สารเคมีกำจัดศัตรูพืชแบ่งกลุ่มวัตถุอันตรายยังไง ซื้อ-เก็บต้องทำตามกฎอะไรบ้าง

คำตอบเร็ว: พระราชบัญญัติวัตถุอันตราย พ.ศ. 2535 แบ่งสารเคมีเกษตรออกเป็น 4 ชนิดตามระดับความเข้มงวดในการควบคุม ตั้งแต่ชนิดที่ 1 (แจ้งข้อเท็จจริง ควบคุมน้อยที่สุด) ไปจนถึงชนิดที่ 4 (ห้ามผลิต นำเข้า หรือครอบครองโดยเด็ดขาด) สารกำจัดศัตรูพืชส่วนใหญ่ที่เกษตรกรใช้ทั่วไปจัดอยู่ในชนิดที่ 3 ซึ่งผู้ขายต้องมีใบอนุญาตขายวัตถุอันตราย ส่วนเกษตรกรผู้ซื้อไปใช้ต้องเก็บรักษาให้ปลอดภัยและทิ้งภาชนะบรรจุตามวิธีที่ถูกต้อง ไม่ทิ้งลงแหล่งน้ำหรือเผาใกล้ที่อยู่อาศัย

เกษตรกรที่ซื้อสารเคมีป้องกันกำจัดศัตรูพืชมาใช้ในไร่นามักสงสัยว่าสารที่ตัวเองใช้อยู่ในกลุ่มไหนตามกฎหมาย ต้องมีใบอนุญาตพิเศษหรือไม่ และเมื่อใช้หมดแล้วขวด/ถุงบรรจุต้องจัดการอย่างไรให้ถูกต้อง บทความนี้อธิบายภาพรวมการแบ่งกลุ่มวัตถุอันตรายทางการเกษตรตาม พ.ร.บ.วัตถุอันตราย พ.ศ. 2535 และแนวปฏิบัติที่ถูกต้องในฟาร์ม

วัตถุอันตรายกลุ่ม 1-4 กับสารเคมีเกษตรหมายถึงอะไร

สำหรับภาคการเกษตร กรมวิชาการเกษตรเป็นหน่วยงานที่รับผิดชอบวัตถุอันตรายที่นำไปใช้ทางการเกษตรโดยตรง เกษตรกรจึงควรตรวจสอบสถานะล่าสุดของสารที่จะซื้อจากฉลากผลิตภัณฑ์และร้านค้าที่ได้รับใบอนุญาตถูกต้อง เนื่องจากรายชื่อสารในแต่ละกลุ่มมีการทบทวนและปรับปรุงเป็นระยะตามข้อมูลความปลอดภัยใหม่ ๆ

สารชนิดไหนต้องมีใบอนุญาตซื้อ-ครอบครอง

สำหรับผู้ประกอบการร้านขายสารเคมีเกษตร (วัตถุอันตรายชนิดที่ 3) ต้องมีใบอนุญาตขายวัตถุอันตรายทางการเกษตรจากกรมวิชาการเกษตรก่อนเปิดร้าน และต้องมีผู้ควบคุมการขายที่ผ่านการอบรมประจำร้าน ส่วนเกษตรกรทั่วไปที่ซื้อไปใช้ในแปลงของตัวเองโดยไม่ได้ขายต่อ โดยทั่วไปไม่ต้องขอใบอนุญาตครอบครองเป็นรายบุคคล แต่ต้องซื้อจากร้านที่มีใบอนุญาตถูกต้องเท่านั้น และปฏิบัติตามคำแนะนำการใช้บนฉลากอย่างเคร่งครัด สำหรับวัตถุอันตรายชนิดที่ 4 กฎหมายห้ามครอบครองโดยเด็ดขาดไม่ว่าจะเป็นผู้ขายหรือเกษตรกร หากพบเห็นการซื้อขายสารกลุ่มนี้ควรแจ้งเจ้าหน้าที่เกษตรอำเภอหรือกรมวิชาการเกษตรทันที

เนื่องจากรายชื่อสารเคมีเฉพาะที่จัดอยู่ในแต่ละกลุ่มอาจมีการประกาศเปลี่ยนแปลง เกษตรกรควรตรวจสอบสถานะสารที่ต้องการซื้อจากประกาศล่าสุดของกรมวิชาการเกษตรหรือสอบถามร้านค้าที่ได้รับใบอนุญาตก่อนซื้อทุกครั้ง แทนที่จะยึดตามความเคยชินเดิม

