ผสมอาหารสัตว์ขายเองต้องขอใบอนุญาตตาม พ.ร.บ.ควบคุมคุณภาพอาหารสัตว์ไหม

คำตอบเร็ว: ถ้าผสมอาหารสัตว์ไว้ใช้เลี้ยงในฟาร์มของตัวเองเท่านั้น โดยทั่วไปไม่ต้องขอใบอนุญาตผลิตอาหารสัตว์ควบคุมเฉพาะ แต่ทันทีที่เริ่ม "ขาย" หรือ "จำหน่าย" ให้บุคคลอื่นไม่ว่าจะเป็นเพื่อนบ้านหรือฟาร์มใกล้เคียง แม้จะขายในปริมาณไม่มาก ก็เข้าข่ายต้องขอรับใบอนุญาตผลิตอาหารสัตว์ควบคุมเฉพาะจากกรมปศุสัตว์ตาม พ.ร.บ.ควบคุมคุณภาพอาหารสัตว์ พ.ศ. 2558 หากผลิตขายโดยไม่ได้รับอนุญาตมีโทษตามกฎหมาย ทั้งโทษปรับและโทษจำคุกตามที่กำหนดไว้ ซึ่งอัตราโทษที่แน่นอนควรตรวจสอบกับกรมปศุสัตว์หรือสำนักงานปศุสัตว์จังหวัดก่อนตัดสินใจ

เกษตรกรผู้เลี้ยงไก่บ้าน หมูขุน หรือเป็ดจำนวนมากผสมอาหารสัตว์ใช้เองจากวัตถุดิบในพื้นที่เพื่อลดต้นทุน พอผสมเก่งขึ้นจนสูตรลงตัวและได้ผลผลิตดี มักมีเพื่อนบ้านมาขอซื้อสูตรเดียวกันไปเลี้ยงบ้าง คำถามที่ตามมาคือ "แค่ขายให้เพื่อนบ้านไม่กี่กระสอบต่อเดือน ต้องขอใบอนุญาตเหมือนโรงงานอาหารสัตว์ใหญ่ ๆ ด้วยหรือ" คำตอบคือกฎหมายไม่ได้ดูที่ปริมาณเป็นตัวตัดสินหลัก แต่ดูที่ "วัตถุประสงค์การผลิต" ว่าเพื่อใช้เองหรือเพื่อจำหน่าย

เกณฑ์แยก "ผสมใช้เองในฟาร์ม" กับ "ผลิตเพื่อจำหน่าย"

จุดตัดสำคัญที่สุดตามกฎหมายควบคุมคุณภาพอาหารสัตว์คือคำว่า "จำหน่าย" ไม่ใช่ปริมาณการผลิต ลักษณะที่มักใช้แยกในทางปฏิบัติมีดังนี้

ข้อควรระวังคือแม้จะขายในนาม "แบ่งปันกันในหมู่บ้าน" ไม่ได้ตั้งราคาเชิงพาณิชย์ชัดเจน แต่ถ้ามีการรับเงินหรือแลกเปลี่ยนเป็นประจำ กฎหมายอาจตีความว่าเข้าข่ายจำหน่ายอยู่ดี จึงไม่ควรอาศัยความไม่เป็นทางการของการซื้อขายมาเป็นข้อยกเว้น หากไม่แน่ใจควรสอบถามสำนักงานปศุสัตว์จังหวัดในพื้นที่ให้ชัดก่อนเริ่มขาย

อาหารสัตว์ควบคุมเฉพาะคืออะไร เกี่ยวอย่างไรกับการขอใบอนุญาต

พ.ร.บ.ควบคุมคุณภาพอาหารสัตว์ พ.ศ. 2558 กำหนดให้อาหารสัตว์บางประเภทที่มีผลกระทบต่อคุณภาพผลผลิตและความปลอดภัยอาหารสูง เป็น "อาหารสัตว์ควบคุมเฉพาะ" เช่น อาหารสัตว์ผสมสำเร็จรูป หัวอาหาร (คอนเซนเทรต) และวัตถุที่ใช้ผสมทำหัวเชื้ออาหารสัตว์ ผู้ผลิต ผู้นำเข้า หรือผู้ขายอาหารสัตว์กลุ่มนี้ในเชิงพาณิชย์ต้องขึ้นทะเบียนตำรับอาหารสัตว์และขอรับใบอนุญาตจากกรมปศุสัตว์ก่อนจึงจะผลิตหรือจำหน่ายได้ตามกฎหมาย เหตุผลหลักคือเพื่อควบคุมคุณภาพ ความปลอดภัยของสารปนเปื้อน และป้องกันอาหารสัตว์ที่ไม่ได้มาตรฐานเข้าสู่ห่วงโซ่การผลิตเนื้อสัตว์ที่คนบริโภคต่อ

