โรคใบไหม้มะเขือเทศและมันฝรั่งเมื่ออากาศเย็นชื้น สังเกตอย่างไรและป้องกันก่อนระบาด

คำตอบเร็ว: โรคใบไหม้ของมะเขือเทศและมันฝรั่งเกิดจากเชื้อ Phytophthora infestans ระบาดเร็วเมื่อเช้าเย็นมีหมอกหรือความชื้นสูง สังเกตได้จากใบล่างก่อน ด้านบนใบมีแผลฉ่ำน้ำสีเขียวหม่นคล้ายถูกน้ำร้อนลวก แผลขยายแล้วกลางแผลแห้งเป็นสีน้ำตาล และใต้ใบตรงขอบแผลมีราสีขาว การป้องกันก่อนระบาดคือเลี่ยงแปลงที่เคยเป็นโรค ไถตากดิน 1-2 สัปดาห์ ปรับระยะปลูกไม่ให้แน่น เลี่ยงรดน้ำตอนเย็น ตรวจแปลงสม่ำเสมอ ถอนต้นที่เป็นหนักไปทำลายนอกแปลง และสลับกลุ่มสารตามฉลากเมื่อต้องพ่น ข้อมูล ณ พ.ย. 2569 ผู้เขียนไม่พบประกาศเตือนภัยโรคนี้ของเดือนพฤศจิกายน 2569 ที่ยืนยันได้ จึงใช้คำแนะนำมาตรฐานจากหน่วยงานทางการ ให้ตรวจประกาศล่าสุดกับเกษตรอำเภอ

ช่วงปลายปีที่เช้ามีหมอกและอากาศเย็น เป็นช่วงที่แปลงมะเขือเทศและมันฝรั่งหลายพื้นที่เริ่มเสี่ยงโรคใบไหม้ ปัญหาของโรคนี้คือเมื่อเห็นแผลชัดแล้ว เชื้อมักกระจายไปหลายต้นแล้ว การสังเกตให้เร็วและการจัดการแปลงก่อนระบาดจึงสำคัญกว่าการพ่นสารหลังแผลลามเต็มต้น บทความนี้เรียบเรียงจากประกาศแจ้งเตือนของหน่วยงานรัฐที่ผู้เขียนเปิดอ่านจริง ได้แก่ สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดเลย สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดกำแพงเพชร (ข้อมูลจากสำนักควบคุมพืชและวัสดุการเกษตร) และประกาศของกรมวิชาการเกษตรที่เผยแพร่ผ่านศูนย์สนเทศทางการเกษตรแห่งชาติ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ทั้งหมดเป็นคำแนะนำทั่วไปของโรค ไม่ใช่การพยากรณ์ว่าฤดูนี้จะระบาดหรือไม่

ใบไหม้มะเขือเทศและมันฝรั่งคือโรคอะไร

โรคใบไหม้ (late blight) เกิดจากเชื้อ Phytophthora infestans ตามที่ประกาศของสำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดเลย (9 ม.ค. 2568) ระบุ พืชที่ถูกกล่าวถึงในประกาศที่ผู้เขียนอ่านคือมะเขือเทศและมันฝรั่ง ประกาศของกรมวิชาการเกษตรเมื่อ 28 ก.พ. 2568 และการเตือนผ่านสื่อเมื่อ 6 มี.ค. 2568 ระบุว่าเสี่ยงเมื่อเช้าเย็นและกลางวันร้อน มีความชื้นสูงหรือหมอก เชื้อแพร่ไปยังต้นอื่นได้เร็วจนเห็นใบแห้งไหม้เป็นหย่อม ๆ ในแปลง

คำว่า "ใบไหม้" ในแปลงเกษตรมีความหมายกว้าง ใบไหม้อาจเกิดจากแดด ปุ๋ย หรือโรคอื่น บทความนี้พูดถึงเฉพาะโรคที่เกิดจากเชื้อ P. infestans ตามรายละเอียดอาการด้านล่าง ถ้าอาการไม่ตรงกับที่บรรยาย อย่าสรุปว่าเป็นโรคนี้ทันที

สังเกตอย่างไรในแปลง ไล่ตามลำดับ

1. เริ่มที่ใบล่างก่อน

ประกาศทุกฉบับที่เปิดอ่านระบุตรงกันว่าอาการมักเริ่มที่ใบล่าง ให้เดินสำรวจโดยพลิกใบส่วนล่างของต้นก่อนส่วนยอด การดูแค่ยอดอ่อนจากทางเดินมักไม่พบอาการระยะแรก

