เพาะเห็ดตีนแรดเองได้ไหม โรงเรือน วัสดุ ต้นทุน และปัญหาที่พบบ่อย

คำตอบเร็ว: เห็ดตีนแรด (Macrocybe crassa) เพาะเองได้ โดยใช้ก้อนเชื้อขี้เลื่อยยางพาราหรือก้อนขี้เลื่อยเก่าจากการเพาะเห็ดอื่น แล้วกลบหน้าก้อนด้วยดินปลูกหนา 5-10 เซนติเมตรตอนเปิดดอก งานวิจัยของมหาวิทยาลัยอุบลราชธานีรายงานว่าเส้นใยโตดีที่ 25 องศาเซลเซียส และก้อนให้ดอกสดราว 125-238 กรัมต่อถุงในการทดลองขนาดเล็ก ข้อมูล ณ ต.ค. 2569 ยังไม่มีราคาตลาดที่อ้างอิงได้ และตัวเลขต้นทุนในบทความเป็นตัวอย่างเพื่อฝึกคิดเท่านั้น

ก่อนเริ่ม ต้องแน่ใจก่อนว่าพูดถึงเห็ดชนิดเดียวกัน

คำว่าเห็ดตีนแรดในงานเพาะเลี้ยงของไทยหมายถึงเห็ด Macrocybe crassa (ชื่อเดิม Tricholoma crassum) ซึ่งตามบทความวิจัยของ Inyod และคณะ ในวารสารวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี ปีที่ 25 ฉบับที่ 2 (2566) มีชื่อท้องถิ่นหลายชื่อ เช่น ตีนแฮด ตับเต่าขาว เห็ดยักษ์ เห็ดจั่น เห็ดหัวสุม ชื่อเรียกจึงไม่เหมือนกันตามพื้นที่ ถ้าไปซื้อเชื้อควรถามชื่อวิทยาศาสตร์และรหัสสายพันธุ์ให้ชัด

มีความสับสนอีกเรื่องที่ต้องบอกไว้ คือเห็ดนมเสือ (Lignosus rhinocerotis) เป็นเห็ดคนละชนิดกัน ไม่ใช่ตีนแรด งานของ KMUTT เกี่ยวกับนมเสือระบุว่าเห็ดชนิดนั้นสร้างก้อนสเคลอโรเชียมใต้ดินใช้เวลาราว 6-8 เดือน และงานวิจัยของ Wu และคณะ (2565) ระบุว่าสเคลอโรเชียมใช้เวลาอย่างน้อย 3 เดือนที่ 25 องศาเซลเซียส เป็นวิธีเพาะที่ไม่เหมือนตีนแรดที่เรากล่าวถึงในบทความนี้ ถ้าเห็นคนขายก้อนเชื้อที่เรียกชื่อปนกัน ให้ระวัง เนื้อหาทั้งหมดต่อไปนี้พูดถึง Macrocybe crassa

เห็ดตีนแรดเหมาะกับพื้นที่และสภาพอากาศแบบไหน

งานวิจัยของ Inyod และคณะ วัดการเจริญของเส้นใยบนจานอาหารที่หลายอุณหภูมิ พบว่าเส้นใยโตได้ที่ช่วง 20-30 องศาเซลเซียส และดีที่สุดที่ 25 องศาเซลเซียส โดยสายพันธุ์ DOA-10 เดินเต็มจานอาหารใน 9 วัน ถ้าอุณหภูมิลดลงเหลือ 15 องศาเซลเซียส ใช้เวลามากกว่า 90 วัน และที่ 35-40 องศาเซลเซียส ไม่เจริญเลย

