ทานตะวันมีปัญหาอะไรบ้าง สาเหตุที่พบบ่อยและวิธีแก้

คำตอบเร็ว: ปัญหาของทานตะวันที่งานวิจัยกรมวิชาการเกษตรบันทึกไว้มี 5 เรื่องหลัก คือ เมล็ดพันธุ์ลูกผสมต้องซื้อใหม่ทุกปีและราคาสูง ปลูกช่วงปลายฝนที่น้ำท่วมขังต้นฤดูแล้วขาดน้ำปลายฤดู เกษตรกรส่วนใหญ่ลดต้นทุนด้วยการไม่ใส่ปุ๋ยและไม่คุมวัชพืช โรคและศัตรูพืชหลายชนิด เช่น ใบจุด ราแป้ง ราสนิม และเหี่ยวจากแบคทีเรีย และการใช้สารกำจัดวัชพืชผิดชนิดจนต้นทานตะวันตาย ผลผลิตเฉลี่ยของไทยปี 2556 อยู่ที่ 191 กิโลกรัมต่อไร่ (ข้อมูลที่หน่วยงานรัฐรายงาน ณ พ.ย. 2569 ยังไม่พบตัวเลขที่ใหม่กว่าในแหล่งที่เปิดตรวจ)

คนที่คิดจะปลูกทานตะวันมักเห็นภาพทุ่งดอกเหลืองสวย ๆ แล้วเริ่มวางแผน แต่พอลงมือจริงกลับเจอปัญหาที่ไม่มีใครบอกล่วงหน้า บทความนี้ไม่ใช่คู่มือปลูกทานตะวันตั้งแต่ต้น แต่เป็นรายการปัญหาที่มีหลักฐานจากงานวิจัยของกรมวิชาการเกษตร พร้อมสาเหตุและทางแก้ที่เอกสารเหล่านั้นระบุ ส่วนไหนที่ยังไม่มีข้อมูลชัดเจน เราจะบอกตรง ๆ ว่ายังไม่มี

ถ้าสนใจมุมการใช้ประโยชน์ มีบทความเดิมที่ตอบคนละคำถามไว้แล้ว ได้แก่ ต้นอ่อนทานตะวันปลูกขาย และ ทุ่งทานตะวันสำหรับท่องเที่ยว บทความนี้เน้นปัญหาของการปลูกในแปลงเพื่อเก็บเมล็ด

ภาพรวมการปลูกทานตะวันในไทยจากตัวเลขทางการ

รายงานการวิจัยของกรมวิชาการเกษตร (ปี 2564) อ้างข้อมูลกรมส่งเสริมการเกษตรว่า ปี 2556 ไทยมีพื้นที่ปลูกทานตะวัน 56,345 ไร่ ผลผลิตรวม 10,620.6 ตัน เฉลี่ย 191 กิโลกรัมต่อไร่ จังหวัดหลักคือลพบุรี นครสวรรค์ สระบุรี พะเยา และเพชรบูรณ์ ผลผลิตเฉลี่ยต่างกันตามจังหวัด ลพบุรี 164 กิโลกรัมต่อไร่ นครสวรรค์ 238 สระบุรี 147 และพะเยา 250 กิโลกรัมต่อไร่

ตัวเลขเหล่านี้เป็นข้อมูลปี 2556 และเป็นค่าเฉลี่ยที่เกษตรกรทำได้จริงในสภาพที่ดูแลน้อย ไม่ใช่เป้าหมายที่แนะนำ ผู้เขียนไม่พบสถิติที่ใหม่กว่าในแหล่งที่เปิดตรวจ จึงขอให้ตรวจพื้นที่ปลูกและผลผลิตล่าสุดกับสำนักงานเกษตรจังหวัดก่อนวางแผน

ตารางสรุป: ปัญหากับสาเหตุที่งานวิจัยระบุ

ปัญหาที่ 1: เมล็ดพันธุ์ลูกผสมต้องซื้อใหม่ทุกปี

รายงานวิจัยกรมวิชาการเกษตรระบุว่า เมล็ดพันธุ์ทานตะวันที่เกษตรกรปลูกเป็นพันธุ์ลูกผสมที่ต้องนำเข้าจากต่างประเทศทั้งหมด ปี 2555 นำเข้าประมาณ 229 ตัน มูลค่าราว 37 ล้านบาท (อ้างสำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร) และราคาจำหน่ายเมล็ดพันธุ์ในรายงานคือราว 400 บาทต่อกิโลกรัม ซึ่งเป็นตัวเลขอ้างอิงจากรายงานปี 2557 ราคาปัจจุบันเปลี่ยนได้ ควรถามร้านจำหน่ายเมล็ดพันธุ์โดยตรง

