แพะแกะช่วงแล้งกินน้อยผอมลง ปรับอาหารและน้ำอย่างไรให้ยังโตดี

คำตอบเร็ว: แพะแกะผอมลงช่วงแล้งส่วนใหญ่เพราะหญ้าสดหายไป กินหญ้าแห้งที่โปรตีนต่ำ และน้ำร้อนหรือน้ำน้อยจนกินอาหารลดลง ให้แก้เป็นลำดับ คือ ให้น้ำสะอาดและร่มก่อน แล้วจัดอาหารหยาบให้พอ เสริมโปรตีนและพลังงานให้ตัวที่เสี่ยง (ตัวท้อง ตัวให้นม ตัวเล็ก) ก่อนน้ำหนักลดมาก และคัดตัวแก่หรือตัวที่ไม่ไหวออกเมื่อทรัพยากรไม่พอ ถ้าผอมทั้งที่อาหารพอ ให้สงสัยพยาธิหรือโรค แล้วปรึกษาปศุสัตว์อำเภอ

ช่วงปลายปีถึงเดือนมีนาคมของหลายพื้นที่ ทุ่งหญ้าที่เคยเขียวเริ่มเหลือง ต้นไม้ผลัดใบ คนเลี้ยงแพะแกะจะเห็นสัญญาณเดิมซ้ำทุกปี คือฝูงเดินหาหญ้านานขึ้น กินน้อยลง ซี่โครงเริ่มเห็น แพะนมน้ำนมตก และลูกที่หย่านมแล้วโตช้า สถานการณ์ปีนี้ กรมอุตุนิยมวิทยาประกาศคาดหมายฤดูหนาวปี 2569 (14 ต.ค. 2569) ว่าอากาศหนาวน้อยกว่าปีก่อน และมีการคาดการณ์ว่าเอลนีโญจะแรงขึ้นช่วงปลายปีต่อเนื่องถึงต้นปี 2570 เกษตรกรจึงควรวางแผนอาหารและน้ำสำรองไว้ก่อนที่ฝูงจะผอมจนแก้ยาก

บทความนี้ไม่ได้บอกว่าต้องซื้ออะไรเพิ่ม แต่ช่วยให้ตัดสินใจเป็นลำดับว่า ควรดูอะไรก่อน แก้อะไรก่อน และตัวไหนควรได้อาหารเสริมก่อนตัวอื่น เพราะเงินและหญ้าแห้งในแล้งมักไม่พอสำหรับทุกตัวพร้อมกัน

ทำไมแพะแกะถึงผอมลงในหน้าแล้ง

สาเหตุมักซ้อนกันหลายอย่าง ไม่ใช่เรื่องเดียว

• หญ้าสดหาย โปรตีนในอาหารลด หญ้าแห้งและฟางที่เหลือในแปลงมีโปรตีนต่ำ ตำราอาหารสัตว์เคี้ยวเอื้องกำหนดอาหารหยาบแห้งว่าความชื้นราว 10-15% และแบ่งคุณภาพตามโปรตีน คือสูงกว่า 5% ถือว่าสูง ต่ำกว่า 5% ถือว่าต่ำ (คู่มือองค์ความรู้การเลี้ยงแพะแกะ, 2565) แพะที่กินแต่หญ้าแห้งโปรตีนต่ำจะกินได้ไม่มากและโตช้า
• พลังงานไม่พอ เอกสารส่งเสริมของมหาวิทยาลัยมิสซูรี (สหรัฐอเมริกา) ระบุว่าช่วงแล้งพลังงานมักเป็นสารอาหารที่ขาดก่อน และหญ้าแห้งที่โปรตีนต่ำกว่า 7% ไม่เหมาะกับจุลินทรีย์ในกระเพาะรูเมน ข้อมูลนี้เป็นของต่างประเทศ ใช้เป็นแนวคิดได้ แต่ตัวเลขต้องปรับตามพันธุ์และพื้นที่ของเรา
• น้ำน้อยหรือน้ำร้อน แพะแกะที่ได้น้ำไม่พอจะกินอาหารแห้งลดลง ตามมาด้วยน้ำหนักตก
• ความเครียดจากความร้อน สัตว์หอบ กินน้อยลงตอนกลางวัน และไม่ยอมเดินหากินไกล
• พยาธิในตัว ฝูงที่ปล่อยแปลงเดิมซ้ำจะติดพยาธิซ้ำ ยิ่งอาหารน้อยยิ่งทนไม่ไหว ดูได้จากเยื่อตาและเหงือกซีด
• ตัวท้องหรือให้นมในช่วงอาหารขาด ความต้องการสารอาหารสูงที่สุด จึงผอมเร็วที่สุด

