โรคของวัวนมและวิธีป้องกัน อาการที่ต้องสังเกต

คำตอบเร็ว: โรคของวัวนมแบ่งตามช่วงอายุได้ชัด ลูกโคอายุ 1 ถึง 4 สัปดาห์เสี่ยงท้องเสียและสะดืออักเสบ อายุ 5 ถึง 12 สัปดาห์เสี่ยงท้องอืด ขาดวิตามิน และบิด ส่วนโคที่โตแล้วเจอโรคติดเชื้อ ปรสิต เมตาบอลิก และปัญหาระบบสืบพันธุ์ ตามที่สถาบันสุขภาพสัตว์แห่งชาติ กรมปศุสัตว์ จัดกลุ่มไว้ สัญญาณแรกที่ควรจับตาคือกินอาหารและให้นมไม่สัมพันธ์กัน ป้องกันได้ด้วยความสะอาด อาหารสมดุล วัคซีนตามรอบ และตรวจเต้านมสม่ำเสมอ ห้ามรักษาเองด้วยยาที่ไม่ทราบสาเหตุ ให้เรียกสัตวแพทย์หรือปศุสัตว์อำเภอ ข้อมูล ณ พ.ย. 2569

บทความนี้ตอบอะไร และไม่ตอบอะไร

บทความนี้เน้นโรควัวนมแบบจัดตามช่วงอายุ เพื่อให้รู้ว่าแต่ละช่วงต้องจับตาอะไร เรื่องภาพรวมโรคพบบ่อยในโคนมมีอยู่แล้วใน โรคที่พบบ่อยในโคนม: อาการเริ่มต้น การป้องกัน และเมื่อไหร่ควรเรียกสัตวแพทย์ ส่วนเต้านมอักเสบมีบทความเฉพาะที่ โรคเต้านมอักเสบในโคนม สาเหตุ อาการ และวิธีป้องกัน บทความนี้จึงพูดถึงเต้านมอักเสบสั้น ๆ ในแง่การตรวจ ส่วนปากและเท้าเปื่อยกับไข้เห็บมีลิงก์ไปบทความเฉพาะ ไม่ลงลึกซ้ำ

ข้อมูลหลักมาจากหน้าความรู้ของสถาบันสุขภาพสัตว์แห่งชาติ (NIAH) กรมปศุสัตว์ ซึ่งบางหน้ามีเอกสารอ้างอิงเก่าจากปี 2539 ผู้เขียนจึงระบุเมื่อข้อมูลอาจล้าสมัย และไม่ระบุชื่อยาหรือขนาดการใช้ใด ๆ การรักษาเป็นหน้าที่ของสัตวแพทย์

แผนที่โรคตามช่วงอายุ

ตารางด้านล่างสรุปจากหน้า "โรคสำคัญที่พบในโคนมตามช่วงอายุต่าง ๆ" ของ NIAH เพื่อใช้เป็นแผนที่ความคิดว่าช่วงนี้ควรกังวลอะไร

ลูกโคอายุ 1 ถึง 4 สัปดาห์

ช่วงนี้ NIAH ระบุปัญหาหลักคือท้องเสีย สะดืออักเสบ ข้ออักเสบ ไส้เลื่อนสะดือ พยาธิจากน้ำนม และปอดบวม แนวทางป้องกันที่เอกสารกล่าวถึงคือความสะอาดของสะดือลูกโคแรกเกิด และการให้อาหารสมดุลแก่แม่โค รวมถึงเสริมวิตามินอีและซีลีเนียมตามคำแนะนำสัตวแพทย์

สิ่งที่ผู้เลี้ยงตรวจได้ทุกเช้า

• ลูกโคลุกยืนได้และดูดนมเองหรือไม่
• สะดือบวม ร้อน หรือมีหนองหรือไม่ ข้อบวมหรือเดินกะเผลกหรือไม่
• ลักษณะมูล เหลว มีกลิ่นผิดปกติ หรือมีเลือดหรือไม่
• การหายใจเร็วหรือมีน้ำมูกหรือไม่