วิธีเก็บรักษาสารเคมีเกษตรที่ถูกต้องในฟาร์ม

• เก็บในภาชนะเดิมที่มีฉลากครบถ้วน ห้ามถ่ายใส่ขวดน้ำดื่มหรือภาชนะบรรจุอาหารเด็ดขาด
• เก็บในที่แยกต่างหาก มีตู้หรือห้องเก็บเฉพาะ ล็อกกุญแจ ห่างจากบ้านพักอาศัย ห้องครัว และแหล่งน้ำใช้/น้ำดื่ม
• เก็บให้พ้นมือเด็กและสัตว์เลี้ยง ไม่วางปะปนกับปุ๋ยหรืออาหารสัตว์
• ระบายอากาศดี ไม่โดนแดดจัดหรือความชื้นสูงที่ทำให้ภาชนะเสื่อมสภาพเร็ว
• ทำบันทึกรายการสารเคมีที่เก็บไว้ วันหมดอายุ และปริมาณคงเหลือ เพื่อป้องกันการใช้สารเสื่อมสภาพ

การทิ้งภาชนะบรรจุสารเคมีอย่างถูกวิธี

ภาชนะบรรจุสารเคมีเกษตรที่ใช้หมดแล้วยังมีสารตกค้าง หากทิ้งไม่ถูกวิธีจะปนเปื้อนดินและแหล่งน้ำได้ในระยะยาว หลักปฏิบัติทั่วไปที่แนะนำคือ ล้างภาชนะด้วยน้ำสะอาดอย่างน้อยสามครั้ง (triple rinse) แล้วเทน้ำล้างลงในถังผสมสารเพื่อใช้ประโยชน์ต่อ ไม่เทลงดินหรือแหล่งน้ำโดยตรง จากนั้นเจาะหรือบุบภาชนะให้ใช้ซ้ำไม่ได้ และนำไปทิ้งหรือส่งคืนตามจุดรับคืนภาชนะบรรจุสารเคมีเกษตรที่หน่วยงานในพื้นที่จัดไว้ (บางพื้นที่มีโครงการรับคืนภาชนะร่วมกับร้านค้าหรือสำนักงานเกษตรอำเภอ) ห้ามเผาภาชนะใกล้ที่อยู่อาศัยหรือแหล่งน้ำ และห้ามนำภาชนะไปใช้ซ้ำเก็บน้ำหรืออาหารเด็ดขาด

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ซื้อสารเคมีจากร้านที่ไม่มีใบอนุญาตหรือพ่อค้าเร่ ทำให้ไม่แน่ใจว่าสารถูกกฎหมายและมีคุณภาพจริง
• ถ่ายสารเคมีใส่ขวดน้ำดื่มเก่าเพื่อความสะดวก เสี่ยงต่อการหยิบผิดและเป็นอันตรายถึงชีวิต
• เก็บสารเคมีปะปนกับปุ๋ยหรือเมล็ดพันธุ์ในโรงเก็บเดียวกันโดยไม่มีการแยกพื้นที่
• ล้างถังพ่นยาแล้วเทน้ำล้างทิ้งลงคลองหรือแหล่งน้ำใกล้แปลง
• เผาหรือฝังภาชนะบรรจุสารเคมีในที่ดินของตัวเองโดยไม่ผ่านกระบวนการล้างที่ถูกต้องก่อน
• ใช้สารเคมีตามความเคยชินโดยไม่ตรวจสอบว่าสารดังกล่าวยังไม่ถูกยกเลิกทะเบียนหรือปรับกลุ่มควบคุม

สรุป

วัตถุอันตรายทางการเกษตรแบ่งเป็น 4 ชนิดตามระดับความเข้มงวด สารเคมีกำจัดศัตรูพืชส่วนใหญ่อยู่ในชนิดที่ 3 ซึ่งผู้ขายต้องมีใบอนุญาต ส่วนเกษตรกรผู้ใช้ต้องซื้อจากร้านที่ถูกกฎหมาย เก็บรักษาแยกจากที่อยู่อาศัยและแหล่งน้ำ และทิ้งภาชนะบรรจุตามขั้นตอนล้างสามครั้งก่อนส่งคืนจุดรับ ไม่เผาหรือทิ้งลงแหล่งน้ำ การปฏิบัติตามขั้นตอนเหล่านี้ช่วยป้องกันอันตรายต่อสุขภาพผู้ใช้และสิ่งแวดล้อมในระยะยาว

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมวิชาการเกษตร (กลุ่มควบคุมวัตถุอันตราย) — การแบ่งกลุ่มวัตถุอันตรายทางการเกษตรและการควบคุมการขายตามพระราชบัญญัติวัตถุอันตราย พ.ศ. 2535
• 📄กรมส่งเสริมการเกษตร — คำแนะนำการเก็บรักษาและการจัดการภาชนะบรรจุสารเคมีเกษตรอย่างปลอดภัย

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ

ดูบทความอื่นในหมวด ข่าว กฎหมาย มาตรฐาน เพิ่มเติม