ไก่พื้นเมืองช่วงอากาศเปลี่ยนป่วยง่าย ทำคอกและให้อาหารอย่างไรลดสูญเสีย

คำตอบเร็ว: ไก่พื้นเมืองป่วยง่ายช่วงอากาศเปลี่ยนเพราะเครียดจากอุณหภูมิที่แกว่งระหว่างวัน ลมเย็นและความชื้นที่เข้าคอก ทำให้ภูมิต้านทานต่ำลง วิธีลดความสูญเสียคือ กันลมโกรกระดับตัวไก่แต่ไม่ปิดจนอับ รักษาพื้นรองให้แห้ง ล้างภาชนะอาหารและน้ำทุกวัน เก็บอาหารไม่ให้ชื้น ทำวัคซีนตามโปรแกรมของปศุสัตว์ แยกไก่ใหม่หรือไก่ที่ผิดปกติ และถ้าไก่ตายผิดปกติหลายตัว ห้ามขายหรือนำมากิน ให้แจ้งปศุสัตว์อำเภอทันที

กรมปศุสัตว์เตือนมาหลายปีว่าช่วงเปลี่ยนฤดูเป็นช่วงที่สัตว์ปีกเครียดและป่วยง่าย อาการที่เจ้าของฟาร์มมักเห็นคือไก่ซึม ขนฟู มีน้ำมูก และกินน้อยลงทีละตัวก่อนจะลามทั้งเล้า บทความนี้อธิบายว่าทำไมจึงเป็นเช่นนั้น และควรปรับคอกกับอาหารอย่างไรโดยไม่ต้องลงทุนมาก ข้อมูล ณ พ.ย. 2569

สถานการณ์อากาศปลายปี 2569

กรมอุตุนิยมวิทยาประกาศคาดหมายลักษณะอากาศฤดูหนาว พ.ศ. 2569 เมื่อ 14 ต.ค. 2569 ว่าฤดูหนาวของประเทศไทยตอนบนจะเริ่มช้ากว่าค่าเฉลี่ยประมาณ 1 สัปดาห์ และสิ้นสุดราวกลางเดือนกุมภาพันธ์ 2570 ช่วงหนาวที่สุดอยู่ราวปลายเดือนธันวาคมถึงต้นเดือนกุมภาพันธ์ อุณหภูมิต่ำสุดเฉลี่ยของไทยตอนบนอยู่ราว 22-23 องศาเซลเซียส สูงกว่าปีที่แล้ว (ค่าเฉลี่ยปีที่แล้ว 19.6 องศา) ส่วนภาคใต้ยังมีฝนชุกโดยเฉพาะฝั่งตะวันออกช่วงพฤศจิกายนถึงธันวาคม

ความหมายสำหรับคนเลี้ยงไก่คือ ปีนี้อาจไม่หนาวจัดต่อเนื่อง แต่ช่วงที่อุณหภูมิขึ้นลงในวันเดียวกันอาจเกิดบ่อย และภาคใต้ต้องรับมือความชื้น คอกจึงต้องจัดให้รับได้ทั้งสองแบบ

ทำไมอากาศเปลี่ยนจึงทำให้ไก่ป่วยง่าย

กรมปศุสัตว์เคยให้ข้อมูลเมื่อ 17 พ.ย. 2564 ว่าช่วงเปลี่ยนจากฤดูฝนเป็นฤดูหนาวทำให้สัตว์ปีกเครียดและระดับภูมิคุ้มกันต่ำลง จึงมีโอกาสเกิดโรคระบาดได้ ส่วนข้อมูลช่วงฝนจากอธิบดีกรมปศุสัตว์ (23 มิ.ย. 2560) ระบุว่าอากาศชื้น มีน้ำขังและละอองฝน ทำให้ไก่ป่วยง่ายกว่าช่วงอื่น ผู้เลี้ยงต้องสังเกตความผิดปกติมากขึ้น และกรมปศุสัตว์ระบุกลุ่มโรคที่ควรระวังไว้ดังนี้