จุดที่คนมักพลาดคือเห็นฝูงผอมแล้วรีบซื้ออาหารข้นมาก้อนใหญ่ ทั้งที่ปัญหาจริงคือน้ำไม่พอหรือพยาธิ เงินจึงหมดโดยน้ำหนักไม่ขึ้น

ตรวจก่อนปรับอาหาร: ดูให้เป็นตัว ไม่ดูเป็นฝูง

ตัวเลขน้ำหนักเฉลี่ยของฝูงซ่อนตัวที่แย่ไว้ วิธีที่เกษตรกรทำได้เองคือให้คะแนนความสมบูรณ์ของร่างกาย (BCS) ตามที่คู่มือองค์ความรู้การเลี้ยงแพะแกะใช้ คือให้คะแนน 1-5 ด้วยการคลำและมอง ไล่จากกระดูกสันหลัง ซี่โครง และบั้นท้าย

• เดือนละครั้ง ให้คะแนนอย่างน้อยกลุ่มตัวอย่างจากทุกกลุ่ม ได้แก่ ตัวเมียท้อง ตัวเมียให้นม แพะรุ่น และตัวผู้
• เอกสารมิสซูรีแนะนำให้เริ่มเสริมอาหารก่อนที่น้ำหนักตัวจะลดเกิน 15% และพยายามให้คะแนนไม่ต่ำกว่า 2 ถึง 2.5 ตามมาตรา 5 ระดับ
• ถ้าเห็นเยื่อตา เหงือกซีด น้ำมูก ไข้ บวมใต้คาง หรือถ่ายเหลว ให้แยกเป็นตัวป่วย ไม่ปล่อยให้อาหารเสริมไปตกกับตัวที่ป่วยแล้วหวังว่าจะหายเอง

เมื่อรู้ว่าตัวไหนอยู่ในเกณฑ์เสี่ยง ค่อยตัดสินใจเรื่องอาหารได้ตรงกว่า

ลำดับการแก้ไข: น้ำ ร่ม อาหารหยาบ แล้วค่อยเสริม

1. น้ำ

เอกสารมิสซูรีให้ตัวเลขประมาณ 1-2 แกลลอนสหรัฐต่อตัวต่อวัน คิดเป็นราว 3.8-7.6 ลิตร (แปลงหน่วยโดยผู้เขียน) และตัวที่ให้นมกินมากกว่านั้น ไม่พบตัวเลขน้ำของกรมปศุสัตว์ที่ระบุชัดสำหรับแพะแกะไทยในช่วงแล้ง จึงขอใช้เป็นกรอบกว้างเท่านั้น วิธีปฏิบัติที่ได้ผลจริงคือ ตั้งรางน้ำให้พอจำนวนตัว ไม่ให้ตัวเด่นไล่ตัวอื่น วางในที่ร่ม เปลี่ยนน้ำและล้างรางให้สะอาด และดูระดับน้ำก่อนเย็นทุกวัน ถ้าน้ำในรางเหลือน้อยเร็วกว่าที่คิด แสดงว่าฝูงกินมากกว่าที่ประเมินไว้

