ไทม์ไลน์ธนาคารที่ดิน ตั้งแต่ตั้ง บจธ. จนถึงยุบเลิก 1 ต.ค. 2569

คำตอบเร็ว: บจธ. ตั้งขึ้นตามพระราชกฤษฎีกา พ.ศ. 2554 โดยตั้งใจให้เป็นกลไกชั่วคราวจนกว่าจะมีธนาคารที่ดินตัวจริง จากนั้นถูกต่ออายุมาหลายครั้งในปี 2559, 2562, 2565 และ 2568 จนสุดท้าย ครม. ให้ขยายถึง 30 ก.ย. 2569 และมีประกาศสำนักนายกรัฐมนตรีลงวันที่ 28 ก.ย. 2569 ยุบเลิกมีผล 1 ต.ค. 2569 รวมอายุประมาณ 15 ปี ข้อมูล ณ ต.ค. 2569

ถ้าอ่านข่าวเรื่องธนาคารที่ดินแค่วันที่ถูกยุบ จะมองไม่เห็นว่าหน่วยงานนี้อยู่ในสถานะ "ชั่วคราว" มาตั้งแต่วันแรก และรอดมาได้ด้วยการต่ออายุหลายรอบ บทความนี้เรียงเหตุการณ์ตามปีเท่าที่ตรวจกับแหล่งข่าวและเอกสารที่เปิดอ่านได้จริง ส่วนตรงไหนที่แหล่งข่าวให้ข้อมูลไม่ตรงกัน เราจะระบุไว้ ไม่เลือกตัวเลขที่ฟังดูสวยมาเขียนเอง เพราะปีและวันที่เป็นของที่คนมักเอาไปอ้างต่อ

ภาพรวมไทม์ไลน์ในตารางเดียว

พ.ศ. 2554: ตั้งขึ้นในฐานะกลไกชั่วคราว

บจธ. ตั้งขึ้นตามพระราชกฤษฎีกาจัดตั้งสถาบันบริหารจัดการธนาคารที่ดิน (องค์การมหาชน) พ.ศ. 2554 iLaw อธิบายว่าสถาบันตั้งเพื่อช่วยกระจายการถือครองที่ดินให้เกษตรกรรายย่อยและผู้ยากจนที่ไม่มีที่ดินสำหรับอยู่อาศัยและประกอบอาชีพ จุดที่คนมักมองข้ามคือพระราชกฤษฎีกาฉบับนี้มีมาตรา 40 ที่ผูกอายุไว้ ฐานเศรษฐกิจอธิบายว่าเดิมกำหนดอายุ 5 ปี และให้ยุบเลิกอัตโนมัติหากไม่มีการตั้งธนาคารที่ดินจริงหรือไม่มีการขยายเวลา คือ บจธ. ถูกออกแบบให้เป็นหน่วยงานช่วงเตรียมการ ไม่ได้ตั้งใจให้เป็นหน่วยงานถาวร

ความเข้าใจผิดที่เจอบ่อยคือคิดว่า บจธ. คือ "ธนาคารที่ดิน" ตัวจริงที่รับฝากหรือให้กู้ ความจริงตามที่เว็บไซต์ของ บจธ. เองระบุ ภารกิจคือลดความเหลื่อมล้ำ กระจายการถือครอง ป้องกันการสูญเสียสิทธิ และส่งเสริมการใช้ประโยชน์ที่ดิน ส่วนธนาคารที่ดินที่เป็นกฎหมายเฉพาะยังไม่เกิดขึ้น อ่านเทียบได้ที่ ธนาคารที่ดินต่างจากธนาคารทั่วไปอย่างไร และที่มาของสถาบันที่ ธนาคารที่ดินคืออะไร

ข้อควรระวังเรื่องวันที่ บทความนี้ไม่ระบุวัน เดือน ของพระราชกฤษฎีกาปี 2554 เพราะยังไม่ได้เปิดฉบับราชกิจจานุเบกษา เราอ้างได้แค่ปี พ.ศ. 2554 ซึ่งตรงกันทุกแหล่ง หากต้องใช้วันที่ประกาศและวันบังคับใช้ ให้ค้นในระบบราชกิจจานุเบกษา

