แม่โคท้องช่วงหญ้าขาดแคลน ต้องเสริมอาหารอย่างไรให้ลูกแข็งแรง

คำตอบเร็ว: แม่โคท้องช่วงหญ้าขาดแคลนควรเสริมอาหารให้เข้มที่สุดในช่วง 6-8 สัปดาห์ก่อนคลอด เพราะลูกในท้องโตเร็วที่สุดช่วงนี้ (ราว 90% ของการเติบโตของลูก ตามเอกสารของกระทรวงเกษตร Manitoba) แม่โคช่วงนี้ต้องการพลังงานประมาณ 58% TDN และโปรตีนราว 9% ในอาหารแห้ง ฟางข้าวอย่างเดียวมีโปรตีนเพียง 2-3% จึงไม่พอ ควรเสริมด้วยอาหารข้นโปรตีนหรือฟางหมักยูเรีย และแร่ธาตุ โดยคุมคะแนนสภาพร่างกาย (BCS) ให้ถึงเกณฑ์ตอนคลอด (ข้อมูล ณ พ.ย. 2569)

ปลายฝนต่อเนื่องถึงหน้าแล้ง หญ้าในแปลงเริ่มแก่ โปรตีนลดลง และหลายพื้นที่หญ้าสดไม่พอเลี้ยงฝูง สำหรับแม่โคที่ท้องอยู่ ปัญหาไม่ใช่แค่ผอมลง แต่ส่งผลถึงลูกที่กำลังจะคลอด น้ำนมเหลือง (colostrum) และการกลับมาเป็นสัดหลังคลอด บทความนี้สรุปตัวเลขเป้าหมายจากแหล่งวิชาการที่เปิดอ่านได้ และวิธีจัดอาหารที่รายย่อยทำได้ โดยยังไม่พบประกาศทางการของไทยเรื่องสถานการณ์แล้งหรือเอลนีโญสำหรับปลายปี 2569 ที่ยืนยันได้ จึงไม่ขอคาดการณ์ว่าหญ้าจะขาดช่วงไหน ให้ติดตามกรมอุตุนิยมวิทยาและปศุสัตว์จังหวัดเอง

ทำไมช่วงก่อนคลอดจึงสำคัญที่สุด

เอกสารของกระทรวงเกษตร Manitoba (แคนาดา) เรื่องการให้อาหารเพื่อสมรรถภาพการสืบพันธุ์ของแม่โค ระบุว่าการเติบโตของลูกในท้องราว 90% เกิดในช่วงท้ายของการตั้งท้อง และแม่โคที่น้ำหนักลดก่อนคลอดจะกลับมาเป็นสัดช้าลง รวมถึงพลังงานที่ไม่พอทำให้คุณภาพน้ำนมเหลืองและความแข็งแรงของลูกโคลดลง เอกสารนี้ยังระบุว่าอากาศหนาวและลมแรงทำให้แม่โคกินเพิ่มประมาณ 30% ซึ่งเป็นข้อมูลจากแคนาดา ไม่ตรงกับสภาพอากาศไทย แต่ชี้ว่าความต้องการอาหารเปลี่ยนตามสภาพแวดล้อม

งานของมหาวิทยาลัยเกลฟ์ (Steele และคณะ) ที่เผยแพร่ผ่าน Alberta Beef ทดลองกับแม่โค 152 ตัว ให้พลังงานที่ระดับ 80, 100 และ 120 เปอร์เซ็นต์ของความต้องการ ในช่วงราว 50 วันก่อนคลอด ผลคือน้ำนมเหลืองได้ 2.55 กิโลกรัมในกลุ่ม 120% เทียบกับ 1.45 กิโลกรัมในกลุ่ม 80% ส่วนน้ำหนักแรกเกิด การคลอดยาก และภูมิคุ้มกันที่ลูกได้รับ ไม่ต่างกัน แต่แม่ในกลุ่ม 80% น้ำหนักและไขมันลดมากกว่า ข้อสรุปของงานนี้คือ ให้ถึงความต้องการสำคัญกว่าให้เกิน

ใช้ตัวเลขเหล่านี้เป็นแนวทางเท่านั้น เพราะเป็นการทดลองกับโคต่างสายพันธุ์และต่างภูมิอากาศ โคบราห์มันลูกผสมในไทยอาจต้องการต่างออกไปบ้าง ให้ใช้ BCS และน้ำหนักจริงของฝูงเป็นตัวตัดสินสุดท้าย

เป้าหมายพลังงาน โปรตีน และ BCS แยกตามระยะ

ตัวเลขข้างต้นมาจากเอกสาร Manitoba ซึ่งใช้ระบบคะแนนสภาพร่างกาย 5 ระดับ เป้าหมายตอนคลอดคือแม่โคโตเต็มวัยที่ BCS 3.0 และโคสาวท้องแรกที่ BCS 3.5 ผู้เขียนไม่ได้ตรวจพบตารางความต้องการของโคไทยที่เปิดอ่านได้ฟรีในรอบนี้ จึงใช้ตารางต่างประเทศเป็นหลักและแนะนำให้เทียบกับคำแนะนำของปศุสัตว์จังหวัดหรือมหาวิทยาลัยด้านสัตว์ในพื้นที่