ถ้าลูกโคท้องเสียและซึม ให้เรียกสัตวแพทย์เร็ว เพราะลูกโคเล็กเสียน้ำเร็ว ผู้เขียนไม่ระบุสูตรสารน้ำหรือยา

ลูกโคอายุ 5 ถึง 12 สัปดาห์

NIAH ระบุปัญหาในช่วงนี้ว่าได้แก่ ท้องอืด ขาดวิตามินบีหนึ่ง ขาดวิตามินอีและซีลีเนียม โรคบิด และโรคกลาก ช่วงนี้เป็นช่วงที่ลูกโคเริ่มกินอาหารแข็ง ความสะอาดของพื้นและภาชนะจึงสำคัญ การเปลี่ยนอาหารกะทันหันเป็นความเสี่ยงที่ควรเลี่ยง

โคที่อายุมากกว่า 13 สัปดาห์ จนถึงโคนมให้นม

กลุ่มนี้ NIAH แบ่งหัวข้อย่อยไว้หลายกลุ่ม ผู้เขียนเลือกส่วนที่ผู้เลี้ยงควรรู้จัก

ปรสิตภายนอกและภายใน

ปรสิตภายนอกได้แก่ เห็บ แมลงวันดูดเลือด และไรขี้เรื้อน ปรสิตภายในได้แก่ พยาธิใบไม้ในตับ พยาธิตัวกลมในทางเดินอาหาร และพยาธิใบไม้ในเลือด เห็บเป็นพาหะของโปรโตซัวในเลือดที่ทำให้เกิดบาบีเซียและแอนาพลาสมา ตามที่ NIAH ระบุ

โรคบาบีเซียหรือไข้เห็บ ตามเอกสารของ NIAH ติดต่อโดยเห็บ มีไข้สูงเกิน 41 องศาเซลเซียส อาจทำให้โคตายใน 2 ถึง 3 วันในรูปแบบเฉียบพลัน เม็ดเลือดแดงถูกทำลายได้ถึงราวร้อยละ 75 ปัสสาวะสีเข้ม เหงือกซีด น้ำนมลด แท้ง และอาจมีอาการทางประสาท การควบคุมที่สำคัญคือควบคุมเห็บ และเอกสารระบุว่าไม่มีวัคซีนใช้ในไทย (ข้อมูลอ้างอิงจากปี 2539 ควรสอบถามสัตวแพทย์ว่าปัจจุบันเป็นอย่างไร) ผู้เขียนไม่ระบุยาและขนาด ดูแนวทางตัดสินใจเรื่องเห็บที่ วัวมีเห็บเกาะเยอะ ต้องรีบกำจัดแค่ไหนก่อนเสี่ยงไข้เห็บลามทั้งฝูง

โรคปากและเท้าเปื่อย

NIAH ระบุว่าในไทยพบสามชนิดคือ O, A และ Asia 1 ซึ่งไม่ป้องกันข้ามชนิดกัน ระยะฟักตัว 2 ถึง 8 วัน อาการคือไข้ ซึม ตุ่มพองในปากและระหว่างกีบ เดินกะเผลก น้ำลายไหล และน้ำนมลด การตายในโคโตเต็มวัยราวร้อยละ 0.2 ถึง 5 แต่ลูกโคตายได้สูงถึงร้อยละ 50 ถึง 70 และสูงกว่านั้นในลูกโคที่ยังดูดนม แผลหายเองภายใน 1 ถึง 2 สัปดาห์ถ้าไม่มีแทรกซ้อน โรคนี้ติดได้เกือบทั้งฝูง วัคซีนที่ใช้ครอบคลุมสามชนิด เสริมทุก 6 เดือน และเก็บที่ 4 ถึง 6 องศาเซลเซียส ห้ามแช่แข็ง