2. ร่มและเวลาออกแทะเล็ม

คู่มือองค์ความรู้ระบุว่าแพะแกะไม่ชอบความชื้นและควรมีโรงเรือนที่โปร่ง ระบายอากาศดี มีหลังคา คอกเลี้ยงพื้นที่ประมาณ 1.5 ตารางเมตรต่อตัว ช่วงแล้งควรให้ออกแทะเล็มเช้าตรู่และเย็น พักในร่มช่วงกลางวัน เอกสารมิสซูรีเตือนเรื่องอาการหอบเป็นสัญญาณเครียดจากความร้อนเช่นกัน

3. อาหารหยาบ: ปริมาณและคุณภาพ

เอกสารมิสซูรีแนะนำให้เตรียมอาหารหยาบราว 3-5% ของน้ำหนักตัวต่อวัน ตัวอย่างการคำนวณ (เป็นเลขตัวอย่างเพื่อให้เห็นภาพ ไม่ใช่มาตรฐานไทย): แพะน้ำหนัก 30 กก. × 3% = 0.9 กก. และ × 5% = 1.5 กก. ต่อวัน ถ้ามี 20 ตัว ค่าต่ำสุดรวมคือ 18 กก. ต่อวัน ค่าสูงสุดคือ 30 กก. ต่อวัน หากต้องเลี้ยงข้ามแล้งราว 90 วัน ต้องเตรียมอาหารหยาบรวมประมาณ 1,620-2,700 กก. ตัวเลขนี้เป็นการบวกคูณธรรมดา ใช้ตรวจว่าที่เตรียมไว้ในโรงเก็บเพียงพอหรือไม่

ถ้าอาหารหยาบที่มีโปรตีนต่ำ ให้ผสมหญ้าถั่วหรือใบไม้ที่แพะกินได้ในพื้นที่ของตน และข้อควรระวังจากคู่มือองค์ความรู้คือ การกินยอดอ่อนหรือพืชตระกูลถั่วมากเกินไปในครั้งเดียวทำให้ท้องอืดได้ ควรให้ทีละน้อยและแบ่งมื้อ

4. อาหารหมักเก็บไว้ใช้ช่วงขาดแคลน

งานวิจัยของไทยมีตัวอย่างที่ใช้ได้เป็นแนวทาง

• หญ้าเนเปียร์ปากช่อง 1 + กระถินหมัก: โครงการวิจัยที่ได้ทุนจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) ทดลองหมักหญ้าเนเปียร์กับกระถินสัดส่วน 70:30 และเติมมันสำปะหลังสดบดเพิ่ม 0, 5 และ 10 ส่วน หมักนาน 21 วัน ค่า pH ของอาหารหมักอยู่ที่ 4.9, 4.6 และ 4.4 โปรตีนหยาบ 8.95, 11.84 และ 13.32% ต้นทุนอาหารหมัก 1.60, 1.70 และ 1.80 บาทต่อกก. ตามลำดับ
• ทดสอบในฟาร์มจริงที่ด่านขุนทด 30 วัน กับแพะขุน 15 ตัว (กลุ่มละ 5) น้ำหนักเพิ่มเฉลี่ย 26.25, 56.25 และ 21.33 กรัมต่อวัน สัดส่วนที่ดีที่สุดคือ 70:30:5 ผู้วิจัยเองเสนอว่าควรทดลองระยะยาวกว่านี้ จึงถือเป็นผลของงานเล็ก ไม่ใช่สูตรที่ใช้ได้ทุกฟาร์ม
• กระถินหมักสำหรับแพะนม: งานของนักวิชาการกรมปศุสัตว์ (วารสารกองอาหารสัตว์ ปี 2561) ใช้กระถินหมักเป็นอาหารหยาบให้แพะนมลูกผสมแซนเนน 6 ตัวต่อกลุ่ม เทียบกับสูตรเดิม ปริมาณอาหารแห้งที่กินได้ 2.00 เทียบ 1.67 กก. ต่อตัวต่อวัน แต่ผลผลิตน้ำนมและรายได้ไม่ต่างกันอย่างมีนัยสำคัญ ต้นทุนอาหารต่อกก. น้ำนม 9.89 และ 9.88 บาท