ข่าวกรมปศุสัตว์ดังกล่าวระบุว่าโรคเหล่านี้ทำให้ไก่อ่อนแอ ไข่ลด โตช้า แคระแกรน หรือตายได้ ส่วนการวินิจฉัยว่าไก่ของเราเป็นโรคใด ไม่ควรเดาจากอาการอย่างเดียว เพราะหลายโรคมีอาการซึมและน้ำมูกคล้ายกัน ให้ปรึกษาปศุสัตว์อำเภอ

คอกแบบไหนช่วยลดความสูญเสีย

ข้อกำหนดที่ใช้ได้เป็นกรอบมาจากเอกสารเผยแพร่ "การเลี้ยงไก่พื้นเมือง" ของกองงานพระราชดำริและกิจกรรมพิเศษ กรมปศุสัตว์ ซึ่งระบุว่า

• ไก่ขุน 8 ตัวต่อตารางเมตร และพ่อแม่พันธุ์ 5-6 ตัวต่อตารางเมตร พื้นที่ลานปล่อยประมาณ 1 ตัวต่อ 5 ตารางเมตร
• รังไข่ 1 รังต่อไก่ตัวเมีย 4 ตัว ไม้คอนสูงจากพื้นราว 50 เซนติเมตร
• ช่วงกกลูกไก่ใช้อุณหภูมิ 32-35 องศาเซลเซียส และกกอย่างน้อย 21 วัน (ฤดูร้อนกก 14 วัน)
• แสงสว่างไม่เกิน 15 ชั่วโมงต่อวัน

ตัวอย่างคำนวณเพื่อให้เห็นภาพ (ใช้ตัวเลขข้างต้น ไม่ใช่ข้อมูลจากฟาร์มจริง): ถ้าเลี้ยงไก่ขุน 100 ตัว ที่ 8 ตัวต่อตารางเมตร ต้องการพื้นที่เล้าอย่างน้อย 12.5 ตารางเมตร ถ้ามีพ่อแม่พันธุ์ 30 ตัว ที่ 5-6 ตัวต่อตารางเมตร ต้องการพื้นที่ประมาณ 5-6 ตารางเมตร ถ้าเล้ามีพื้นที่เล็กกว่านี้ เมื่อฝนมาไก่จะอัดกันแน่น ความชื้นและแอมโมเนียจากมูลสูง ทำให้ระบบหายใจแย่ลงโดยไม่ต้องรอเชื้อ

ลมและความชื้น

กรมปศุสัตว์แนะนำให้โรงเรือนระบายอากาศได้ดี และกันฝนสาดได้ ข้อควรทำจริงคือ กันลมที่โกรกระดับตัวไก่ด้านที่ลมพัดเข้า ใช้ผ้าใบหรือแผ่นกันฝนเลื่อนขึ้นลงได้ เปิดด้านบนไว้ให้อากาศออก ไม่ปิดทึบทั้งคอก เพราะปิดมิดทำให้ความชื้นและกลิ่นสะสม ถ้าเป็นช่วงกกลูกไก่ให้ใช้หลอดไฟกกลูกไก่หรือเครื่องกกความร้อน และมีเครื่องวัดอุณหภูมิในคอกกกเพื่อให้ตรงกับช่วง 32-35 องศา ตามเอกสารของกรมปศุสัตว์

พื้นรอง

ข่าวกรมปศุสัตว์ปี 2560 แนะนำให้เปลี่ยนวัสดุรองพื้นที่เปียกแฉะ และทำความสะอาดภาชนะอาหารกับน้ำทุกวัน เอกสารกรมปศุสัตว์ฉบับ "การเลี้ยงไก่พื้นเมือง" ระบุเพิ่มว่าให้ล้างรางน้ำทุกวัน ล้างรางอาหารอย่างน้อยสัปดาห์ละครั้ง ในทางปฏิบัติจุดที่เปียกง่ายคือใต้รางน้ำและชายคาที่ฝนสาด ให้ตักวัสดุรองส่วนนั้นออกก่อนทั้งคอก

รางอาหารและรางน้ำ

เอกสารเดียวกันระบุว่าช่วงลูกไก่ 1-2 สัปดาห์ใช้ที่ให้น้ำขนาด 4 ลิตรต่อไก่ 100 ตัว หลังจากนั้นใช้ขนาด 8 ลิตรต่อไก่ 50 ตัว และใช้รางอาหารถาดแบน 16 นิ้วต่อลูกไก่ 50 ตัวใน 7 วันแรก จากนั้นเปลี่ยนเป็นรางแขวนต่อไก่ 25 ตัว ให้อาหารวันละ 2 ครั้ง ถ้ารางน้ำน้อยเกินไป ไก่ตัวเล็กจะแย่งไม่ทัน อ่อนแอและติดโรคก่อน

