แตงกวาและถั่วฝักยาว

สิ่งที่ผมยืนยันไม่ได้คือ ช่วงวันที่หว่านที่เหมาะสมตามภาค (เหนือ กลาง ตะวันออก ใต้) ในช่วงปลายฝนต้นหนาว ไม่พบเอกสารทางการที่เปิดอ่านได้ที่ระบุเป็นตารางตามภาค และผมไม่ควรเดาตัวเลข เกษตรกรควรถามสถานีพัฒนาที่ดินหรือเกษตรอำเภอในพื้นที่ว่า ปีนี้หว่านช่วงไหนยังทัน โดยให้ใช้เกณฑ์ต่อไปนี้เป็นคำถามตั้งต้น

• ดินในแปลงยังชื้นพอให้เมล็ดงอกหรือไม่ (บีบดินที่ลึกประมาณฝ่ามือแล้วจับตัวเป็นก้อนไม่แตกทันที)
• มีน้ำเสริมใกล้แปลงหรือไม่ ถ้าไม่มี ควรกันงบไว้สำหรับกรณีฝนทิ้งช่วง
• พืชหลักถัดไปต้องลงช่วงไหน ลองนับถอยหลังจากวันนั้น ลบ 5-14 วันที่พักดิน ลบ 40-60 วันที่ปุ๋ยพืชสดโต เพื่อหาวันหว่านที่ล่าช้าที่สุด
• ถ้าหว่านช้าไปจนต้องไถกลบก่อนออกดอก พืชจะสะสมมวลสดน้อยกว่า ควรถามเจ้าหน้าที่ว่ายังคุ้มค่าเมล็ดและแรงงานหรือไม่

ปอเทือง หรือ ถั่วพร้า เลือกอย่างไร

เอกสารกรมพัฒนาที่ดินให้ปุ๋ยพืชสดตระกูลถั่วหลายชนิดใช้แทนกันได้ในกลุ่มชุดดินทราย แต่อัตราเมล็ดต่างกัน ปอเทือง ถั่วพุ่ม 3-5 กก./ไร่ ส่วนถั่วพร้า 10-15 กก./ไร่ อย่างไรก็ตามเอกสารที่ผมอ่านไม่ได้เปรียบเทียบข้อดีข้อเสียระหว่างสองชนิด จึงยกเฉพาะข้อสังเกตที่ตรวจสอบได้

ถ้ายังลังเลว่าชนิดไหนเหมาะกับดินของคุณ ลองอ่านบทความ ปลูกพืชปุ๋ยสดปรับปรุงดิน ปอเทือง ถั่วพร้า และการไถกลบ ที่ลงรายละเอียดวิธีทำ แล้วดูผลตรวจดินของตัวเองจากบทความ ตรวจดินก่อนปลูกพืช ค่า pH ธาตุอาหาร และวิธีอ่านผลแบบเข้าใจง่าย เพื่อรู้ว่าดินต้องการอะไรก่อนลงทุนเมล็ด

ปุ๋ยพืชสดให้อะไรกับดิน: ตัวเลขที่อ้างได้

ข่าวไทยรัฐ 5 พ.ย. 2569 อ้างข้อมูลจากกรมพัฒนาที่ดินว่า ปอเทืองให้มวลสดประมาณ 1.5-5 ตันต่อไร่ และให้ไนโตรเจนประมาณ 8.7-28.9 กก.ต่อไร่ ขึ้นกับความอุดมสมบูรณ์ของแปลง และมีการทดลองในนาข้าวพันธุ์ขาวดอกมะลิ 105 และ กข39 ที่ผลผลิตข้าวเพิ่มจาก 351 เป็น 494 กก.ต่อไร่ หรือมากกว่าแปลงที่ไม่ใส่ปุ๋ยประมาณ 41 เปอร์เซ็นต์ ข่าวระบุด้วยว่าผลจริงขึ้นกับชนิดดิน พันธุ์ข้าว น้ำ และการจัดการแปลง