ขั้นตอนขอใบอนุญาตผลิตอาหารสัตว์ควบคุมเฉพาะ

ค่าธรรมเนียมและเอกสารประกอบที่แน่นอนในแต่ละขั้นตอนเปลี่ยนแปลงได้ตามประกาศกรมปศุสัตว์ ควรขอรายการเอกสารฉบับล่าสุดจากสำนักงานปศุสัตว์จังหวัดก่อนเริ่มเตรียมเอกสารจริง เพื่อไม่ให้ต้องเดินทางไปยื่นซ้ำหลายรอบ

โทษหากผลิตขายโดยไม่ได้รับอนุญาต

การผลิตหรือจำหน่ายอาหารสัตว์ควบคุมเฉพาะโดยไม่ได้รับใบอนุญาตถือเป็นความผิดตาม พ.ร.บ.ควบคุมคุณภาพอาหารสัตว์ พ.ศ. 2558 ซึ่งกำหนดทั้งโทษปรับและโทษจำคุกไว้ นอกจากนี้อาหารสัตว์ที่ผลิตโดยไม่ผ่านการควบคุมคุณภาพยังมีความเสี่ยงเรื่องสารปนเปื้อนหรือสารตกค้างที่อาจกระทบสุขภาพสัตว์และย้อนกลับมาถึงผู้บริโภคเนื้อสัตว์ปลายทางด้วย เนื่องจากอัตราโทษปรับและโทษจำคุกที่แน่นอนอาจมีการปรับปรุงตามกฎหมายและระเบียบที่ใช้บังคับในแต่ละช่วง จึงควรตรวจสอบอัตราโทษปัจจุบันโดยตรงกับกรมปศุสัตว์หรือสำนักงานปศุสัตว์จังหวัดก่อนตัดสินใจผลิตขายโดยไม่มีใบอนุญาต ไม่ควรอาศัยข้อมูลที่ได้ยินต่อ ๆ กันมาโดยไม่ตรวจสอบ

ซื้อวัตถุดิบมาผสมเองไม่ขาย ต่างจากผลิตขายอย่างไร

อีกจุดที่เกษตรกรมักสับสนคือความแตกต่างระหว่าง "ซื้อวัตถุดิบอาหารสัตว์มาผสมเองเพื่อเลี้ยงในฟาร์มของตัวเอง" กับ "ผลิตอาหารสัตว์เพื่อจำหน่าย" ทั้งสองแบบอาจดูเหมือนกันตรงที่ต้องผสมวัตถุดิบเอง แต่กฎหมายแยกตามผลลัพธ์ปลายทางว่าอาหารที่ได้ถูกนำไปใช้อย่างไร

• ถ้าซื้อรำ ปลายข้าว กากถั่วเหลือง และหัวอาหารมาผสมเป็นสูตรของตัวเอง แล้วใช้เลี้ยงสัตว์ในฟาร์มทั้งหมด ไม่มีการนำไปขายต่อไม่ว่ารูปแบบใด กรณีนี้ไม่ต้องขอใบอนุญาตผลิตอาหารสัตว์ควบคุมเฉพาะ เพราะไม่ใช่การผลิตเพื่อจำหน่าย
• ถ้าซื้อวัตถุดิบเดียวกันมาผสม แล้วแบ่งขายหรือแลกเปลี่ยนกับฟาร์มอื่นแม้เพียงบางส่วน กรณีนี้เข้าข่ายผลิตเพื่อจำหน่ายทันที ต้องพิจารณาขอใบอนุญาตตามกฎหมาย ไม่ว่าส่วนที่ขายจะเป็นสัดส่วนน้อยเพียงใดเมื่อเทียบกับที่ใช้เอง
• การซื้อ "หัวอาหารสำเร็จรูป" ที่ผู้ผลิตขึ้นทะเบียนตำรับไว้แล้วมาผสมกับวัตถุดิบเองเพื่อใช้เอง เป็นแนวทางที่เกษตรกรรายย่อยจำนวนมากใช้ลดต้นทุนได้อย่างถูกต้อง เพราะภาระด้านการขึ้นทะเบียนตำรับตกอยู่ที่ผู้ผลิตหัวอาหารซึ่งได้ดำเนินการไว้แล้ว