พ.ศ. 2559–2568: ต่ออายุสามรอบ รอบละราว 3 ปี

ฐานเศรษฐกิจสรุปว่า บจธ. ได้ต่ออายุสามครั้งก่อนปี 2568 ได้แก่ เม.ย. 2559 ขยายถึง มิ.ย. 2562, ก.พ. 2562 ขยายถึง มิ.ย. 2565 และ พ.ค. 2565 ขยายถึง มิ.ย. 2568 แนวหน้ารายงานตรงกันว่าขยายมาแล้ว 3 ครั้ง ครั้งละ 3 ปี เหตุผลที่ใช้ซ้ำทุกรอบคือการจัดตั้งธนาคารที่ดินหรือองค์กรอื่นที่มีวัตถุประสงค์ทำนองเดียวกันยังไม่แล้วเสร็จ

ในรอบปี 2559 Thai PBS รายงานว่า ครม. เห็นชอบหลักการร่างพระราชกฤษฎีกาแก้ไข ซึ่งปรับเรื่องธรรมาภิบาล เพิ่มสัดส่วนตัวแทนองค์กรชุมชนและผู้ทรงคุณวุฒิในคณะกรรมการ และกำหนดให้สถาบันยุบเมื่อมีธนาคารที่ดินหรือครบ 3 ปี แล้วแต่อย่างใดจะถึงก่อน เมื่อเทียบกับตอนตั้งซึ่งเป็น 5 ปี จะเห็นว่าข้อกำหนดเรื่องอายุถูกทำให้สั้นลงเป็นรอบ ๆ ละ 3 ปี และต้องกลับไปขออนุมัติใหม่ทุกครั้ง นี่คือที่มาของคำว่า "ต่ออายุ" ที่เห็นในข่าว

ผลของการต่ออายุเป็นรอบ ๆ ทำให้สัญญาระยะยาวอย่างเช่าซื้อสูงสุด 30 ปีผูกอยู่กับหน่วยงานที่อายุทีละไม่กี่ปี คำถามว่าใครดูแลสัญญาเมื่อหน่วยงานหมดอายุจึงเป็นประเด็นที่เกิดซ้ำ และกลับมาอีกครั้งในปี 2569 ซึ่งตอนนี้ สคทช. รับช่วงเปลี่ยนผ่านตามรายงานข่าว ดูแนวทางของผู้เช่าเดิมได้ที่ ผู้เช่าและผู้ใช้บริการธนาคารที่ดินเดิม

พ.ศ. 2564: ภาพผลงานที่สื่อรายงาน

เดลินิวส์ฉบับ 18 ก.ค. 2564 อธิบายว่า บจธ. ไม่ได้ให้ที่ดินฟรี แต่จัดซื้อที่ดินที่มีเอกสารสิทธิถูกต้อง ให้เกษตรกรเช่าสองปีแรก แล้วเช่าซื้อได้สูงสุด 30 ปี กลุ่มผู้ขอต้องรวมตัวตั้งแต่ 7 คนขึ้นไปเป็นวิสาหกิจชุมชน ณ ตอนนั้นรายงานว่าช่วยเกษตรกร 877 ครัวเรือน ได้ที่ดินกว่า 3,151 ไร่ ตัวเลขชุดนี้เป็นภาพ ณ กลางปี 2564 และไม่ควรเอามาปนกับตัวเลขปี 2568 ที่ใหญ่กว่า อ่านเงื่อนไขการเข้าถึงเดิมได้ที่ คุณสมบัติและเงื่อนไขของ บจธ.