ผู้เขียนพบว่าสำนักงานปศุสัตว์เขต 8 เผยแพร่ข่าวกิจกรรมการฉีดวัคซีนป้องกันโรคปากและเท้าเปื่อยโคนมรอบที่ 1 ปี 2569 เมื่อวันที่ 16 ตุลาคม 2568 ซึ่งยืนยันว่ามีโครงการรณรงค์ระดับประเทศ แต่ผู้เขียนไม่ได้ยืนยันรายละเอียดอายุเริ่มฉีดจากเอกสารที่เปิดอ่านได้ ให้สอบถามปศุสัตว์อำเภอถึงวันเวลาและโปรแกรมในพื้นที่ อ่านเพิ่มที่ โรคปากเท้าเปื่อยในโค-กระบือ: อาการ การป้องกัน และการรักษาเบื้องต้น

เต้านมอักเสบ

เต้านมของโคมี 4 ส่วน ท่อน้ำนมยาว 7 ถึง 11 มิลลิเมตรและมีจุกเคราตินปิด ห้ามสอดอุปกรณ์ลึกกว่าปากท่อ NIAH ระบุว่ารูปแบบที่ไม่แสดงอาการพบมากกว่ารูปแบบที่แสดงอาการ 8 ถึง 10 เท่า จึงต้องตรวจสม่ำเสมอ วิธีที่เอกสารกล่าวถึงได้แก่ คลำเต้านม ใช้ถ้วยตรวจนม (strip cup) รีดน้ำนมสองถึงสามสายก่อนดูลักษณะ และทดสอบ CMT โดยเกรด + สอดคล้องกับเซลล์เม็ดเลือดขาวราว 500,000 เซลล์ต่อมิลลิลิตร เกรด ++ ราว 1,000,000 เซลล์ เกรด +++ ราว 4,000,000 เซลล์ และเกรด ++++ มากกว่านั้น ควรทำ CMT ทั้งฝูงอย่างน้อยเดือนละครั้ง

ข้อป้องกันที่เอกสารระบุ ได้แก่ ไม่เลี้ยงแออัด คอกแห้งสะอาด ตรวจโคใหม่ก่อนเข้าฝูง ล้างเต้านมและเช็ดให้แห้ง ใช้ผ้าหนึ่งผืนต่อโคหนึ่งตัว ล้างมือผู้รีด ตรวจด้วยถ้วยตรวจนมก่อนรีดทุกครั้ง จุ่มหัวนมหลังรีด และให้ยาในช่วงโคพักรีดตามสัตวแพทย์ หากจะส่งตัวอย่างน้ำนมตรวจ เอกสารแนะนำ 8 ถึง 10 มิลลิลิตรใส่หลอด เก็บเย็น เพราะเซลล์เสื่อมสภาพภายใน 10 ถึง 12 ชั่วโมง

โรคเมตาบอลิก

โคนมให้นมสูงมีความเสี่ยงโรคที่เกิดจากสมดุลอาหารและร่างกาย NIAH ระบุตัวอย่างดังนี้

• ไข้นมหรือภาวะแคลเซียมในเลือดต่ำ: พบบ่อยในแม่โคที่คลอดครั้งที่ 3 ขึ้นไป อาการราว 24 ถึง 27 ชั่วโมงหลังคลอด เช่น คอบิดไปข้างลำตัว ขาหลังอ่อนแรง หูเย็น ม่านตาขยาย การป้องกันที่เอกสารกล่าวถึงคือก่อนคลอด 2 ถึง 3 สัปดาห์ให้ลดแคลเซียมในอาหาร ไม่ให้โคแห้งนมอ้วน และรักษาอัตราส่วนแคลเซียมต่อฟอสฟอรัสราว 1:1 ถึง 2:1 ไม่เกิน 3:1 เมื่อให้การรักษาโคมักลุกได้ภายใน 4 ชั่วโมง (เอกสารเก่าจากปี 2539) ให้เรียกสัตวแพทย์ทันที ผู้เขียนไม่ให้ขนาดยา
• คีโตซิส: พบในโคให้นมสูงช่วง 3 วันถึง 3 สัปดาห์หลังคลอด
• กรดในกระเพาะรูเมน: พบมากในฤดูแล้งเมื่อกินอาหารข้นมากเกิน
• กระเพาะจริงเคลื่อนที่: พบในพันธุ์โฮลสไตน์ ส่วนมากหลังคลอดไม่นาน
• ไขมันพอกตับ และรกค้างซึ่งสัมพันธ์กับการขาดวิตามินอีและซีลีเนียม