สรุปจากสองงานนี้คือ อาหารหมักช่วยเก็บพืชไว้ใช้ตอนขาด และช่วยเพิ่มโปรตีนในอาหารหยาบได้ แต่ความคุ้มทุนต้องคิดตามราคาวัตถุดิบในพื้นที่จริง อย่าคาดว่าจะได้น้ำหนักตามตัวเลขในตารางของงานวิจัย

ใครควรได้อาหารเสริมก่อน เมื่อมีไม่พอทุกตัว

นี่คือจุดที่การตัดสินใจเปลี่ยนคำตอบที่ได้ เพราะวิธีแจกอาหารเท่ากันทุกตัวมักเสียทั้งสองฝั่ง ตัวที่ต้องการมากได้ไม่พอ ตัวที่ต้องการน้อยได้เกิน หลักจากเอกสารมิสซูรีคือให้ความสำคัญกับลูกและตัวท้อง และใช้คะแนนความสมบูรณ์ตัดสินว่าใครได้ก่อน จัดเป็นตารางลำดับตามหลักนั้น (การจัดเป็นตารางเป็นการสรุปของผู้เขียน ไม่ใช่ตารางจากต้นฉบับ)

เอกสารมิสซูรียังแนะนำให้ขายหรือคัดตัวเร็วในภาวะแล้ง โดยเริ่มจากตัวแก่และตัวที่ผลผลิตต่ำก่อน และหย่านมลูกเร็วขึ้นที่อายุประมาณ 6 สัปดาห์พร้อมให้อาหารสำหรับลูก (creep feed) ข้อนี้เป็นแนวปฏิบัติของสหรัฐฯ สำหรับฝูงที่เลี้ยงเพื่อผลผลิต ในไทยที่ตั้งเกณฑ์หย่านมโดยทั่วไป 2-3 เดือนตามคู่มือองค์ความรู้ ควรปรึกษาปศุสัตว์อำเภอว่าลูกฝูงของตนพร้อมหย่านมเร็วขึ้นหรือยัง

ให้อาหารข้น ต้องค่อย ๆ เพิ่ม

เมื่อเริ่มให้อาหารเสริมที่มีพลังงานสูง เอกสารมิสซูรีเน้นว่าให้เริ่มทีละน้อยและค่อย ๆ เพิ่ม เพราะกระเพาะรูเมนต้องใช้เวลาปรับจุลินทรีย์ การเปลี่ยนเร็วเกินไปทำให้ท้องอืดหรือท้องเสีย ในงานวิจัยกับแพะพื้นเมืองไทยรุ่นหนุ่มของมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ (วิทยานิพนธ์ พ.ศ. 2564) ที่ให้หญ้าแพงโกลาแห้งเต็มที่ร่วมกับอาหารข้นในอัตรา 2% ของน้ำหนักตัว (คิดแบบน้ำหนักแห้ง) พบว่าเมื่อเพิ่มโปรตีนหยาบในอาหารข้นจาก 8 เป็น 14% แพะอายุ 3-6 เดือนโตเพิ่มจาก 20.83 เป็น 40.28 กรัมต่อวัน และแพะอายุ 6-12 เดือนจาก 37.96 เป็น 56.25 กรัมต่อวัน นี่เป็นผลของการทดลองกับแพะพื้นเมืองเพศผู้อายุน้อยภายใต้การควบคุม ไม่ควรนำไปเป็นกฎของทุกฝูง แต่ชี้ให้เห็นว่าโปรตีนในอาหารข้นมีผลต่ออัตราการโตจริง