13 พ.ค. 2568: จุดเปลี่ยน ครม. ไม่ให้ขยาย 5 ปี

ช่วงนี้ข่าวที่ค้นเจอไม่ตรงกันมากที่สุด แนวหน้ารายงานว่า ครม. เมื่อ 13 พ.ค. 2568 อนุมัติขยายเวลายุบเลิก บจธ. ออกไปถึง 30 ก.ย. 2569 เป็นการขยายครั้งที่ 4 ขณะที่แนวหน้าอีกชิ้นที่เกี่ยวกับมติวันเดียวกันระบุว่าหน่วยงานเสนอขยายเวลา 5 ปี ฐานเศรษฐกิจสรุปตรงกันว่าครม. ไม่เห็นด้วยกับการขยายยาว 5 ปี และให้เพียงช่วงสั้นเพื่อทบทวนความจำเป็นและบทบาท เมื่ออ่านรวมกันจึงสรุปได้ว่า ฝั่งหน่วยงานขอ 5 ปี ฝั่ง ครม. ให้เพียงราว 1 ปีกว่า

ฐานเศรษฐกิจรายงานผลการประเมินในบริบทเดียวกันว่า บจธ. ผ่านเพียง 2 จาก 4 มิติ คือประสิทธิภาพและธรรมาภิบาล แต่ไม่ผ่านมิติประสิทธิผลและผลกระทบ และมีงานซ้ำซ้อนกับหน่วยงานรัฐอื่น ตัวเลขผลงาน 9 ปีที่สื่อรายงานคือเกษตรกรราว 1,500 ครัวเรือน (แนวหน้าว่า 1,474 ฐานเศรษฐกิจว่า 1,494) และที่ดิน 5,048 ไร่ ตัวเลขครัวเรือนสองแหล่งต่างกัน 20 ครัวเรือน เราจึงเขียนเป็น "ราว 1,500" ไม่เลือกตัวเลขใดตัวเลขหนึ่ง

ข้อสังเกตจากตาราง ตัวเลขทั้งสองชุดเป็นผลงานสะสม ณ คนละช่วงเวลา จึงไม่ควรแปลว่าปีใดได้กี่ไร่ ถ้าจะเปรียบเทียบอัตราต่อปีต้องมีข้อมูลรายปีจากรายงานประจำปีของ บจธ. ซึ่งเราไม่ได้เปิดอ่านจึงไม่คำนวณให้

ปีงบประมาณ 2568–พ.ค. 2569: ผลประเมินและแผนปฏิรูปหน่วยงานรัฐ

ฐานเศรษฐกิจรายงานว่า ครม. รับทราบผลประเมินองค์การมหาชนปีงบประมาณ 2568 โดย บจธ. ได้ 67.67 คะแนน อยู่ลำดับ 2 จาก 5 แห่งที่ต่ำสุด ลำดับ 1 คือสถาบันอนุญาโตตุลาการ (61.49) และอีกสามแห่งตามมา รัฐบาลระบุว่าจะพิจารณายุบ 4–5 หน่วยงาน โดย บจธ. เป็นแห่งแรกตามกำหนดเดือน ก.ย. 2569 คำว่า "คะแนน" นี้เป็นผลประเมินตามระบบของภาครัฐ ผู้อ่านที่ต้องการรู้ว่าประเมินอย่างไร ควรไปอ่านรายงานจากสำนักงาน ก.พ.ร. ตรง ๆ

26 ก.ค.–ส.ค. 2569: ประกาศแผนและมาตรการบุคลากร

ไทยรัฐรายงานว่ารองนายกรัฐมนตรีปกรณ์ นิลประพันธ์ แถลงเมื่อ 26 ก.ค. 2569 ว่าจะเริ่มยุบหรือควบรวมหน่วยงานตั้งแต่เดือน ก.ย. 2569 โดย บจธ. จะรวมกับ สคทช. เป็นหน่วยแรก และให้เหตุผลว่าโครงสร้างเดิม "อยู่แบบเดิมไม่ได้แล้ว" ฐานเศรษฐกิจรายงานเมื่อ 31 ก.ค. 2569 ว่าบุคลากรของ บจธ. ที่ไม่ถูกเลิกจ้างจะได้รับการพิจารณาโอนย้ายไป สคทช. เป็นลำดับแรก ส่วนผู้ที่ถูกเลิกจ้างได้ค่าตอบแทนตามระเบียบ