แนวทางสำหรับเกษตรกรที่อยากขยายจากใช้เองเป็นขายอย่างถูกกฎหมาย

ในทางปฏิบัติ เกษตรกรจำนวนไม่น้อยเริ่มจากผสมอาหารสัตว์ใช้เองก่อน แล้วค่อยขยับไปขายเมื่อสูตรลงตัวและมีคนสนใจมากขึ้น เส้นทางที่ปลอดภัยกว่าการขายแบบไม่เป็นทางการต่อเนื่องไปเรื่อย ๆ คือวางแผนเปลี่ยนสถานะให้ถูกต้องตั้งแต่เนิ่น ๆ ไม่ใช่รอให้มีปัญหาก่อนแล้วค่อยแก้ ขั้นแรกคือแยกให้ชัดว่าปริมาณที่ผลิตจริงในแต่ละเดือนมีเท่าไหร่ ใช้เองเท่าไหร่ เหลือขายเท่าไหร่ เพื่อประเมินว่าคุ้มกับการลงทุนปรับสถานที่ผลิตให้ผ่านเกณฑ์หรือไม่ ขั้นต่อมาคือติดต่อสำนักงานปศุสัตว์จังหวัดเพื่อขอคำแนะนำเฉพาะกรณีของตัวเองตั้งแต่ยังผลิตปริมาณน้อย เพราะเจ้าหน้าที่มักให้คำแนะนำเชิงป้องกันได้ดีกว่ามาตรวจพบปัญหาภายหลัง และควรเริ่มทำบันทึกสูตรอาหารและแหล่งที่มาของวัตถุดิบทุกล็อตไว้ตั้งแต่ตอนนี้ เพราะเป็นเอกสารที่ต้องใช้ประกอบการขอใบอนุญาตอยู่ดีเมื่อถึงเวลาต้องยื่นจริง

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• คิดว่าขายปริมาณน้อยหรือขายให้เพื่อนบ้านรู้จักกันไม่ถือเป็นการจำหน่ายตามกฎหมาย ทั้งที่จริงกฎหมายไม่ได้แยกตามปริมาณหรือความสนิทสนม
• ผสมอาหารสัตว์ขายต่อเนื่องมานานหลายปีโดยไม่เคยตรวจสอบสถานะกับกรมปศุสัตว์ จนกลายเป็นความเสี่ยงสะสมที่อาจถูกดำเนินคดีย้อนหลังได้
• ใช้วัตถุดิบหรือหัวอาหารที่ไม่ทราบแหล่งที่มาชัดเจนมาผสมขาย ทำให้เสี่ยงทั้งเรื่องคุณภาพอาหารสัตว์และการตรวจสอบย้อนกลับหากเกิดปัญหา
• ไม่แยกพื้นที่ผลิตอาหารสัตว์ที่จะขายออกจากพื้นที่ผลิตอาหารสัตว์ที่ใช้เอง ทำให้เมื่อขอใบอนุญาตต้องปรับปรุงสถานที่ใหม่ทั้งหมด
• เข้าใจผิดว่าขึ้นทะเบียนฟาร์มมาตรฐาน (เช่น GAP ฟาร์ม) แล้วครอบคลุมเรื่องใบอนุญาตผลิตอาหารสัตว์ไปด้วย ทั้งที่เป็นคนละเรื่องกันและต้องขอแยกกัน

สรุป

เกณฑ์สำคัญที่สุดของการขอใบอนุญาตผลิตอาหารสัตว์ควบคุมเฉพาะคือ "จำหน่ายหรือไม่" ไม่ใช่ปริมาณการผลิต หากผสมใช้เองในฟาร์มทั้งหมดไม่ต้องขอใบอนุญาต แต่ทันทีที่เริ่มขายหรือแลกเปลี่ยนให้ผู้อื่นแม้เพียงบางส่วน ต้องขอใบอนุญาตจากกรมปศุสัตว์ตามกฎหมาย การผลิตขายโดยไม่ได้รับอนุญาตมีทั้งโทษปรับและโทษจำคุก จึงควรตรวจสอบสถานะของตัวเองกับสำนักงานปศุสัตว์จังหวัดก่อนเริ่มขายอาหารสัตว์อย่างเป็นทางการ

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมปศุสัตว์ — หน่วยงานผู้รับผิดชอบการขึ้นทะเบียนตำรับและออกใบอนุญาตผลิตอาหารสัตว์ควบคุมเฉพาะตาม พ.ร.บ.ควบคุมคุณภาพอาหารสัตว์ พ.ศ. 2558
• 📄กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ — ตัวบทกฎหมายและระเบียบที่เกี่ยวข้องกับการควบคุมคุณภาพอาหารสัตว์

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ

ดูข้อมูลกฎหมายและมาตรฐานเกษตรอื่น ๆ เพิ่มเติมได้ที่ ข่าว กฎหมาย มาตรฐานเกษตร