วิธีดู BCS ในภาคสนามแบบง่าย คือคลำที่ซี่โครง สันหลัง และโคนหาง แม่โคที่ผอมเห็นซี่โครงและกระดูกสะโพกชัด ส่วนแม่โคที่อ้วนเกินจะมีไขมันสะสมที่โคนหาง การปรับให้ถึงเป้าควรเริ่มก่อนคลอดหลายสัปดาห์ เพราะแม่โคที่ผอมตอนใกล้คลอดแล้วเพิ่มอาหารกะทันหัน มักตามไม่ทัน

ฟางข้าวและหญ้าแห้ง เสริมอย่างไรจึงพอ

คู่มือโคเนื้อของมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลอีสาน (ทุนวิจัยแห่งชาติ ปีงบประมาณ 2565) แยกอาหารหยาบ (ใยอาหารเกิน 18%) ออกจากอาหารข้น ซึ่งแบ่งเป็นพลังงานและโปรตีน และกล่าวถึงแร่ธาตุ เช่น ไดแคลเซียมฟอสเฟต กระดูกป่น เกลือ และกำมะถัน ในส่วนของฟางข้าว ตัวเลขของโปรตีนหยาบอยู่ที่ราว 2-3% ซึ่งต่ำกว่าที่แม่โคท้องช่วงท้ายต้องการ (ราว 9%) มาก ฟางหมักยูเรียช่วยยกโปรตีนหยาบเป็น 5-7% และการย่อยได้จาก 45% เป็น 50-55% ตามคู่มือเดียวกัน แต่ยังไม่ถึง 9% จึงยังต้องเสริมโปรตีนอีก

เรื่องฟางหมักยูเรีย คู่มือย้ำว่าต้องผึ่งให้กลิ่นแอมโมเนียออกก่อนให้โค และให้โคค่อย ๆ คุ้นเคยทีละน้อย ไม่ควรให้ทันทีเต็มที่ รายละเอียดวิธีทำอยู่ใน บทความฟางหมักยูเรียสำหรับโค ผู้เขียนไม่ระบุสัดส่วนยูเรียที่นี่เพราะต้องอ้างตามสูตรที่ผ่านการตรวจสอบ และการใช้ยูเรียเกินจะเป็นอันตรายต่อโค ควรปรึกษาปศุสัตว์

ลำดับการคิดอาหารที่ใช้ได้จริง

1. ประเมินว่าแปลงมีหญ้าให้กินเท่าไรจริง เทียบกับความต้องการของฝูง ดูวิธีคำนวณที่ โคกินหญ้าวันละกี่กิโลกรัม
2. แยกแม่โคท้องใกล้คลอดออกมาเป็นกลุ่ม เพื่อให้อาหารเสริมเฉพาะกลุ่ม ไม่ต้องให้ทั้งฝูง
3. เลือกอาหารหยาบที่ดีที่สุดที่มี หญ้าแห้งคุณภาพดี ฟางหมักยูเรีย หรือหญ้าหมักที่เก็บไว้ จากนั้นเติมอาหารข้นโปรตีนเท่าที่จำเป็นให้ถึงเป้า
4. ให้แร่ธาตุ ตลอดช่วงท้าย เช่น แร่ธาตุก้อนเลียโค หรือแร่ผสมตามที่ปศุสัตว์แนะนำ ผู้เขียนไม่ระบุอัตราเพราะขึ้นกับสูตร
5. ให้น้ำสะอาดตลอดเวลา เพราะการกินอาหารแห้งต้องใช้น้ำมาก
6. ชั่งหรือประเมิน BCS ทุก 2-4 สัปดาห์ แล้วปรับปริมาณ

ส่วนอาหารข้นสำเร็จรูปสำหรับโคเนื้อ ให้อ่านฉลากเรื่องโปรตีนและพลังงาน และเปรียบเทียบราคาต่อหน่วยโปรตีน ไม่ใช่ราคาต่อกระสอบ ราคาวัตถุดิบเปลี่ยนตามฤดูและพื้นที่ ผู้เขียนไม่ได้ตรวจแหล่งราคาที่ลงวันที่ปัจจุบัน จึงไม่ระบุราคา ดูแนวคิดอาหารข้นเพิ่มที่ บทความอาหารโคเนื้อ

ตัวอย่างการคำนวณคร่าว ๆ (เพื่อให้เห็นวิธีคิด)

ตัวอย่างนี้ใช้ตัวเลขสมมติเพื่อแสดงวิธีคิด ไม่ใช่สูตรอาหารที่ตรวจสอบแล้ว ให้ปรับตามน้ำหนักและอาหารจริง