ปัญหาไม่ใช่แค่ราคา แต่คือพันธุ์ลูกผสมจะให้ผลผลิตสูงเมื่อได้รับการดูแลและจัดการที่ดีเท่านั้น และเก็บเมล็ดปลูกต่อไม่ได้ ต่างจากพันธุ์ผสมเปิด งานวิจัยของกรมวิชาการเกษตรจึงพยายามพัฒนาพันธุ์ผสมเปิดที่ผลผลิตใกล้เคียงลูกผสม รายงานระบุว่าทานตะวันพันธุ์เชียงใหม่ 1 ให้ผลผลิตใกล้เคียงลูกผสม แต่ในการเปรียบเทียบบางแห่งให้ผลผลิตต่ำกว่าพันธุ์แปซิฟิค 33 เล็กน้อย โดยเฉลี่ย 100 และ 119 กิโลกรัมต่อไร่ตามลำดับ ผู้ปลูกจึงควรเทียบพันธุ์กับสภาพพื้นที่ ไม่ควรเลือกจากภาพโฆษณาอย่างเดียว

เมล็ดพันธุ์นำเข้า: เรื่องกฎหมายที่ต้องรู้

รายงานของกลุ่มวิจัยการกักกันพืช กรมวิชาการเกษตร (ปี 2556) ระบุว่าเมล็ดพันธุ์ทานตะวันเป็นสิ่งกำกัดตาม พ.ร.บ.กักพืช พ.ศ. 2507 ที่แก้ไขเพิ่มเติม ผู้นำเข้าต้องแจ้งที่ด่านตรวจพืช และต้องมีใบรับรองสุขอนามัยพืชจากประเทศต้นทาง พร้อมหนังสือรับรองว่าไม่ใช่พืชดัดแปลงพันธุกรรม ปี 2555 และ 2556 มีการนำเข้า 286.56 ตันและ 116.34 ตันตามลำดับ (ตัวเลขนี้ต่างจากตัวเลข 229 ตันข้างบนเพราะมาจากคนละหน่วยงาน และผู้เขียนไม่ได้ตรวจเทียบวิธีนับของทั้งสองแหล่ง)

สำหรับเกษตรกรรายย่อย ข้อสรุปเชิงปฏิบัติคือ ซื้อเมล็ดจากร้านหรือบริษัทที่มีใบอนุญาต ไม่สั่งเมล็ดจากต่างประเทศมาเองโดยไม่ผ่านขั้นตอน เพราะอาจผิดกฎหมายและนำศัตรูพืชเข้ามา ตรวจรายละเอียดกับด่านตรวจพืชหรือสำนักควบคุมพืชและวัสดุการเกษตร กรมวิชาการเกษตร

ปัญหาที่ 2: ช่วงปลูกและน้ำ

รายงานวิจัยกรมวิชาการเกษตรบรรยายสภาพจริงว่า เกษตรกรส่วนใหญ่ปลูกทานตะวันเป็นพืชรองหลังเก็บเกี่ยวข้าวโพดช่วงปลายฤดูฝน ตั้งแต่เดือนกันยายนถึงพฤศจิกายน ซึ่งมักเจอฝนหนักและน้ำท่วมขังในช่วงแรกของการปลูก และถ้าปลูกเดือนพฤศจิกายนจะขาดน้ำตลอดอายุพืช สองสภาพนี้อธิบายได้ว่าทำไมผลผลิตเฉลี่ยของประเทศจึงต่ำ

สิ่งที่ทำได้ตามหลักเหตุผลคือ ดูแลการระบายน้ำของแปลงก่อนปลูกให้ดี เลี่ยงที่ลุ่มที่น้ำขัง และถ้าจะปลูกปลายฤดู ต้องมีแหล่งน้ำสำรองเผื่อช่วงออกดอกและติดเมล็ด ส่วนวันปลูกที่เหมาะที่สุดของแต่ละจังหวัด ผู้เขียนไม่พบประกาศอย่างเป็นทางการที่ระบุเป็นวันที่ชัดเจน ให้สอบถามเกษตรอำเภอหรือศูนย์วิจัยพืชไร่ในพื้นที่