อาหารที่ปรับได้ช่วงอากาศเปลี่ยน

เอกสารกรมปศุสัตว์ระบุโปรตีนในอาหารตามช่วง ลูกไก่ 18% ไก่ขุน 14% แม่พันธุ์ 15% พร้อมเปลือกหอยป่นสำหรับแม่ไก่ ถ้าซื้ออาหารสำเร็จรูป ให้ดูว่าฉลากระบุชนิดตรงกับช่วงอายุ ถ้าผสมเอง ให้ปรึกษาปศุสัตว์อำเภอเรื่องสูตรที่เหมาะกับวัตถุดิบในท้องถิ่น

• เก็บอาหารให้แห้ง: กรมปศุสัตว์แนะนำเก็บในที่สะอาด แห้ง ไม่อับชื้น อาหารที่ขึ้นราให้ทิ้ง ไม่เอามาผสมใหม่
• เตรียมวิตามินผสมน้ำและน้ำสะอาดให้พอ ตามคำแนะนำของกรมปศุสัตว์ในข่าวปี 2560 ชนิดและขนาดให้ถามปศุสัตว์อำเภอ
• อย่าเปลี่ยนสูตรอาหารกะทันหันในช่วงอากาศแปรปรวน ค่อย ๆ เปลี่ยน
• ถ้าไก่กินอาหารน้อยลงมากทั้งฝูง ให้ตรวจอุณหภูมิ น้ำ และสภาพอาหารก่อน แล้วค่อยสงสัยโรค

วัคซีนและพยาธิ ทำตามโปรแกรม ไม่ทำเองตามคำบอกเล่า

เอกสารกรมปศุสัตว์ฉบับเดียวกันระบุโปรแกรมวัคซีนตามอายุไว้ เช่น นิวคาสเซิลที่อายุ 1-7 วัน (หยอดตาหรือจมูก) ฝีดาษที่ 7 วัน (แทงปีก) หลอดลมอักเสบที่ 14 วัน นิวคาสเซิลอีกครั้งที่ 21 วัน อหิวาต์ไก่ที่ 1 เดือน (ฉีด) และนิวคาสเซิลที่ 3 เดือน (แทงปีก) บทความนี้แสดงเฉพาะชนิดและอายุ ไม่ระบุขนาดและวิธีผสม เพราะขึ้นกับผลิตภัณฑ์ที่ใช้ ให้นัดปศุสัตว์อำเภอหรืออาสาปศุสัตว์ในพื้นที่ ข่าวกรมปศุสัตว์ปี 2560 ยังแนะนำให้ถ่ายพยาธิไก่เป็นประจำ โดยไม่ได้ระบุความถี่ จึงควรถามเจ้าหน้าที่ว่าพื้นที่ของเราควรทำรอบใด

ไก่ตายผิดปกติ ทำอย่างไร

กรมปศุสัตว์แนะนำว่าถ้าพบสัตว์ปีกป่วยหรือตายผิดปกติ ห้ามขาย แจก หรือนำมาทำอาหาร และให้แจ้งเจ้าหน้าที่ปศุสัตว์อำเภอ อาสาปศุสัตว์ หรืออาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านทันที ช่องทางติดต่อที่ปรากฏในข่าวปี 2564 คือสายด่วนกรมปศุสัตว์ 063-225-6888 ส่วนข่าวปี 2560 ระบุเบอร์ที่ต่างออกไป (0-9630-11946) ซึ่งอาจเปลี่ยนแล้ว จึงควรตรวจเบอร์ล่าสุดจากสำนักงานปศุสัตว์อำเภอก่อนใช้

ขั้นตอนเตรียมคอกก่อนอากาศเปลี่ยน (สัปดาห์ละงาน)

