ปลากะพงในบ่อดินน้ำจืดโตช้ากว่าที่คิดและมีกลิ่นโคลน ปัญหาคืออะไร

คำตอบเร็ว: ปลากะพงในบ่อดินน้ำจืดโตช้ากว่าปลาที่เลี้ยงในกระชังทะเลเพราะน้ำนิ่งมีออกซิเจนละลายต่ำกว่าและกระแสน้ำไม่พัดพาของเสียออกเหมือนกระชังทะเล ส่วนกลิ่นโคลนที่สะสมในเนื้อปลาเกิดจากสารประกอบที่แบคทีเรียในดินเลนก้นบ่อผลิตขึ้นแล้วสะสมในเนื้อปลาผ่านการกิน ทั้งสองปัญหาแก้ได้ด้วยการจัดการคุณภาพน้ำ พื้นบ่อ และการพักปลาก่อนจับขายอย่างถูกวิธี

เกษตรกรหลายคนเปลี่ยนจากซื้อลูกปลากะพงมาเลี้ยงในบ่อดินน้ำจืดหรือน้ำกร่อยที่มีอยู่แล้วในไร่ เพราะไม่ต้องลงทุนกระชังทะเลและดูแลง่ายกว่า แต่พอเลี้ยงจริงกลับพบว่าปลาโตช้ากว่าที่คาดและเมื่อจับขายกลับถูกพ่อค้ากดราคาเพราะเนื้อมีกลิ่นโคลน ทำให้ขาดทุนทั้งที่ต้นทุนต่ำกว่าการเลี้ยงกระชังทะเล บทความนี้จะแยกปัญหาทั้งสองเรื่องออกจากกันให้ชัด คือปัญหาการเจริญเติบโตช้ากับปัญหากลิ่นโคลน เพราะสาเหตุและวิธีแก้ไม่เหมือนกัน ข้อควรทราบคือบทความนี้พูดถึงบ่อดินน้ำจืดเทียบกระชังทะเลของปลากะพงชนิดเดียวกัน ไม่ใช่การเปรียบเทียบปลากะพงกับปลากะรังในกระชังทะเลด้วยกันซึ่งเป็นคนละประเด็น

สาเหตุที่ปลากะพงโตช้ากว่าในบ่อดินน้ำจืดเทียบกระชังทะเล

ปลากะพงเป็นปลาที่กินเนื้อและต้องการออกซิเจนละลายในน้ำสูงเพื่อเผาผลาญอาหารและเจริญเติบโตเต็มที่ ในกระชังทะเลน้ำมีกระแสไหลผ่านตลอดเวลาทำให้ออกซิเจนละลายสูงและของเสียจากปลาถูกพัดพาออกไปเรื่อย ๆ แต่ในบ่อดินน้ำจืดที่เป็นน้ำนิ่งหรือไหลเวียนช้า ออกซิเจนละลายมักต่ำกว่าโดยเฉพาะช่วงกลางคืนถึงเช้าตรู่ที่พืชน้ำและแพลงก์ตอนหยุดสังเคราะห์แสง ปลาที่อยู่ในสภาพออกซิเจนต่ำต่อเนื่องจะกินอาหารน้อยลงและเปลี่ยนอาหารเป็นเนื้อได้ไม่เต็มที่ นอกจากนี้ของเสียจากอาหารเหลือและมูลปลาที่สะสมอยู่กับที่ในบ่อดินยังเพิ่มภาระให้ปลาต้องใช้พลังงานรับมือกับคุณภาพน้ำที่แย่ลง แทนที่จะใช้พลังงานไปกับการเจริญเติบโต ผลคือปลาชุดเดียวกันที่เลี้ยงในบ่อดินมักใช้เวลานานกว่าจะได้ขนาดขายเมื่อเทียบกับกระชังทะเล

สาเหตุกลิ่นโคลนสะสมในเนื้อปลาที่กระทบราคาขาย

กลิ่นโคลนหรือกลิ่นสาบดินในเนื้อปลาน้ำจืดเกิดจากสารประกอบกลุ่มที่แบคทีเรียและสาหร่ายบางชนิดในดินเลนก้นบ่อผลิตขึ้น เมื่อปลาว่ายและกินอาหารใกล้พื้นบ่อที่มีสารเหล่านี้สะสมอยู่มาก สารจะถูกดูดซึมผ่านเหงือกและระบบย่อยอาหารเข้าไปสะสมในไขมันและเนื้อปลา บ่อที่มีเลนหนา น้ำไม่หมุนเวียน และมีอินทรียวัตถุสะสมมาก เช่น เศษอาหารเหลือค้างจากการให้อาหารเกินความจำเป็น จะมีปัญหากลิ่นโคลนรุนแรงกว่าบ่อที่ดูแลพื้นบ่อสม่ำเสมอ ปัญหานี้กระทบราคาขายโดยตรง เพราะพ่อค้าและผู้บริโภคสังเกตกลิ่นได้ทันทีตอนทำความสะอาดหรือปรุงอาหาร ทำให้ปลาที่มีกลิ่นโคลนถูกกดราคาลงจากปลากะพงกระชังทะเลที่ไม่มีปัญหานี้อย่างชัดเจน