ถ้าคุณเคยวางแผนเก็บน้ำไว้ใช้ปลายฝน บทความ ปลายฝนต้องเก็บน้ำเข้าสระเท่าไหร่ถึงพอใช้ทั้งหน้าแล้ง ช่วยคิดปริมาณน้ำได้ แต่ไม่ใช่ตัวเลขเฉพาะทานตะวัน

ปัญหาที่ 3: ลดต้นทุนจนผลผลิตต่ำ

รายงานระบุว่าเกษตรกรประมาณ 90% (อ้างงานของสุพจน์ ปี 2542 จึงเป็นข้อมูลเก่า) ลงทุนต่ำที่สุด ไม่ใส่ปุ๋ยเคมีและไม่กำจัดวัชพืช ต้นทุนมีเพียงค่าเตรียมดิน เมล็ดพันธุ์ และค่าเก็บเกี่ยวกับกะเทาะ ผลคือผลผลิตต่ำ และปริมาณผลผลิตรวมของประเทศขึ้นลงตามพื้นที่ปลูกที่ขึ้นกับราคาในปีก่อนหน้า ถ้าราคาตกและไม่มีใครประกันราคา ปีถัดไปเกษตรกรก็ลดพื้นที่

งานทดลองของกรมวิชาการเกษตรที่ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรเพชรบูรณ์ ใช้แนวทางที่ต่างออกไป คือหยอดเมล็ดหลุมละ 2 ถึง 3 เมล็ด ใส่ปุ๋ยสูตร 15-15-15 อัตรา 25 กิโลกรัมต่อไร่ตอนปลูก ถอนแยกเหลือ 1 ต้นเมื่ออายุ 10 วันหลังงอก และใส่ปุ๋ยสูตรเดิมอีก 25 กิโลกรัมต่อไร่เมื่ออายุ 21 วัน ข้อนี้เป็นโปรแกรมของงานทดลอง ไม่ใช่คำแนะนำสำหรับทุกดิน ควรตรวจดินแล้วปรึกษาเกษตรอำเภอก่อนปรับใช้

ระยะปลูกที่งานเดียวกันสรุปสำหรับพันธุ์เชียงใหม่ 1 ให้ผลผลิตดีคือ ระยะแถว 60 ถึง 70 เซนติเมตร ระยะต้น 15 ถึง 25 เซนติเมตร ระยะนี้ใช้กับพันธุ์เดียวนี้ในพื้นที่ทดลอง พันธุ์อื่นอาจต่าง

ตัวอย่างต้นทุนจากเอกสาร (ปี 2559)

รายงานเดียวกันระบุต้นทุนการปลูกทานตะวันปี 2559 อยู่ระหว่าง 1,463 ถึง 2,365 บาทต่อไร่ รายการที่สูงสุดตามลำดับคือ ค่าเมล็ดพันธุ์ 20.7% ค่าจ้างเก็บเกี่ยว 12.7% และค่าจ้างปลูก 10.2% ตัวเลขนี้เป็นของปี 2559 ในงานทดลองชนิดสกัดน้ำมัน ไม่ใช่ราคาวันนี้ ตารางด้านล่างเป็นกรอบสำหรับกรอกต้นทุนของคุณเอง

ปัญหาที่ 4: โรคและศัตรูพืช

รายงานของกลุ่มวิจัยการกักกันพืช กรมวิชาการเกษตร รวบรวมว่าทานตะวันมีศัตรูพืชที่รายงานทั้งสิ้น 250 ชนิด แยกเป็นแมลง 120 ชนิด ไรและแมงมุม 2 ชนิด ไส้เดือนฝอย 12 ชนิด เชื้อรา 40 ชนิด แบคทีเรีย 11 ชนิด ไวรัส 5 ชนิด วัชพืช 58 ชนิด และหอยทาก 1 ชนิด ตัวเลขนี้คือรายงานทั่วโลก ไม่ได้หมายความว่าแปลงของคุณจะเจอทั้งหมด