ไทยโพสต์รายงานว่าต้นเดือน ส.ค. 2569 นายปกรณ์พูดถึงความสัมพันธ์ของโฉนดชุมชนกับธนาคารที่ดินว่าเป็นคนละเรื่อง และบอกเจ้าหน้าที่ไม่ให้ไล่ชาวบ้าน คำกล่าวนี้เป็นของรัฐบาล ผู้อ่านที่มีที่ดินในโครงการเดิมควรถือเป็นสัญญาณเท่านั้น และไปตรวจเอกสารสัญญาของตัวเองอีกชั้น ข้อถกเถียงเต็ม ๆ อ่านที่ ทำไมรัฐบาลยุบธนาคารที่ดิน

27 ก.ย.–1 ต.ค. 2569: ชุมนุม ประกาศ และมีผล

ประชาไทและล้านนานิวส์รายงานว่าเครือข่ายพีมูฟและสหพันธ์เกษตรกรภาคเหนือชุมนุมที่ศาลากลางจังหวัดลำพูนวันที่ 27–29 ก.ย. 2569 เพื่อคัดค้านการยุบ ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรีลงวันที่ 28 ก.ย. 2569 ถูกประกาศออกมาระหว่างที่การชุมนุมยังดำเนินอยู่ โดยสื่อรายงานวันที่ตีพิมพ์ในราชกิจจานุเบกษาเป็น 29 ก.ย. บ้าง 30 ก.ย. บ้าง ซึ่งไม่ตรงกัน แต่ทุกแหล่งยืนยันวันมีผลคือ 1 ต.ค. 2569 เหมือนกัน สกน. แถลงว่า "ยุติการชุมนุม ไม่ยุติการต่อสู้" และพีมูฟเสนอให้โอนภารกิจไป พอช. แทน สคทช. ล้านนานิวส์ระบุว่ามีนัดประชุมครั้งถัดไปวันที่ 5 ต.ค. 2569 แต่แหล่งที่เราเปิดอ่านไม่ได้ระบุผลของการประชุมนั้น

ประกาศใช้อำนาจตามมาตรา 40 วรรคสองของพระราชกฤษฎีกา พ.ศ. 2554 ฐานเศรษฐกิจรายงานว่ามีคณะกรรมการตรวจสอบทรัพย์สินและชำระบัญชี ไม่เกิน 5 คน จากตัวแทน สคทช. กระทรวงการคลัง และผู้ทรงคุณวุฒิ ต้องเสร็จภายใน 1 ปี เงินที่เหลือส่งคืนคลัง และ สคทช. ดูแลภาระผูกพันตามสัญญากับเกษตรกรในช่วงเปลี่ยนผ่านก่อนเสนอ ครม. ว่าใครรับต่อ รายละเอียดสถานะปัจจุบันอ่านที่ ธนาคารที่ดินถูกยุบแล้วจริงไหม และข้อมูลหน่วยงานผู้ดูแลที่ สคทช. คืออะไร

สิ่งที่ยังไม่รู้หลัง 1 ต.ค. 2569

• หน่วยงานถาวรที่จะรับภารกิจต่อ ยังต้องรอคณะรัฐมนตรีกำหนดตามที่รายงานข่าวระบุ
• ช่องทางและเงื่อนไขรับเรื่องจากเกษตรกรรายใหม่ ยังไม่พบประกาศ
• วิธีชำระค่าเช่าหรือค่างวดของผู้เช่าเดิม ยังไม่พบประกาศรายละเอียด
• ผลของข้อเสนอโอนภารกิจไป พอช. ยังไม่มีมติรัฐ
• วันที่เผยแพร่ในราชกิจจานุเบกษาที่แน่ชัด สื่อรายงานต่างกัน