ผมจะย้ำตรงนี้ว่า ตัวเลขข้างต้นมาจากข่าวที่อ้างผลทดลองของหน่วยงาน ผมไม่ได้เปิดรายงานต้นฉบับของการทดลอง จึงไม่ควรนำไปคาดการณ์ว่าแปลงของคุณจะได้ผลเท่ากัน ใช้เป็นกรอบประมาณว่าปุ๋ยพืชสดเป็นแหล่งไนโตรเจนที่มีนัยสำคัญได้ แต่ปริมาณปุ๋ยเคมีที่ลดได้จริงต้องตรวจดินและถามเจ้าหน้าที่ประกอบ ในข่าวเดียวกันมีกรณีแปลงทดสอบที่ใช้ปุ๋ยเคมีครึ่งอัตราแนะนำร่วมกับปอเทืองได้ผลผลิตใกล้เคียงกับใช้ปุ๋ยเคมีเต็มอัตรา (710 และ 699 กก.ต่อไร่) และเกษตรกรรายหนึ่งในข่าวเล่าว่าลดปุ๋ยเคมีลงต่อเนื่องหลายปี ซึ่งเป็นกรณีรายแปลงที่ไม่ควรยกเป็นสูตรทั่วไป

เช็กลิสต์ 8 ขั้นสำหรับแปลงที่จะทำปุ๋ยพืชสดรอบปลายฝน

1. ตรวจความชื้นดิน ว่าพอให้เมล็ดงอกโดยไม่ต้องรอฝนก้อนใหญ่ ถ้าฝนหมดแล้วแหล่งน้ำใกล้แปลงเป็นปัจจัยตัดสิน
2. คำนวณวันถอยหลังจากพืชถัดไป ตามตารางเวลาด้านบน เพื่อหาวันหว่านที่ล่าช้าที่สุดที่ยังทัน
3. เตรียมเมล็ดตามอัตราที่เอกสารระบุ โดยไม่ต้องเผื่อมากเกินไป เพราะหว่านหนาเกินทำให้ต้นแย่งกันและล้ม
4. หว่านให้ทั่วแปลง แล้วคราดหรือพรวนกลบเมล็ดตื้น ๆ
5. เดินดูแปลงสัปดาห์ละครั้ง จดวันที่เริ่มเห็นดอกแรกและสัดส่วนต้นที่ออกดอก
6. ตัดสินวันไถกลบด้วยดอก ไม่ใช่ด้วยปฏิทินอย่างเดียว เมื่อออกดอกประมาณครึ่งแปลง ให้เตรียมไถกลบ
7. ไถกลบแล้วคลุกเคล้าให้เข้ากับดิน ถ้าดินแห้งมากและต้องการให้ย่อยสลายเร็ว ให้ปรึกษาเจ้าหน้าที่เรื่องการให้น้ำ
8. พักดิน 5-10 วัน ถึงราว 2 สัปดาห์ ก่อนปลูกพืชถัดไป และถ้าไม่แน่ใจให้เลือกด้านที่นานกว่าของช่วงนี้

ถ้าอยู่ในดินเค็มหรือดินปัญหา

ปุ๋ยพืชสดไม่ได้แก้ปัญหาทุกชนิดของดิน ดินเค็ม ดินเปรี้ยว และดินด่างมีข้อควรระวังเฉพาะ การปลูกถั่วในดินที่ปัญหาหนักอาจงอกไม่ดีหรือโตไม่เต็มที่ ให้อ่านรายละเอียดเพิ่มในบทความ ดินเปรี้ยว ดินเค็ม ดินด่าง สังเกตอย่างไรและแก้เบื้องต้นแบบปลอดภัย และปรึกษาสถานีพัฒนาที่ดินก่อนลงทุน