จากการติดตามแปลงในจังหวัดสระบุรีและลพบุรี รายงานพบโรคใบจุดที่เกิดจากเชื้อราสกุล Alternaria โรคราแป้งที่เกิดจากเชื้อราสกุล Oidium และโรคราสนิมที่เกิดจากเชื้อราสกุล Puccinia ส่วนแปลงในจังหวัดเชียงใหม่ พบต้นเหี่ยวจากแบคทีเรีย Ralstonia solanacearum และอาการใบด่าง รายงานสรุปว่าศัตรูพืชที่พบในเมล็ดนำเข้าและในแปลงไม่ใช่ศัตรูกักกันสำคัญของไทย

ในเมล็ดพันธุ์นำเข้า 69 ตัวอย่างจาก 9 ประเทศ (ตุลาคม 2554 ถึงกันยายน 2556) การตรวจด้วยสายตาและกล้องจุลทรรศน์ไม่พบร่องรอยแมลงหรือวัชพืชปนเปื้อน แต่พบเชื้อราหลายชนิดเมื่อตรวจในห้องปฏิบัติการ และเมื่อนำเมล็ดไปปลูกก็ไม่พบอาการผิดปกติของต้น ข้อนี้ชี้ว่าเมล็ดจากแหล่งที่ถูกต้องผ่านการตรวจมาแล้วระดับหนึ่ง

สิ่งที่ผู้ปลูกทำได้โดยไม่ต้องใช้สารเคมี

• เดินสำรวจแปลงสัปดาห์ละครั้ง ดูใบจุด ผงสีขาวบนใบ ตุ่มสีสนิมใต้ใบ และต้นเหี่ยวเป็นหย่อม
• ถอนต้นเหี่ยวที่น่าสงสัยออกจากแปลงทันที ไม่กองทิ้งริมแปลง
• หลีกเลี่ยงการปลูกซ้ำที่เดิมในแปลงที่เคยพบต้นเหี่ยว
• ถ่ายรูปอาการแล้วส่งเกษตรอำเภอหรือศูนย์วิจัยพืชไร่ เพื่อให้ยืนยันชนิดโรคก่อนซื้อสาร

ผู้เขียนไม่ระบุชื่อสารป้องกันโรคและแมลง เพราะเอกสารที่เปิดตรวจให้ข้อมูลเรื่องชนิดศัตรูพืชมากกว่าคำแนะนำการใช้สารกับทานตะวันโดยตรง การใช้สารต้องทำตามฉลากและคำแนะนำของเจ้าหน้าที่

ปัญหาที่ 5: วัชพืชและสารกำจัดวัชพืชที่ทำให้ต้นตาย

งานทดสอบของกลุ่มวิจัยวัชพืช กรมวิชาการเกษตร ที่ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรลพบุรี (เมษายนถึงตุลาคม 2554 ถึง 2556) ทดสอบสารกำจัดวัชพืช 17 กรรมวิธีเทียบกับการใช้แรงงานคนและการไม่พ่นสาร ผลสำคัญคือ สารบางชนิดที่ทดสอบเป็นพิษรุนแรงต่อทานตะวัน เมล็ดไม่งอกเป็นต้นหรือต้นชะงักการเจริญเติบโต ใบยอดหงิกงอ บางต้นตายและไม่ออกดอก ในขณะที่บางชนิดควบคุมวัชพืชได้ดีถึง 45 วันหลังพ่นและทานตะวันให้ผลผลิตไม่ต่างจากกรรมวิธีเปรียบเทียบ

บทเรียนจากงานนี้คือ สารกำจัดวัชพืชที่ใช้ได้ในพืชชนิดหนึ่งไม่ได้ปลอดภัยกับทานตะวันเสมอไป ผู้เขียนไม่ระบุชื่อสารหรืออัตราในที่นี้ เพราะต้องดูฉลากที่ขึ้นทะเบียนกับพืชชนิดนี้ และเจ้าหน้าที่ควรเป็นผู้แนะนำ ก่อนพ่นให้ทดลองพ่นแปลงเล็กก่อนเสมอ