ความหมายสำหรับเกษตรกร คือช่วงที่อากาศร้อนจัดเกิน 35 องศาเซลเซียส อาจเจอปัญหาเส้นใยไม่เดินหากห้องบ่มร้อน ต้องมีหลังคาป้องกันความร้อน ระบายอากาศ หรือบ่มในห้องที่อุณหภูมิคุมได้ ส่วนอากาศเย็นก็ทำให้เส้นใยเดินช้าลงตามผลที่ 15 องศาเซลเซียส การทดลองเป็นการเลี้ยงในห้องบ่มควบคุมอุณหภูมิ ผลจริงในโรงเรือนเกษตรกรจะมีค่าความแปรผันมากกว่า ให้ใช้เทอร์โมมิเตอร์วัดจริงในห้องบ่มของตัวเองแทนการเดาตามฤดู

สายพันธุ์ที่ควรรู้จัก

งานวิจัยเดียวกันทดลองกับสายพันธุ์ของกรมวิชาการเกษตร (DOA) หลายสายพันธุ์ ที่ผมเห็นระบุชื่อชัดคือ DOA-1 และ DOA-10 ผลคือ DOA-10 ที่เพาะบนสูตรก้อนเก่า (T7) ให้ผลผลิตสูงที่สุดในการทดลอง ส่วน DOA-1 บนสูตรมาตรฐาน (T2) ให้ปริมาณเบต้ากลูแคนสูงสุดในงานนั้น แต่ผมจะไม่อ้างผลทางสุขภาพจากสารนี้ เพราะเป็นผลวิเคราะห์ในห้องแล็บ ไม่ใช่คำแนะนำให้กินเพื่อรักษาโรค

ข้อเสนอของผม คือถ้าจะซื้อเชื้อควรถามหน่วยงานที่เก็บรักษาสายพันธุ์ เช่น กรมวิชาการเกษตรหรือมหาวิทยาลัยในพื้นที่ว่ามีเชื้อจำหน่ายหรือไม่ และต้องขอรายละเอียดสายพันธุ์ ไม่ควรซื้อเชื้อที่ไม่ระบุที่มา

วัสดุและสูตรก้อนเชื้อที่มีงานวิจัยรองรับ

บทความของ Inyod และคณะ ทดลองวัสดุเพาะ 7 สูตร ผมสรุปเฉพาะสูตรที่สำคัญ โดยตัวเลขคือกิโลกรัมต่อวัสดุหลัก 100 กิโลกรัมตามตารางของบทความ

จุดที่เกษตรกรควรเก็บไปคิดคือ ก้อนขี้เลื่อยเก่าที่เหลือจากการเพาะเห็ดชนิดอื่น เช่น เห็ดนางรม ให้ผลผลิตสูงที่สุดในงานนี้ และช่วยลดต้นทุนเพราะวัสดุเดิมไม่ต้องทิ้ง ถ้าใครมีโรงเรือนเห็ดนางฟ้าอยู่แล้ว (ดูการดูแลเห็ดนางฟ้าใน ดูแลเห็ดนางฟ้าหลังปลูก หรือเห็ดนางรมหน้าหนาวใน เพาะเห็ดนางรมหน้าหนาว) ก้อนที่เก็บดอกหมดแล้วสามารถนำมาลองใช้ต่อได้ แต่ต้องทดลองกับจำนวนน้อยก่อน เพราะงานวิจัยรายงานจากถุงสูตรละ 20 ถุงเท่านั้น การใช้ฟางข้าวเป็นวัสดุหลักให้ผลต่ำกว่าอย่างชัดเจนตามผลในงานนี้ จึงไม่ใช่ทางเลือกแรก

ขั้นตอนทำก้อนเชื้อตามที่งานวิจัยใช้

1. ผสมวัสดุตามสูตร แล้วปรับความชื้นให้ได้ราว 60 เปอร์เซ็นต์
2. บรรจุใส่ถุงพลาสติกขนาด 6.5 x 12.5 เซนติเมตร ให้น้ำหนักวัสดุประมาณ 850 กรัมต่อถุง
3. นึ่งฆ่าเชื้อด้วยหม้อนึ่งที่อุณหภูมิ 95 องศาเซลเซียส นาน 4 ชั่วโมง แล้วทิ้งให้เย็น
4. ใส่หัวเชื้อที่เลี้ยงในเมล็ดข้าวฟ่าง ถ่ายเชื้อโดยเทคนิคปลอดเชื้อ ฉีดพ่นแอลกอฮอล์ที่ผิวก้อน แล้วหยอดเมล็ดข้าวฟ่างที่มีเชื้อประมาณ 10-20 เมล็ดต่อก้อน
5. ปิดฝาให้สนิทและบ่มที่อุณหภูมิ 25 องศาเซลเซียสจนเส้นใยเดินเต็มก้อน