2. แผลฉ่ำน้ำสีเขียวหม่นด้านบนใบ

ด้านบนใบพบจุดแผลฉ่ำน้ำสีเขียวหม่น ลักษณะคล้ายถูกน้ำร้อนลวก ประกาศของจังหวัดเลยระบุเพิ่มว่าแผลขยายใหญ่ กลางแผลแห้งเป็นสีน้ำตาล ขอบแผลยังฉ่ำน้ำและเปลี่ยนเป็นสีดำ ในที่สุดใบแห้งเป็นสีน้ำตาล

3. พลิกดูใต้ใบ มีราสีขาวหรือหยดเล็ก ๆ ที่ขอบแผล

ใต้ใบตรงขอบแผลพบราสีขาว ประกาศของจังหวัดเลยกล่าวถึงเส้นใยราสีขาว ส่วนประกาศของจังหวัดกำแพงเพชรสำหรับมันฝรั่งบรรยายเป็นหยดละอองสปอร์ใสหรือขาวขนาดเล็กที่ขอบแผลด้านใต้ใบ ให้พลิกดูตอนเช้าที่อากาศยังชื้น เพราะลักษณะนี้เห็นชัดตอนชื้น ส่วนบ่ายที่แห้งจัดอาจเห็นไม่ชัด

4. กิ่ง ลำต้น ผล และหัว

แผลที่ลำต้นและกิ่งทำให้ส่วนยอดเหี่ยว ลำต้นแห้งตาย ในมันฝรั่ง แผลที่ลำต้นเป็นสีน้ำตาลหรือดำ เมื่อเป็นหนักลำต้นหักพับได้ ผลมะเขือเทศเน่า และหัวมันฝรั่งที่ติดเชื้อเน่าตามที่ประกาศระบุ

อากาศแบบไหนที่โรคชอบ และจะรู้ล่วงหน้าได้อย่างไร

ตามประกาศ เชื้อชอบเช้าที่เย็นและมีหมอก ตามด้วยกลางวันร้อนในบางพื้นที่ และความชื้นสูง ประกาศของสำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดเลยระบุว่าโรคระบาดรุนแรงเมื่อความชื้นสูงหรือมีหมอกมาก ข้อนี้ทำให้ช่วงเดือนที่มีหมอกเช้าสม่ำเสมอควรเดินตรวจบ่อยขึ้น ผู้เขียนไม่ได้เปิดพบตัวเลขอุณหภูมิหรือความชื้นที่เป็นเกณฑ์ตายตัวจากแหล่งทางการ จึงไม่ลงตัวเลข ให้ใช้สัญญาณจากหน้างานแทน เช่น หมอกหนาในตอนเช้า ใบเปียกนานหลังฟ้าสาง และข่าวเตือนภัยจากเกษตรอำเภอ

ผู้เขียนค้นหาประกาศเตือนภัยโรคนี้ของเดือนพฤศจิกายน 2569 แล้วไม่พบประกาศที่ยืนยันได้ว่าระบาดเป็นพิเศษในฤดูนี้ แหล่งที่เปิดอ่านลงวันที่ ม.ค. 2567 ม.ค. 2568 ก.พ. 2568 และ มี.ค. 2568 เท่านั้น ถ้าต้องการทราบสถานการณ์ล่าสุดในพื้นที่ ให้ตรวจหน้าเตือนภัยการเกษตรของสำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดบนเว็บ opsmoac.go.th หรือสอบถามเกษตรอำเภอ หรือศูนย์วิจัยพืชสวน กรมวิชาการเกษตรในพื้นที่

ป้องกันก่อนระบาด ทำอะไร เมื่อไร

ประกาศของหน่วยงานรัฐให้ข้อปฏิบัติใกล้เคียงกัน ลำดับด้านล่างเรียงตามเวลาจริงของฤดูปลูก