หลักคิดร่วมคือโคป่วยมักกินอาหารไม่สัมพันธ์กับปริมาณนม NIAH ระบุว่าความไม่สมดุลระหว่างการกินกับผลผลิตนมเป็นเครื่องบอกเหตุ ให้ผู้เลี้ยงจดปริมาณนมรายตัวทุกวัน เมื่อนมลดฮวบโดยไม่มีเหตุ ให้ตรวจตัวนั้นก่อน

ปัญหาระบบสืบพันธุ์

NIAH ระบุปัญหาได้แก่ รังไข่เป็นถุงน้ำ ไม่เป็นสัด ผสมซ้ำเกิน 3 ครั้งไม่ติด การไม่ตั้งท้องเกิน 1 ปี และการแท้ง การตรวจจับสัดมีผลต่อการผสมติด ดูเครื่องมือช่วยตรวจจับสัดที่ ปลอกคอตรวจจับสัดวัวนม ช่วยเพิ่มอัตราผสมติดได้จริงไหม

โรคที่ติดต่อถึงคนและต้องตรวจเป็นระยะ

วัณโรค

NIAH ระบุว่าเกิดจากเชื้อ Mycobacterium bovis ติดต่อถึงคนได้ เชื้ออยู่ในน้ำนมได้ราว 10 วัน การแพร่ราวร้อยละ 70 เป็นทางหายใจ ตรวจด้วยการฉีดสารทูเบอร์คูลินที่ผิวหนังแล้วอ่านผลที่ 72 ชั่วโมง ไม่มียารักษา ต้องแยกและทำลาย และแนะนำให้ตรวจปีละครั้ง

โรคแท้งติดต่อ (บรูเซลโลซิส)

เกิดจาก Brucella abortus มักแท้งเมื่อตั้งท้อง 5 ถึง 8 เดือน มักในท้องแรก รกค้าง ผสมติดยาก ติดต่อถึงคนได้ (ไข้เป็นช่วง ๆ) แพร่ทางอาหาร น้ำ ปัสสาวะ น้ำนม และของเหลวจากการคลอด ตรวจด้วยการตรวจเลือด ไม่มียารักษา ตรวจทุก 6 เดือนในฝูงที่ยังไม่ปลอดโรคและปีละครั้งในฝูงปลอดโรค แยกตัวที่ให้ผลบวก ฆ่าเชื้อและพักคอกอย่างน้อย 1 เดือน ทำลายลูกที่แท้งและรก ฉีดวัคซีนลูกโคเพศเมียอายุ 3 ถึง 8 เดือน แต่รายละเอียดระยะการคุ้มกันในเอกสารไม่สอดคล้องกัน ให้ปรึกษาปศุสัตว์

เนื่องจากเป็นโรคที่ติดคนได้ ผู้เลี้ยงควรสวมถุงมือเมื่อจัดการรกหรือลูกที่แท้ง และไม่ดื่มนมดิบ

ตารางสรุปสัญญาณและการตัดสินใจ

ระบบป้องกันแบบฟาร์มรายย่อยทำได้

• ทำความสะอาดคอกให้แห้ง ไม่เลี้ยงแออัด ตามข้อป้องกันเต้านมอักเสบ
• จดปริมาณนมรายตัวทุกวัน เพื่อจับความผิดปกติเร็ว
• ตรวจเต้านมด้วยถ้วยตรวจนมก่อนรีดทุกครั้ง และทำ CMT ทั้งฝูงอย่างน้อยเดือนละครั้ง
• ตรวจเห็บและปรสิตสม่ำเสมอ
• ฉีดวัคซีนปากและเท้าเปื่อยตามรอบที่ปศุสัตว์อำเภอแจ้ง
• ตรวจโคใหม่ก่อนรวมฝูง และตรวจวัณโรคและบรูเซลโลซิสตามคำแนะนำ
• ให้อาหารสมดุล ดูแลโคแห้งนมไม่ให้อ้วน เปลี่ยนอาหารค่อยเป็นค่อยไป