การทำหัวเชื้อเมล็ดข้าวฟ่าง งานวิจัยแช่เมล็ดข้าวฟ่างข้ามคืน ต้มให้สุกพอประมาณ ตากให้หมาด แล้วบรรจุขวดแก้วก่อนนึ่ง ผมไม่ได้บันทึกเวลานึ่งหรือจำนวนเมล็ดต่อขวดมา จึงไม่ขอระบุ ถ้าซื้อเชื้อสำเร็จรูปจากหน่วยงานหรือโรงงานผลิตเชื้อก็ใช้ตามคำแนะนำของผู้ผลิต อุปกรณ์ที่ใช้จริงคือหม้อนึ่งก้อนเชื้อ ถุงพลาสติกทนร้อน ตู้หรือห้องใส่เชื้อ และโรงเรือนเปิดดอกที่ให้น้ำได้ ให้เลือกขนาดเครื่องมือตามจำนวนก้อนที่ตั้งใจทำ

ขั้นเปิดดอก ที่ต่างจากเห็ดนางฟ้าและต้องใช้ดินกลบ

เห็ดตีนแรดต่างจากเห็ดนางฟ้าตรงที่ต้องมีดินกลบหน้าก้อน งานวิจัยเปิดถุงโดยกรีดถุงรอบปากถุง แล้วโรยดินปลูกที่หน้าก้อนหนาประมาณ 5-10 เซนติเมตร รดน้ำให้ความชื้นแก่ก้อนวันละ 3 ครั้ง เช้า กลางวัน เย็น ครั้งละ 10 นาที ทุกวัน เส้นใยใช้เวลา 15 วันในการพัฒนาและเริ่มสร้างตุ่มดอก และใช้เวลาอีก 25 วันเพื่อให้ตุ่มดอกเป็นดอกเห็ดที่เก็บได้

จากประสบการณ์คนทำเห็ดกลบดิน ความผิดพลาดที่เห็นบ่อยคือดินแฉะเกินไปจนก้อนเน่า หรือดินแห้งจนตุ่มดอกไม่เกิด ดินที่ใช้ควรสะอาด ร่วนซุย ไม่มีปุ๋ยหรือสารเคมีตกค้าง แต่แหล่งข้อมูลที่เปิดอ่านไม่ได้ระบุชนิดดินและค่าความเป็นกรดด่างอย่างละเอียด จึงไม่ขอเขียนเป็นตัวเลข ผู้ที่ต้องการรายละเอียดควรสอบถามนักวิชาการเห็ดของกรมวิชาการเกษตรหรือมหาวิทยาลัยในพื้นที่

โรงเรือนเปิดดอกต้องมีความชื้นสูงและอากาศถ่ายเท ใช้สปริงเกอร์หรือหัวพ่นหมอก ถ้าอยากดูตัวอย่างโรงเรือนต้นทุนต่ำให้ดู สร้างโรงเรือนเพาะเห็ดนางฟ้าและเห็ดฟางแบบประหยัด ซึ่งปรับใช้กับตีนแรดได้ในแง่โครงสร้าง ส่วนการควบคุมอัตโนมัติ ศึกษาเพิ่มได้จาก ระบบควบคุมอุณหภูมิ-ความชื้นโรงเรือนเห็ดอัตโนมัติ