• ฐานข้อมูล: เป้าหมายโปรตีนในอาหารแห้งช่วง 6-8 สัปดาห์ก่อนคลอด ราว 9% (Manitoba) ฟางข้าวมีโปรตีน 2-3% (RMUTI)
• แนวคิด: ถ้าให้ฟางข้าวอย่างเดียว โปรตีนห่างจากเป้าราว 6-7 จุดเปอร์เซ็นต์ ต้องเติมแหล่งโปรตีน จากรายการแหล่งโปรตีนที่คู่มือ RMUTI ระบุไว้ หรือใช้ฟางหมักยูเรียที่ยกโปรตีนเป็น 5-7% แล้วเสริมอีกส่วน
• ขั้นตอน: ให้ใช้ฉลากอาหารข้นจริงเป็นตัวกำหนดโปรตีน แล้วคำนวณสัดส่วนผสมกับอาหารหยาบ หรือขอให้เจ้าหน้าที่ปศุสัตว์คำนวณให้

สัญญาณที่แสดงว่าแม่โคท้องได้อาหารไม่พอ

• ซี่โครงและกระดูกสะโพกเริ่มชัดทั้งที่ท้องใกล้คลอด (BCS ลดต่ำกว่าเป้า 3.0)
• แม่โคแย่งอาหารกัน ตัวที่ด้อยกว่าผอมเร็ว ควรแยกกลุ่มตามขนาด
• หลังคลอด น้ำนมน้อยหรือลูกโคลุกยืนช้า ซึ่งตามเอกสาร Manitoba สัมพันธ์กับพลังงานก่อนคลอดที่ไม่พอ
• ไม่กลับมาเป็นสัดหลังคลอดตามที่ควร (แม่ที่น้ำหนักลดก่อนคลอดกลับมาเป็นสัดช้าลง)

ถ้าพบอาการเหล่านี้ แต่ไม่แน่ใจว่าเป็นเรื่องอาหารหรือโรค ให้ปรึกษาสัตวแพทย์ อย่าเพิ่มอาหารข้นทีเดียวมาก ๆ เพราะอาจเกิดปัญหาระบบย่อย

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ปล่อยกินฟางข้าวอย่างเดียวตลอดหน้าแล้ง โปรตีนฟางต่ำกว่าเป้าช่วงท้ายมาก
• เริ่มเสริมอาหารตอนเห็นท้องใกล้คลอดแล้ว ช่วงที่ต้องเริ่มคือ 6-8 สัปดาห์ก่อนคลอด และต้องรู้วันคลอดโดยจดวันผสม
• ให้ฟางหมักยูเรียโดยไม่ผึ่งแอมโมเนียหรือไม่ปรับให้คุ้นเคย เป็นอันตรายต่อโค
• ให้อาหารเสริมทั้งฝูงเท่ากันหมด ทำให้แม่โคท้องช่วงท้ายได้ไม่พอ ส่วนตัวอื่นเปลืองโดยไม่จำเป็น
• ให้มากเกินเป้าโดยหวังให้ลูกตัวใหญ่ งานของ Alberta Beef พบว่าน้ำหนักแรกเกิดไม่ต่างจากการให้ตามเป้า และการให้เกินไม่ใช่สิ่งที่สำคัญเท่ากับการให้ถึง
• ไม่ให้แร่ธาตุและน้ำ ทำให้อาหารที่ให้ไปใช้ประโยชน์ได้น้อยลง

สรุป

แม่โคท้องช่วงหญ้าขาดแคลนต้องได้อาหารเข้มข้นขึ้นในช่วง 6-8 สัปดาห์ก่อนคลอด โดยเป้าที่ใช้อ้างอิงคือพลังงานราว 58% TDN โปรตีนราว 9% และ BCS 3.0 ตอนคลอดสำหรับแม่โตเต็มวัย ฟางข้าวและหญ้าแก่ให้โปรตีนต่ำจึงต้องเสริมด้วยฟางหมักยูเรียหรืออาหารข้นโปรตีน พร้อมแร่ธาตุและน้ำ ตัวเลขทั้งหมดอ้างอิงจากต่างประเทศและคู่มือไทย ให้ทดสอบกับฝูงจริงและถามปศุสัตว์ประกอบ ดูพื้นฐานเลี้ยงโคเนื้อเพิ่มที่ วิธีเลี้ยงวัวเนื้อสำหรับมือใหม่ และการปลูกหญ้าสำรองที่ หญ้าแพงโกลาสำหรับแปลงเลี้ยงโค

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄Manitoba Agriculture — Feeding to Maximize Reproductive Performance of Cows and Heifers — https://gov.mb.ca/agriculture/livestock/beef/feeding-to-maximize-reproductive-performance-of-your-cows-and-heifers.html (BCS เป้าหมาย ความต้องการ TDN และ CP แต่ละระยะ)
• 📄Alberta Beef / University of Guelph — The impact of prepartum energy intake on colostrum quality and calf performance — https://albertabeef.org/research/the-impact-of-prepartum-energy-intake-on-colostrum-quality-and-calf-performance/ (ทดลองระดับพลังงาน 80/100/120%)
• 📄มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลอีสาน — คู่มือการเลี้ยงโคเนื้อ (ทุนวิจัยแห่งชาติ ปีงบประมาณ 2565) — https://dkmmap.nrct.go.th/dkmmap-2021/dkm-dm/upload_manual/65-156.pdf (อาหารหยาบ อาหารข้น แร่ธาตุ ฟางหมักยูเรีย)

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