ถ้าสนใจต้นทุนการดูแลสุขภาพ ดูกรอบต้นทุนรวมของโคนมได้ที่ ต้นทุนเลี้ยงโคนม

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยเมื่อโคนมป่วย

• รอดูอาการหลายวันเพราะคิดว่าเป็นเรื่องเล็ก จนโรคลุกลาม
• ซื้อยาปฏิชีวนะให้เองโดยไม่ตรวจสาเหตุ
• ไม่แยกตัวป่วยจากฝูง โดยเฉพาะโคที่แท้ง
• เปลี่ยนอาหารข้นกะทันหัน ทำให้กรดในกระเพาะรูเมน
• จัดการรกหรือลูกที่แท้งโดยไม่สวมถุงมือ
• ปล่อยเห็บเกาะนาน แล้วเสียโคจากไข้เห็บ

สรุป

โรควัวนมจัดกลุ่มตามอายุได้ลูกโคเล็กเสี่ยงท้องเสียและสะดืออักเสบ ลูกโคโตขึ้นเสี่ยงท้องอืดและขาดวิตามิน โคโตเต็มวัยเสี่ยงปรสิต เมตาบอลิก เต้านมอักเสบ และปัญหาสืบพันธุ์ การป้องกันที่ได้ผลคือความสะอาด อาหารสมดุล วัคซีนตามรอบ การจดนมรายตัว และการตรวจเต้านมสม่ำเสมอ เมื่อพบสัญญาณผิดปกติให้เรียกสัตวแพทย์หรือปศุสัตว์อำเภอ อย่ารักษาเอง ข้อมูล ณ พ.ย. 2569

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄NIAH กรมปศุสัตว์ โรคสำคัญที่พบในโคนมตามช่วงอายุต่าง ๆ — แผนที่โรคตามอายุ (https://niah.dld.go.th/index.php/th/knowledge/knowledge-major-diseases-in-animals/cattle/major-diseases)
• 📄NIAH กรมปศุสัตว์ เรื่อง โรคเต้านมอักเสบ — การตรวจ CMT และการป้องกัน (https://niah.dld.go.th/index.php/th/knowledge/knowledge-major-diseases-in-animals/cattle/mastitis)
• 📄NIAH กรมปศุสัตว์ เรื่อง โรคปากและเท้าเปื่อย — ชนิดเชื้อ อาการ วัคซีน (https://niah.dld.go.th/index.php/th/knowledge/knowledge-major-diseases-in-animals/cattle/foot-and-mouth-diseas)
• 📄NIAH กรมปศุสัตว์ เรื่อง วัณโรค — โรคติดต่อสัตว์สู่คน (https://niah.dld.go.th/index.php/th/knowledge/knowledge-major-diseases-in-animals/animal-diseasesto-humans/tuberculosis)
• 📄NIAH กรมปศุสัตว์ เรื่อง โรคแท้งติดต่อ — การตรวจและควบคุม (https://niah.dld.go.th/index.php/th/knowledge/knowledge-major-diseases-in-animals/cattle/brucellosis)
• 📄NIAH กรมปศุสัตว์ เรื่อง ไข้นม — อาการและการป้องกัน (https://niah.dld.go.th/index.php/th/knowledge/knowledge-major-diseases-in-animals/cattle/milk-fever)
• 📄NIAH กรมปศุสัตว์ เรื่อง โรคบาบีเซีย — ไข้เห็บ (https://niah.dld.go.th/index.php/th/knowledge/knowledge-major-diseases-in-animals/cattle/babesiosis)
• 📄สำนักงานปศุสัตว์เขต 8 ข่าวกิจกรรมฉีดวัคซีนโรคปากและเท้าเปื่อยโคนม รอบที่ 1 ปี 2569 — ยืนยันการรณรงค์ (https://region8.dld.go.th/index.php/th/news-office2/news-activity/danein-kar-chid-wakhsin-pxngkan-rokh-pak-laea-thea-peuxy-khonm-rxb-rnrngkh-thi1-2569)

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