อาหารเสริมและปุ๋ย

ก้อนเห็ดไม่ได้ใส่ปุ๋ยแบบพืช อาหารเสริมอยู่ในสูตรผสมก้อนแล้ว คือรำข้าว ข้าวโพดป่น แคลเซียมคาร์บอเนต และยิปซัม งานวิจัยที่ผู้เขียนอ้างอีกชิ้นระบุว่าสูตรที่มีขี้เลื่อยไม้ยางพารา กากถั่วเหลือง ข้าวโพดป่น และรำละเอียดให้ประสิทธิภาพการผลิตทางชีวภาพสูง (ราว 29.11 เปอร์เซ็นต์) แต่นั่นเป็นผลที่บทความอ้างถึงต่ออีกทอด ผมไม่ได้เปิดอ่านต้นฉบับ จึงไม่แนะนำให้ใช้เป็นสูตรหลัก ให้เริ่มจาก T2 หรือ T7 ที่มีตัวเลขครบ

โรคและแมลงที่ต้องระวัง

แหล่งข้อมูลที่ผมเปิดอ่านไม่ได้ระบุโรคและแมลงศัตรูของเห็ดตีนแรดโดยเฉพาะ ผมจะไม่เขียนชื่อโรคหรือสารเคมีขึ้นมาเอง สิ่งที่ผู้เพาะเห็ดเจอทั่วไปคือก้อนที่มีราสีเขียวหรือดำปนในระยะบ่ม ซึ่งมักเกิดจากการนึ่งไม่ทั่วถึงหรือใส่เชื้อไม่สะอาด และปัญหาแมลงหรือสัตว์ที่มากินหน้าดินช่วงเปิดดอก ทางแก้เบื้องต้นคือแยกก้อนเสียออกทันที ทำความสะอาดโรงเรือน และไม่ฉีดสารเคมีใส่ก้อนที่กำลังออกดอก ถ้าปัญหารุนแรงให้ปรึกษาเกษตรอำเภอหรือสำนักงานเกษตรจังหวัด

เก็บเกี่ยวและการขาย

งานวิจัยเก็บดอกหลังตุ่มดอกพัฒนาเป็นดอกเห็ดราว 25 วัน แล้วชั่งน้ำหนักดอกสด เห็ดตีนแรดดอกใหญ่ หมวกหนา เนื้อแน่น เก็บดอกที่ยังไม่แก่เกินไป ถอนหรือตัดโคนให้สะอาด และไม่เหลือเศษก้านในดินเพราะจะเน่าและเป็นแหล่งโรครุ่นต่อไป

ด้านการขาย ผมไม่พบราคาปัจจุบันที่ระบุวันที่ จึงไม่ใส่ตัวเลข ราคาเห็ดผันผวนตามฤดูและพื้นที่ ให้สอบถามร้านอาหารและตลาดสดในพื้นที่ก่อนตัดสินใจทำจำนวนมาก ควรหาลูกค้าประจำหรือผู้รับซื้อที่รู้จักเห็ดชนิดนี้รองรับไว้ก่อนทำจำนวนมาก

ต้นทุนตัวอย่างและจุดคุ้มทุน

ตารางนี้เป็นตัวอย่างวิธีคิด ไม่ใช่ราคาตลาด ผลผลิตเอาจากช่วงที่งานวิจัยรายงาน (125, 185 และ 238 กรัมต่อถุงจากสูตร T2 และ T7) ซึ่งเป็นผลจากการทดลองขนาดเล็ก สมมติเองว่าต้นทุนรวมต่อก้อน (วัสดุ ถุง เชื้อ เชื้อเพลิงนึ่ง ดินกลบ น้ำ แรงงาน และค่าเสื่อมโรงเรือน) เท่ากับ 14 บาทต่อก้อน และสมมติว่ามีก้อนที่ออกดอกสำเร็จ 80 เปอร์เซ็นต์ของก้อนทั้งหมด