วิธีจัดการน้ำและพื้นบ่อลดปัญหากลิ่นโคลน

• ติดตั้งเครื่องตีน้ำหรือระบบเติมอากาศให้ทำงานต่อเนื่องโดยเฉพาะช่วงกลางคืนถึงเช้า เพื่อเพิ่มออกซิเจนละลายและลดสภาพไร้อากาศที่ก้นบ่อซึ่งเป็นแหล่งผลิตสารกลิ่นโคลน
• ลดปริมาณอาหารให้พอดีกับที่ปลากินหมดภายในเวลาสั้น ๆ ไม่ให้เศษอาหารเหลือจมสะสมที่พื้นบ่อจนกลายเป็นแหล่งอาหารของแบคทีเรียที่ผลิตกลิ่น
• ตักเลนหรือดูดตะกอนก้นบ่อออกเป็นระยะตามความเหมาะสม โดยเฉพาะก่อนเริ่มรอบเลี้ยงใหม่และช่วงกลางรอบที่เลนเริ่มสะสมหนา
• ก่อนจับปลาขายอย่างน้อย 1-2 สัปดาห์ ให้ย้ายปลาไปพักในบ่อน้ำสะอาดหรือกระชังที่มีน้ำหมุนเวียนดี งดให้อาหารในช่วงท้าย เพื่อให้ปลาขับสารกลิ่นโคลนที่สะสมในเนื้อออกก่อนจับขายจริง
• ปลูกพืชน้ำหรือใช้ระบบกรองชีวภาพช่วยดูดซับสารอินทรีย์ส่วนเกินในบ่อ ลดภาระให้ระบบนิเวศก้นบ่อไม่ต้องรับของเสียมากเกินไป

เปรียบเทียบผลกระทบระหว่างบ่อดินน้ำจืดกับกระชังทะเล

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ให้อาหารปริมาณมากเกินไปเพราะคิดว่าจะช่วยให้ปลาโตเร็วขึ้น ทั้งที่เศษอาหารเหลือกลับกลายเป็นตัวเร่งปัญหากลิ่นโคลนและคุณภาพน้ำแย่ลง
• ไม่ติดตั้งระบบเติมอากาศเพราะคิดว่าบ่อมีขนาดใหญ่พอ ทั้งที่ออกซิเจนต่ำสุดมักเกิดช่วงกลางคืนไม่ว่าบ่อจะกว้างแค่ไหน
• จับปลาขายทันทีโดยไม่พักปลาในน้ำสะอาดก่อน ทำให้กลิ่นโคลนที่สะสมในเนื้อยังคงอยู่เต็มที่ตอนขาย
• ปล่อยให้เลนก้นบ่อสะสมหนาข้ามหลายรอบการเลี้ยงโดยไม่ตักออก ทำให้ปัญหากลิ่นโคลนรุนแรงขึ้นเรื่อย ๆ ทุกรอบ
• เปรียบเทียบราคาขายกับปลากะพงกระชังทะเลตรง ๆ โดยไม่คำนึงว่าปลาบ่อดินที่มีกลิ่นโคลนต้องผ่านขั้นตอนพักปลาก่อนถึงจะขายได้ราคาใกล้เคียงกัน

สรุป

ปัญหาปลากะพงโตช้าในบ่อดินน้ำจืดเกิดจากออกซิเจนละลายต่ำและของเสียสะสมที่ไม่มีกระแสน้ำพัดพาออกเหมือนกระชังทะเล ส่วนปัญหากลิ่นโคลนในเนื้อปลาเกิดจากสารที่แบคทีเรียในดินเลนก้นบ่อผลิตขึ้นแล้วสะสมในตัวปลา ทั้งสองปัญหาแก้ได้ด้วยการเพิ่มออกซิเจน จัดการพื้นบ่อสม่ำเสมอ และพักปลาในน้ำสะอาดก่อนจับขาย ผู้เลี้ยงที่จัดการทั้งสองเรื่องนี้อย่างจริงจังจะได้ปลาที่โตทันเวลาและขายได้ราคาใกล้เคียงกับปลากะพงกระชังทะเลมากขึ้น

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมประมง — องค์ความรู้การเลี้ยงปลากะพงขาวในบ่อดินและการจัดการคุณภาพน้ำ
• 📄กรมวิชาการเกษตร — ข้อมูลการจัดการดินและตะกอนอินทรียวัตถุในระบบเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