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยเมื่อเล่าประวัติธนาคารที่ดิน

• เขียนว่า "ธนาคารที่ดินตั้งปี 2554" เฉย ๆ โดยไม่บอกว่าคือ บจธ. ซึ่งเป็นสถาบันชั่วคราว ไม่ใช่ธนาคารที่ดินตามกฎหมายเฉพาะ
• ใช้ตัวเลขผลงานปี 2564 กับปี 2568 ปนกัน
• ยกวันที่ 28 ก.ย. 2569 เป็นวันที่ยุบ ทั้งที่เป็นวันที่ลงนามประกาศ วันมีผลคือ 1 ต.ค. 2569
• เขียนว่ารัฐบาลโอนภารกิจไป พอช. ทั้งที่เป็นข้อเสนอของกลุ่มเกษตรกร
• ลืมว่าคำว่า "ยุบ" ในขั้นตอนนี้ตามด้วยการชำระบัญชีภายใน 1 ปี ไม่ได้จบในวันเดียว
• นำข่าวขยายเวลาปี 2568 มาเข้าใจว่า บจธ. ถูกต่ออายุถึงปี 2573 ซึ่งเป็นแค่ข้อเสนอขอขยาย ครม. ไม่ให้ตามนั้น

สรุป

ประวัติ 15 ปีของ บจธ. คือเรื่องของหน่วยงานที่ตั้งมาเพื่อเตรียมธนาคารที่ดิน แต่ธนาคารที่ดินตามกฎหมายเฉพาะไม่เกิดขึ้น และต้องต่ออายุสี่รอบก่อนจะถูกยุบเลิกมีผล 1 ต.ค. 2569 ฝ่ายรัฐให้เหตุผลเรื่องความซ้ำซ้อนและผลประเมิน ฝ่ายเกษตรกรห่วงเรื่องความมั่นคงในที่ดิน และเสนอให้โอนภารกิจไป พอช. สิ่งที่ยังต้องรอคือหน่วยงานถาวรและช่องทางรับเรื่องใหม่ ข้อมูล ณ ต.ค. 2569 ผู้อ่านควรตรวจประกาศใหม่จาก สคทช. เป็นระยะ

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄Thai PBS — ประกาศยุบ บจธ. ลงวันที่ 28 ก.ย. 2569 มีผล 1 ต.ค. 2569 https://www.thaipbs.or.th/news/content/558862 ; ครม. เห็นชอบหลักการร่างพระราชกฤษฎีกาแก้ไข (ปี 2559) https://www.thaipbs.or.th/news/content/251960
• 📄ฐานเศรษฐกิจ — ประวัติต่ออายุและผลประเมิน https://www.thansettakij.com/economy/665214 ; คะแนน 67.67 https://www.thansettakij.com/economy/665229 ; บุคลากร https://www.thansettakij.com/economy/665334 ; การชำระบัญชี https://www.thansettakij.com/economy/670391
• 📄แนวหน้า — มติ ครม. 13 พ.ค. 2568 ขยายเวลาถึง 30 ก.ย. 2569 และตัวเลขผลงาน https://www.naewna.com/politic/883887 ; https://www.naewna.com/politic/883898
• 📄ไทยรัฐ — แผนยุบ บจธ. ของรองนายกฯ ปกรณ์ 26 ก.ค. 2569 https://www.thairath.co.th/news/politic/2948718
• 📄ประชาไท / ล้านนานิวส์ / ไทยโพสต์ — การชุมนุมและข้อเสนอของเครือข่ายเกษตรกร https://prachatai.com/journal/2026/09/118933 ; https://lannernews.com/29092569-04/ ; https://www.thaipost.net/x-cite-news/1079188/ ; https://www.thaipost.net/general-news/1044011/
• 📄iLaw / เดลินิวส์ / เว็บไซต์ บจธ. — ภารกิจและผลงานเดิม https://www.ilaw.or.th/articles/59568 ; https://www.dailynews.co.th/articles/61966/ ; https://www.labai.or.th

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