วิธีคิด: ต้นทุนต่อก้อน (บาท) หารผลผลิตเฉลี่ยทุกก้อน (กิโลกรัม) ตัวอย่างบรรทัดสุดท้ายคือ 14 หาร 0.19 ได้ราว 74 บาทต่อกิโลกรัม ตัวเลขนี้ชี้ว่าถ้าผลผลิตจริงออกมาน้อยกว่างานวิจัยหรือก้อนเสียมากกว่า 20 เปอร์เซ็นต์ ราคาเท่าทุนจะสูงขึ้นทันที และเงินทุนยังจมอยู่กับก้อนจนกว่าจะเก็บดอกได้ ถ้าอยากเทียบวิธีคิดกำไรกับเห็ดที่ทำง่ายกว่า อ่านได้ใน เพาะเห็ดนางฟ้าคุ้มไหม: วิธีคิดกำไร ความเสี่ยง และระยะคืนทุน

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ซื้อเชื้อที่ชื่อเรียกปนกับเห็ดนมเสือหรือเห็ดอื่น โดยไม่ตรวจสอบชื่อวิทยาศาสตร์และสายพันธุ์
• ห้องบ่มร้อนเกิน 35 องศาเซลเซียส ซึ่งงานวิจัยพบว่าเส้นใยไม่เจริญที่ 35-40 องศาเซลเซียส
• เปิดถุงโรยดินแล้วรดน้ำน้อยหรือมากเกินไป ทำให้ตุ่มดอกไม่เกิดหรือก้อนเน่า
• ใช้ฟางข้าวเป็นวัสดุหลักเพราะถูก ทั้งที่งานวิจัยรายงานผลผลิตต่ำกว่าสูตรขี้เลื่อยอย่างชัดเจน
• นำตัวเลขผลผลิตจากงานวิจัยขนาดเล็กไปคิดกำไรทั้งฟาร์มโดยไม่ทดลองรุ่นเล็กก่อน
• ปล่อยก้านเห็ดค้างในดินกลบหน้าก้อนจนเน่า

เช็กลิสต์ก่อนลงมือ

1. ยืนยันชื่อวิทยาศาสตร์ Macrocybe crassa และรหัสสายพันธุ์กับผู้ขายเชื้อ
2. เตรียมห้องบ่มที่คุมอุณหภูมิใกล้ 25 องศาเซลเซียสได้และมีเทอร์โมมิเตอร์
3. เตรียมขี้เลื่อยยางพารา รำ แคลเซียมคาร์บอเนต ยิปซัม และดินกลบที่สะอาด
4. ลองทำ 20-50 ก้อนก่อน จดผลผลิตทุกก้อน
5. หาผู้รับซื้อหรือตลาดไว้ล่วงหน้า

สรุป

เห็ดตีนแรด Macrocybe crassa เพาะได้ด้วยก้อนขี้เลื่อยและดินกลบหน้าก้อน โดยเส้นใยชอบอุณหภูมิประมาณ 25 องศาเซลเซียส และก้อนขี้เลื่อยเก่าจากเห็ดอื่นให้ผลผลิตสูงในงานวิจัยของ มอ.อุบลราชธานี ผลผลิตที่รายงานมาจากการทดลองขนาดเล็ก ราคาตลาดยังไม่มีแหล่งอ้างอิงที่ระบุวันที่ และตัวเลขต้นทุนเป็นเพียงตัวอย่างฝึกคิด ควรเริ่มทดลองจำนวนน้อยและขอคำแนะนำจากนักวิชาการเห็ดก่อนขยาย

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄Inyod และคณะ วารสารวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี 25(2) (2566) — เห็ดตีนแรด Macrocybe crassa: สายพันธุ์ อุณหภูมิ วัสดุเพาะ 7 สูตร และการเปิดดอก (https://li01.tci-thaijo.org/index.php/sci_ubu/article/download/256609/176582/978666)
• 📄KMUTT โครงการเห็ดนมเสือ (Lignosus) — ใช้เพื่อชี้ว่าเห็ดนมเสือเป็นเห็ดคนละชนิด (https://kirim.kmutt.ac.th/converis/portal/detail/Project/462870005?lang=en_GB)
• 📄Wu และคณะ (2565) PMC9509233 — งานวิจัยสเคลอโรเชียมของ Lignosus ใช้เพื่อแยกชื่อ (https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9509233/)

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