ขั้นตอนทำใน 14 วันแรกเมื่อฝูงเริ่มผอม

1. วันที่ 1-2: ตรวจน้ำ รางน้ำพอไหม สะอาดไหม มีร่มไหม ถ้าไม่พอให้แก้ก่อนเรื่องอื่น
2. วันที่ 2-3: ให้คะแนนความสมบูรณ์ร่างกายทุกกลุ่ม จดเป็นตัวเลขและเก็บไว้เปรียบเทียบ
3. วันที่ 3-4: ตรวจเยื่อตา เหงือก และอุจจาระ ตัวที่ซีดหรือท้องเสียให้แยกออกมาและปรึกษาปศุสัตว์อำเภอ เรื่องถ่ายพยาธิให้ทำตามคำแนะนำของเจ้าหน้าที่ ไม่เดาขนาดยาเอง
4. วันที่ 4-7: คำนวณอาหารหยาบที่มีเทียบกับที่ต้องใช้ (ตามตัวอย่างข้างต้น) ถ้าไม่พอ ให้หาอาหารหมักหรือหญ้าแห้งเสริมก่อนที่ราคาจะขึ้น
5. วันที่ 7-10: จัดกลุ่มตามตารางลำดับความสำคัญ แยกคอกหรือแยกเวลาให้อาหารเสริมตามกลุ่ม
6. วันที่ 10-14: ชั่งหรือให้คะแนนซ้ำ ถ้าไม่ดีขึ้นทั้งที่อาหารพอ ให้เชิญปศุสัตว์มาตรวจฝูง

ข้อควรระวังเรื่องโรคและยา

อย่าใช้ยาเองจากคำบอกเล่า ข้อมูลในคู่มือองค์ความรู้ระบุตัวอย่างโปรแกรมสุขภาพ เช่น ฉีดวัคซีนปากเท้าเปื่อยปีละ 2 ครั้ง และตรวจโรคแท้งติดต่อ (บรูเซลโลซิส) ปีละครั้ง แต่โปรแกรมจริงของแต่ละอำเภอแตกต่างกัน ให้ติดต่อปศุสัตว์อำเภอเพื่อนัดวัคซีนและถ่ายพยาธิตามรอบ บทความนี้ไม่ระบุชื่อยาและขนาดให้ เพราะขนาดยาขึ้นกับน้ำหนัก ชนิดพยาธิ และฉลากของผลิตภัณฑ์

ต้นทุนเทียบกับขายก่อนดีไหม

ลองใช้การคิดแบบง่าย ๆ ตัวอย่างสมมุติเพื่อให้เห็นวิธีคิด (ตัวเลขทั้งหมดเป็นสมมุติ ผู้อ่านต้องแทนราคาจริงของตนเอง): ถ้าอาหารเสริมต่อตัวเพิ่มวันละ a บาท เลี้ยง b วัน และคาดว่าน้ำหนักเพิ่มรวม c กก. ที่ราคาขายต่อ กก. เท่ากับ p บาท ให้ดูว่า p × c มากกว่า a × b หรือไม่ ถ้าน้อยกว่า การเสริมอาหารตัวนั้นไม่คุ้มในเชิงขาย ควรประคองไว้เฉพาะตัวที่ต้องเก็บเป็นพันธุ์ ส่วนตัวขุนที่โตช้าอาจขายก่อนจะคุ้มกว่า สูตรต้นทุนรวมและกำไรเทียบเพิ่มเติมดูได้ที่ ต้นทุนการเลี้ยงแพะเนื้อ

เช็กลิสต์ก่อนเข้าแล้ง

• รางน้ำสะอาด พอจำนวนตัว และวางในที่ร่ม
• มีคะแนนความสมบูรณ์ร่างกายล่าสุดของทุกกลุ่ม
• คำนวณอาหารหยาบรวมถึงสิ้นเดือนเมษายนแล้วว่าพอหรือขาดเท่าไร
• มีแผนแยกกลุ่มและแผนคัดตัวถ้าอาหารไม่พอ
• นัดปศุสัตว์อำเภอเรื่องวัคซีนและพยาธิ
• แปลงเลี้ยงสลับเขต ไม่ปล่อยซ้ำที่เดิม