1. ก่อนปลูก เลือกแปลง หลีกเลี่ยงแปลงที่เคยมีการระบาดของโรคนี้มาก่อน
2. ก่อนปลูก เตรียมดิน ไถพลิกดินตากแดด 1-2 สัปดาห์ เพื่อลดเชื้อในดิน
3. ก่อนปลูก เลือกวัสดุปลูก สำหรับมันฝรั่ง ใช้ส่วนขยายพันธุ์ที่ไม่มีร่องรอยการติดเชื้อ
4. ตอนปลูก ปรับระยะปลูก อย่าให้แน่นเกินไป ประกาศของจังหวัดเลยแนะนำสำหรับมะเขือเทศที่ปักค้างว่าให้ตัดแต่งใบล่างเพื่อให้อากาศถ่ายเทดีขึ้น
5. ตอนให้น้ำ หลีกเลี่ยงการให้น้ำมากเกินไปและเลี่ยงการให้น้ำตอนเย็น
6. ระหว่างปลูก ตรวจแปลงสม่ำเสมอ ตามประกาศ ถ้าพบต้นที่เป็นโรคหนัก ให้ถอนทำลายนอกแปลง
7. เมื่อจำเป็นต้องพ่น ประกาศระบุให้พ่นทั้งด้านบนและใต้ใบ ห่างกันราว 5 วัน (ประกาศมันฝรั่งของกำแพงเพชรระบุ 5-7 วัน) และสลับกลุ่มสารเพื่อลดการดื้อยา โดยใช้ตามฉลาก
8. หลังเก็บเกี่ยว เก็บเศษซากพืชและหัวมันฝรั่งที่เหลือไปทำลายนอกแปลง เพราะเป็นที่สะสมเชื้อ

เรื่องสารเคมี ต้องทำตามฉลากเท่านั้น

ประกาศของจังหวัดเลยสำหรับมะเขือเทศระบุชื่อสามัญของสารที่แนะนำ ได้แก่ dimethomorph, cymoxanil ร่วมกับ mancozeb, metalaxyl-M ร่วมกับ mancozeb และ propineb ร่วมกับ iprovalicarb ผู้เขียนไม่ลงอัตราการใช้และไม่แนะนำยี่ห้อ เพราะอัตราขึ้นกับผลิตภัณฑ์แต่ละชนิดและฉลากที่ขึ้นทะเบียน ให้อ่านฉลากหรือสอบถามเกษตรอำเภอก่อนซื้อและใช้ทุกครั้ง สวมอุปกรณ์ป้องกันตามฉลากทุกครั้ง และเว้นระยะก่อนเก็บเกี่ยวตามที่ระบุ ผลิตภัณฑ์ที่ใช้ควรเป็นรายการที่ขึ้นทะเบียนกับพืชที่ปลูกจริง ถ้าไม่แน่ใจ ให้นำตัวอย่างใบไปให้เจ้าหน้าที่ดูก่อน

ตัวอย่างการตัดสินใจตามสถานการณ์

• เช้านี้หมอกหนา ตรวจใบล่างแล้วเจอแผลฉ่ำน้ำ 2-3 ต้นจากทั้งแปลง ควรถอนต้นที่เป็นหนักออกไปทำลายนอกแปลงทันที และเดินตรวจต้นรอบ ๆ ทุกเช้า พร้อมปรึกษาเกษตรอำเภอว่าควรพ่นป้องกันกลุ่มไหน
• ยังไม่พบอาการ แต่หมอกเช้าติดต่อกันหลายวัน ให้เลื่อนรดน้ำไปช่วงเช้าที่แดดออก และตัดแต่งใบล่างที่ชิดดินในแปลงที่ปักค้าง
• พบแผลฉ่ำน้ำแต่ใต้ใบไม่มีราขาว ให้ตรวจซ้ำตอนเช้าอีกครั้ง หรือถ่ายภาพส่งเกษตรอำเภอ อย่าสรุปว่าเป็นโรคอื่นโดยไม่มีผู้เชี่ยวชาญยืนยัน
• เก็บเกี่ยวหมดแล้วแต่ยังมีเศษซากในแปลง ให้เก็บไปทำลายนอกแปลง อย่ากองทิ้งไว้ริมแปลง