ทางเลือกที่ไม่เสี่ยงคือกำจัดวัชพืชด้วยแรงงานหรือเครื่องมือ งานทดสอบเดียวกันมีกรรมวิธีกำจัดด้วยมือที่ 15, 30, 45 และ 60 วันหลังปลูกไว้เป็นตัวเปรียบเทียบ ส่วนวิธีควบคุมวัชพืชแบบรวมทั้งแปลง ดูต่อได้ที่ วัชพืชคุมไม่อยู่ และ การกำจัดวัชพืช

ปัญหาด้านตลาด

รายงานวิจัยระบุว่าปริมาณผลผลิตของทานตะวันขึ้นกับพื้นที่ปลูก ซึ่งตามราคาปีก่อนหน้าเป็นสำคัญ และในอดีตตลาดรับซื้อมีจำกัดจนเกษตรกรไม่สนใจปลูก ปัจจุบันผู้เขียนไม่พบราคารับซื้อกลางที่มีวันที่อ้างอิงจากหน่วยงานรัฐ จึงไม่ระบุราคา ก่อนปลูกควรมีผู้รับซื้อระบุปริมาณ ความชื้นเมล็ด และราคาเป็นลายลักษณ์อักษร

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• เก็บเมล็ดจากพันธุ์ลูกผสมไปปลูกต่อ ผลผลิตและความสม่ำเสมอของต้นจะไม่เหมือนรุ่นแรก
• ปลูกเดือนพฤศจิกายนโดยไม่มีแหล่งน้ำสำรอง
• ปลูกโดยไม่ใส่ปุ๋ยและไม่คุมวัชพืชเลย ตามนิสัยที่งานวิจัยชี้ว่าทำให้ผลผลิตต่ำ
• เอาสารกำจัดวัชพืชที่ใช้กับพืชอื่นมาพ่นทานตะวันโดยไม่ทดลองก่อน
• สั่งเมล็ดพันธุ์ข้ามประเทศเองโดยไม่ผ่านด่านตรวจพืช
• ปลูกก่อนมีผู้รับซื้อ แล้วพบว่าราคาไม่คุ้มต้นทุน

สรุป

ปัญหาของทานตะวันในไทยตามงานวิจัยกรมวิชาการเกษตรคือเมล็ดพันธุ์ลูกผสมนำเข้าที่แพงและเก็บต่อไม่ได้ การปลูกปลายฝนที่น้ำท่วมแล้วขาดน้ำ การลดการลงทุนจนผลผลิตเฉลี่ยเพียง 191 กิโลกรัมต่อไร่ (ข้อมูลปี 2556) รวมถึงโรคและสารกำจัดวัชพืชที่ทำให้ต้นตายได้ ก่อนปลูกควรหาผู้รับซื้อ ตรวจดิน ทดลองแปลงเล็ก และขอคำแนะนำจากเกษตรอำเภอเรื่องพันธุ์ ช่วงปลูก และสารที่ใช้ได้ ราคาและต้นทุนในบทความนี้เป็นตัวเลขจากเอกสารปีเก่า ต้องตรวจซ้ำก่อนตัดสินใจ

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมวิชาการเกษตร — การวิจัย พัฒนา และเทคโนโลยีการผลิตทานตะวันชนิดสกัดน้ำมัน (รายงานปี 2564) — พื้นที่และผลผลิตปี 2556 ช่วงปลูก ต้นทุนปี 2559 ระยะปลูก และการให้ปุ๋ยในงานทดลอง https://doa.go.th/plan/wp-content/uploads/2023/08/191.pdf
• 📄กรมวิชาการเกษตร กลุ่มวิจัยการกักกันพืช — การศึกษาชนิดของศัตรูพืชที่ติดมากับเมล็ดพันธุ์ทานตะวันที่นำเข้าจากต่างประเทศ (รายงานปี 2556) — จำนวนศัตรูพืช 250 ชนิด โรคที่พบในสระบุรี ลพบุรี เชียงใหม่ และข้อกำหนดนำเข้า https://info.doa.go.th/research/pdf/2556/151_2556.pdf
• 📄กรมวิชาการเกษตร กลุ่มวิจัยวัชพืช — ทดสอบประสิทธิภาพสารกำจัดวัชพืชในแปลงทดสอบทานตะวัน (รายงานปี 2556) — ผลทดสอบความเป็นพิษของสารกำจัดวัชพืชต่อทานตะวัน https://info.doa.go.th/research/pdf/2556/112_2556.pdf

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