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ซื้ออาหารข้นก้อนใหญ่โดยไม่ตรวจน้ำและพยาธิก่อน
• แจกอาหารเสริมเท่ากันทุกตัว ตัวที่ต้องการมากได้ไม่พอ
• เปลี่ยนอาหารข้นเร็ว ท้องอืดหรือท้องเสียแล้วกินน้อยลงกว่าเดิม
• ปล่อยแทะในแปลงเดิมซ้ำ พยาธิสะสม
• เก็บตัวแก่และตัวผลผลิตต่ำไว้เพราะเสียดาย ทั้งที่กินอาหารที่ควรไปให้ตัวสำคัญ
• ใช้ตัวเลขจากต่างประเทศหรืองานทดลองเป็นสูตรตายตัว

สรุป

แพะแกะผอมช่วงแล้งมักมาจากน้ำ โปรตีน และพลังงานไม่พอ ซ้ำด้วยพยาธิและความร้อน ให้แก้เป็นลำดับ น้ำและร่มก่อน แล้วอาหารหยาบ แล้วจึงเสริมให้ตัวที่เสี่ยงก่อนตัวอื่น ถ้าอาหารไม่พอทุกตัว การคัดตัวแก่หรือผลผลิตต่ำออกเป็นการตัดสินใจที่ช่วยฝูงส่วนที่เหลือ ตัวเลขจากงานทดลองและเอกสารต่างประเทศใช้เป็นกรอบได้ แต่ต้องปรับตามพื้นที่และปรึกษาปศุสัตว์อำเภอ

อ่านต่อ: อาหารแพะเนื้อ, โรงเรือนแพะเนื้อ, โรคแพะเนื้อ และ แปลงหญ้าเลี้ยงแพะในระบบเกษตรผสมผสาน

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄คู่มือองค์ความรู้การเลี้ยงแพะแกะ (จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย/สำนักงานคณะกรรมการวิจัยแห่งชาติ, ต.ค. 2565) — ข้อมูลโรงเรือน อาหารหยาบ คะแนนความสมบูรณ์ร่างกาย และโปรแกรมสุขภาพ https://dkmmap.nrct.go.th/dkmmap-2021/dkm-dm/upload_manual/65-083.pdf
• 📄กองอาหารสัตว์ กรมปศุสัตว์ วารสาร 2561 — ผลการใช้กระถินหมักเป็นอาหารหยาบสำหรับแพะนม https://nutrition.dld.go.th/images/E-JOURNALS/ejournals61/Kampee611-0214-024.pdf
• 📄บทคัดย่อโครงการวิจัย RDG5750052 (สกว.) — อาหารหมักหญ้าเนเปียร์ปากช่อง 1 กระถิน และมันสำปะหลังสด https://elibrary.tsri.or.th/fullP/RDG5750052/RDG5750052_abstract.pdf
• 📄วิทยานิพนธ์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ (กนกวรรณ แสงทอง, 2564) — โปรตีนในอาหารข้นและการเจริญเติบโตของแพะพื้นเมืองรุ่นหนุ่ม https://kb.psu.ac.th/psukb/handle/2016/18035
• 📄University of Missouri Extension ผ่าน OSU Sheep Team (ต.ค. 2567) — Management of Sheep and Goats Through Drought (ข้อมูลต่างประเทศ) https://u.osu.edu/sheep/2024/10/22/management-of-sheep-and-goats-through-drought
• 📄กรมอุตุนิยมวิทยา ผ่านแนวหน้า (14 ต.ค. 2569) — การคาดหมายลักษณะอากาศฤดูหนาว พ.ศ. 2569 และเอลนีโญ https://www.naewna.com/n/?p=113925

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