จดอะไรไว้เพื่อตัดสินใจรอบหน้า

ในฤดูที่เสี่ยง ให้จดสามอย่างในสมุดทุกเช้า คือ มีหมอกหรือไม่ ใบเปียกถึงกี่โมง และจำนวนต้นที่พบแผลในแต่ละแปลงย่อย การจดแบบนี้ทำให้รู้ว่าแปลงไหนเริ่มก่อน และตัดสินใจจัดการเฉพาะจุดได้ แทนการพ่นทั้งแปลง ซึ่งประหยัดต้นทุนสารและแรงงาน สำหรับต้นทุนปลูกมะเขือเทศที่ต้องนับรวมเมื่อเสียหาย ดูตัวอย่างโครงสร้างต้นทุนใน ปลูกมะเขือเทศราชินีในโรงเรือนกันแมลง ลงทุนเท่าไร เพื่อเทียบว่ามาตรการป้องกันคุ้มหรือไม่

นอกจากใบไหม้ มะเขือเทศยังมีโรคอื่นที่ต้องแยกแยะ เช่น โรคใบหงิกเหลืองที่มีแมลงหวี่ขาวเป็นพาหะ ซึ่งมีวิธีป้องกันต่างกัน ดู โรคใบหงิกเหลืองมะเขือเทศ ป้องกันแมลงหวี่ขาวพาหะอย่างไร และ ทำไมมะเขือเทศใบหงิกเหลืองระบาดหนักขึ้นทุกปี ถ้าวางแผนช่วงปลูกให้เลี่ยงช่วงเสี่ยง ดู มะเขือเทศปลูกกี่วันเก็บได้ ฤดูไหนปลูกแล้วไม่เสี่ยง

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ตรวจเฉพาะยอดและใบบน ทำให้พลาดอาการเริ่มต้นที่ใบล่าง
• เริ่มพ่นสารหลังแผลลามหลายต้นแล้ว แทนที่จะจัดการแปลงและตรวจแต่เนิ่น ๆ
• รดน้ำตอนเย็นหรือรดมากเกินไป ทำให้ใบเปียกค้างคืนและความชื้นในทรงพุ่มสูง
• ใช้สารกลุ่มเดียวซ้ำ ๆ แทนที่จะสลับกลุ่มตามฉลาก ซึ่งประกาศเตือนเรื่องการดื้อยา
• กองซากต้นและหัวมันฝรั่งที่เหลือไว้ริมแปลง แทนที่จะนำไปทำลายนอกแปลง
• ใช้หัวพันธุ์หรือต้นกล้าที่ไม่รู้ที่มา จนอาจนำเชื้อเข้าแปลงโดยไม่รู้ตัว

สรุป

โรคใบไหม้ไปเร็วเมื่อหมอกและความชื้นมา จึงต้องเริ่มสังเกตตั้งแต่ใบล่างและใต้ใบตอนเช้า เลือกแปลงและวัสดุปลูกที่สะอาด ปรับระยะปลูกและเวลารดน้ำ ถอนต้นที่เป็นหนักไปทำลาย และสลับกลุ่มสารตามฉลากเมื่อจำเป็น ถ้าสงสัยว่าอาการตรงกับโรคนี้ ให้ถ่ายภาพหรือนำใบสดไปให้เกษตรอำเภอตรวจ แล้วทำตามคำแนะนำล่าสุดของหน่วยงาน

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดเลย — ระวัง! โรคใบไหม้ (เชื้อรา Phytophthora infestans) ในมะเขือเทศ — https://www.opsmoac.go.th/loei-warning-preview-471891791075 ลงวันที่ 9 ม.ค. 2568
• 📄สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดกำแพงเพชร — เตือนภัยโรคใบไหม้มันฝรั่ง (ข้อมูลจากสำนักควบคุมพืชและวัสดุการเกษตร) — https://www.opsmoac.go.th/kamphaengphet-warning-preview-461891791931 ลงวันที่ 3 ม.ค. 2567
• 📄กรมวิชาการเกษตร ผ่านศูนย์สนเทศทางการเกษตรแห่งชาติ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ — ประกาศแจ้งเตือนภัยโรคใบไหม้ในมะเขือเทศ — https://thaifarmer.lib.ku.ac.th/announcement/67c17abde9ba89cd0cddb373 ลงวันที่ 28 ก.พ. 2568
• 📄เดลินิวส์ — เตือนผู้ปลูกมันฝรั่งระวังโรคใบไหม้ (ประกาศของสำนักควบคุมพืชและวัสดุการเกษตร กรมวิชาการเกษตร) — https://www.dailynews.co.th/news/4467055/ ลงวันที่ 6 มี.ค. 2568

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