สิ่งที่ผมยืนยันไม่ได้

• ช่วงวันที่หว่านที่เหมาะสมของแต่ละภาคในช่วงปลายฝนต้นหนาว
• แหล่งเมล็ดพันธุ์ที่กรมพัฒนาที่ดินแจกหรือจำหน่ายในปีนี้ และเงื่อนไขการรับ (ข่าวไทยรัฐไม่ได้ระบุ)
• รายงานผลทดลองต้นฉบับที่เป็นที่มาของตัวเลขมวลสดและไนโตรเจนในข่าว
• ผลของอุณหภูมิหนาวต่อการออกดอกและการเจริญของปอเทืองหรือถั่วพร้าในแต่ละภาค
• ปริมาณปุ๋ยเคมีที่ลดได้ในแปลงของคุณ ซึ่งต้องคำนวณจากผลตรวจดินและคำแนะนำเจ้าหน้าที่

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ปล่อยให้ออกฝักและแก่จัดก่อนไถกลบ เอกสารกรมพัฒนาที่ดินให้ไถกลบช่วงออกดอกประมาณ 50 เปอร์เซ็นต์ ซึ่งยังไม่แก่จัด ถ้าปล่อยนานเกินเกณฑ์นี้ ควรถามเจ้าหน้าที่ว่าควรไถกลบเมื่อใด
• ไถกลบเร็วเกินไปก่อนมีมวลสด น้อยกว่า 40 วันอาจได้มวลสดน้อยและไม่คุ้มเมล็ด
• ปลูกพืชถัดไปทันทีหลังไถกลบ เอกสารให้พัก 5-10 วัน และกรณีเกษตรกรต้นแบบรอราว 2 สัปดาห์
• หว่านตอนดินแห้ง เมล็ดไม่งอกหรืองอกไม่สม่ำเสมอ
• ใช้วันที่ของภาคอื่นมาเป็นตัวตั้ง เช่นใช้ข่าวภาคอีสานหลังเกี่ยวข้าวไปใช้กับพื้นที่ที่ฝนยังตกหรือดินแห้งต่างกัน
• เชื่อว่าปุ๋ยพืชสดแทนปุ๋ยเคมีทั้งหมดทันทีปีแรก ตัวเลขในข่าวเป็นกรณีทดลองและรายแปลง ผลขึ้นกับดินและการจัดการ
• ไม่ตรวจดินก่อน ถ้าดินมีปัญหาเฉพาะ ปุ๋ยพืชสดอาจไม่ใช่ตัวแก้ที่อันดับแรก

สรุป

เริ่มหว่านเมื่อดินยังชื้นพอ ให้นับ 40-60 วันแล้วเดินดูดอก ไถกลบเมื่อออกดอกประมาณครึ่งแปลง พักดิน 5-10 วันถึงราว 2 สัปดาห์ แล้วจึงปลูกพืชถัดไป อัตราเมล็ดตามเอกสารคือปอเทือง 3-5 กก./ไร่ และถั่วพร้า 10-15 กก./ไร่ ณ พ.ย. 2569 ผมยังไม่พบเอกสารที่ยืนยันวันหว่านตามภาคในช่วงปลายฝนต้นหนาว จึงให้ยืนยันกับเกษตรอำเภอหรือสถานีพัฒนาที่ดินก่อนซื้อเมล็ด

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมพัฒนาที่ดิน — เอกสารการจัดการกลุ่มชุดดินที่ 41 อัตราเมล็ด เวลาไถกลบ และการพักดิน (https://r01.ldd.go.th/aya/Data/soilgroup/soilgroup41.pdf)
• 📄กรมพัฒนาที่ดิน — เอกสารการจัดการกลุ่มชุดดินที่ 38 ข้อกำหนดไถกลบเมื่อปุ๋ยพืชสดอายุ 40-50 วัน หรือออกดอกประมาณ 50 เปอร์เซ็นต์ (https://r01.ldd.go.th/aya/Data/soilgroup/soilgroup38.pdf)
• 📄ไทยรัฐออนไลน์ — ข่าว ปลูกปอเทือง ปุ๋ยพืชสดชั้นดี กรมพัฒนาที่ดินชี้ช่วยลดต้นทุน ฟื้นดิน ลดปุ๋ยเคมี เพิ่มผลผลิต 5 พ.ย. 2569 (https://www.thairath.co.th/news/governmentpolicy/2970712)

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