1. สัปดาห์ที่ 1: ตรวจหลังคารั่ว กันสาดฝน ซ่อมช่องลมโกรก ตรวจจำนวนไก่ต่อตารางเมตรเทียบกับตัวเลขข้างต้น
2. สัปดาห์ที่ 2: เปลี่ยนวัสดุรองพื้นที่เปียก ล้างและตากรางอาหารกับรางน้ำ ตรวจที่เก็บอาหาร
3. สัปดาห์ที่ 3: ตรวจสมุดวัคซีน ถ้าเลยรอบ ให้ติดต่อปศุสัตว์อำเภอ
4. สัปดาห์ที่ 4: ทำจุดแยกไก่ใหม่และไก่ป่วยแยกจากฝูง ใช้ภาชนะของตัวเอง ไม่ใช้ปนกัน
5. ทุกวัน: เดินดูตอนเช้าและเย็น หงอนซีด ขนฟู ไอ จาม น้ำมูก ถ่ายเหลว กินน้อย ให้จดและแยกตัว

เช็กลิสต์สั้น ๆ

• พื้นที่คอกเพียงพอ ไม่แออัด
• กันลมและฝนสาด แต่ยังระบายอากาศ
• พื้นรองแห้ง ไม่มีจุดแฉะ
• รางอาหารและรางน้ำสะอาด ล้างทุกวัน
• อาหารแห้ง ไม่ขึ้นรา
• วัคซีนตามโปรแกรมของปศุสัตว์
• มีคอกแยกตัวป่วยและตัวใหม่
• มีเบอร์ปศุสัตว์อำเภอติดไว้ที่เล้า

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ปิดคอกมิดชิดกันหนาวจนอับชื้น ไก่หายใจไม่สะดวก
• ไม่เปลี่ยนพื้นรองจุดที่เปียก เพราะดูว่าส่วนใหญ่ยังแห้ง
• ซื้อไก่ใหม่มาปล่อยรวมฝูงทันที
• ให้ยาหรือวิตามินเองตามคำบอกเล่า โดยไม่รู้ว่าป่วยเป็นโรคอะไร
• ขายหรือกินไก่ที่ตายผิดปกติ ทำให้เชื้ออาจแพร่ต่อ

สรุป

อากาศเปลี่ยนไม่ได้ทำให้ไก่ป่วยทันที แต่ทำให้ไก่เครียด ภูมิต้านทานลดลง และเชื้อที่มีอยู่แล้วมีโอกาสเด่นขึ้น คอกที่ไม่แออัด ระบายอากาศ พื้นรองแห้ง รางสะอาด และวัคซีนตามโปรแกรมจึงเป็นแนวป้องกันพื้นฐานที่ได้ผลที่สุด เมื่อไก่ตายผิดปกติ ให้แจ้งเจ้าหน้าที่ปศุสัตว์ทันทีแทนการรักษาเอง

อ่านต่อ: โรงเรือนไก่พื้นเมือง, อาหารไก่พื้นเมือง, โรคไก่พื้นเมือง, ปฏิทินเลี้ยงไก่พื้นเมือง และ ต้นทุนเลี้ยงไก่พื้นเมือง

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมปศุสัตว์ "การเลี้ยงไก่พื้นเมือง" (กองงานพระราชดำริและกิจกรรมพิเศษ) — พื้นที่เลี้ยง การกก อาหาร และโปรแกรมวัคซีนตามอายุ https://www.opsmoac.go.th/maehongson-dwl-files-441991791828
• 📄ฐานเศรษฐกิจ: กรมปศุสัตว์แนะป้องกันโรคไก่พื้นเมืองในฤดูฝน (23 มิ.ย. 2560) — โรคที่ควรระวังและคำแนะนำช่วงอากาศชื้น https://www.thansettakij.com/economy/167987
• 📄ฐานเศรษฐกิจ: กรมปศุสัตว์เตือนไข้หวัดนกช่วงเปลี่ยนฤดู (17 พ.ย. 2564) — สัตว์ปีกเครียดช่วงเปลี่ยนฤดู และขั้นตอนเมื่อพบสัตว์ปีกตายผิดปกติ https://www.thansettakij.com/economy/503619
• 📄กรมอุตุนิยมวิทยา ผ่านแนวหน้า (14 ต.ค. 2569) — การคาดหมายลักษณะอากาศฤดูหนาว พ.ศ. 2569 https://www.naewna.com/n/?p=113925

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