โรคไข้ดิน (เมลิออยด์) ชาวนาและคนทำสวนป้องกันอย่างไรตอนลงแปลงและเก็บเกี่ยว

คำตอบเร็ว: โรคไข้ดิน (เมลิออยโดสิส หรือเมลิออยด์) ติดจากเชื้อแบคทีเรียในดินและน้ำ เข้าทางแผล การสัมผัสดินน้ำนาน ๆ การสูดฝุ่นดิน หรือการกินดื่มของปนเปื้อน ชาวนาและคนทำสวนป้องกันได้ด้วยการสวมรองเท้าบูต ถุงมือยาง และกางเกงขายาวเมื่อลงแปลง ปิดแผลให้มิดชิดหรืองดลงน้ำจนแผลหาย อาบน้ำฟอกสบู่หลังเลิกงาน ดื่มน้ำต้มสุก และถ้ามีไข้สูงหลังสัมผัสดินน้ำให้ไปพบแพทย์พร้อมบอกว่าทำนาหรือลุยน้ำมา ไม่ซื้อยากินเอง สายด่วนกรมควบคุมโรค 1422 (ข้อมูล ณ 25 ต.ค. 2569)

ปลายตุลาคมคือช่วงที่ชาวนาภาคอีสานกำลังเกี่ยวข้าว บางบ้านยังต้องลุยแปลงที่น้ำขังจากฝนตกต่อเนื่อง สวนผักและสวนยางก็ยังชื้น ช่วงเดียวกันนี้มีข่าวเตือนโรคไข้ดินจากหน่วยงานสาธารณสุขหลายพื้นที่ บทความนี้เรียงเป็นลำดับงานจริง ตั้งแต่ก่อนลงแปลง ระหว่างทำงาน ตอนเก็บเกี่ยว จนถึงหลังเลิกงาน เพื่อให้เห็นว่าแต่ละช่วงต้องระวังอะไร และเมื่อไรต้องหยุดทำเองแล้วไปหาหมอ

ขอบอกก่อนว่าผู้เขียนไม่ใช่แพทย์ บทความนี้สรุปคำแนะนำจากกรมควบคุมโรคและสำนักงานป้องกันควบคุมโรค (สคร.) เท่านั้น ไม่วินิจฉัยโรค ไม่แนะนำยา ถ้าสงสัยว่าป่วย ให้พบแพทย์ที่โรงพยาบาลใกล้บ้าน

สถานการณ์ล่าสุดที่ตรวจพบ

ข่าว PPTV วันที่ 25 ต.ค. 2569 รายงานตามข้อมูลของสำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 9 นครราชสีมา ว่า ในเขตสุขภาพที่ 9 (นครราชสีมา ชัยภูมิ บุรีรัมย์ สุรินทร์) ช่วง 1 ม.ค. - 22 ต.ค. 2569 มีผู้ป่วยสะสม 570 ราย เสียชีวิต 45 ราย ผู้ป่วยมากที่สุดเป็นผู้สูงอายุ 65 ปีขึ้นไป รองลงมา 55-64 ปี และ 45-54 ปี และข่าวระบุว่าเกษตรกรกับผู้ทำความสะอาดบ้านหลังน้ำลดเสี่ยงสูง เพราะสัมผัสดิน น้ำ และโคลน

ข้อควรรู้: ตัวเลขนี้เป็นของ 4 จังหวัดในเขตสุขภาพที่ 9 ตามที่ข่าวอ้างข้อมูลจาก สคร.9 ไม่ใช่ตัวเลขทั้งประเทศ และผู้เขียนอ้างผ่านข่าว เพราะหาหน้าข้อมูลของกรมควบคุมโรคที่ตรงช่วงเวลาเดียวกันไม่พบ หากต้องการตัวเลขล่าสุดให้ตรวจที่ สคร. ในเขตของคุณหรือกรมควบคุมโรคโดยตรง

เชื้อเข้าร่างกายได้ทางไหนบ้าง

สคร.7 ขอนแก่น (ข่าว 7 พ.ค. 2568) ระบุว่าเชื้อพบในดินและน้ำ และเข้าสู่ร่างกายผ่านบาดแผล การหายใจเอาฝุ่นดินเข้าไป หรือการดื่มน้ำที่ปนเปื้อน ระยะฟักตัวประมาณ 1-21 วัน เฉลี่ยราว 9 วัน และเชื้ออาจอยู่ในร่างกายได้นานหลายเดือนหรือหลายปี สำหรับผู้ที่เสี่ยงสูง ได้แก่ ผู้ป่วยเบาหวาน โรคไตเรื้อรัง (รวมผู้ฟอกไต) โรคตับเรื้อรัง ผู้ที่ภูมิคุ้มกันบกพร่อง ผู้สูงอายุที่มีโรคประจำตัว และผู้มีแผลเปิดที่ผิวหนัง ส่วน สคร.7 อีกฉบับ (16 ก.ย. 2567) ระบุกลุ่มที่ต้องระวังคือคนที่สัมผัสดินน้ำโดยตรง เช่น ชาวนา ชาวสวนผัก และผู้เลี้ยงสัตว์ โดยเฉพาะคนที่ไม่สวมถุงมือหรือรองเท้าบูต และระบุว่าผู้ป่วยเบาหวาน โรคพิษสุราเรื้อรัง และโรคไตเรื้อรังมีความเสี่ยงเสียชีวิตสูงที่สุด

ประเด็นที่คนทำเกษตรมองข้ามบ่อยคือ ความเสี่ยงไม่ได้อยู่แค่ตอนลุยโคลนตอนฝนหนัก แค่แผลเล็ก ๆ ที่เท้าจากตอซังหรือหนามก็เป็นประตูเข้าได้ ถ้าสัมผัสดินน้ำโดยไม่ได้ป้องกัน

ลำดับงานป้องกันตั้งแต่ก่อนลงแปลงถึงหลังเลิกงาน

ขั้นที่ 1 ก่อนลงแปลง ตรวจตัวเองและเตรียมของ

1. ดูผิวหนังก่อน: ถ้ามีแผลที่มือหรือเท้า ให้ปิดให้มิดด้วยพลาสเตอร์กันน้ำ ตามคำแนะนำที่ สคร.9 อ้างในข่าว และถ้าแผลเปิดหรือยังไม่หายสนิท ให้งดลงน้ำลงโคลนจนกว่าแผลจะหาย
2. เตรียมรองเท้าบูตสองคู่ถ้าทำได้: คู่ที่เปียกโคลนจะได้พักแห้งสลับ (ข้อนี้เป็นข้อสังเกตภาคสนามของผู้เขียน ไม่ใช่ข้อกำหนดของหน่วยงาน) ถุงมือยางและกางเกงขายาวหรือชุดลุยน้ำตามที่หน่วยงานแนะนำ
3. เตรียมน้ำดื่มต้มสุกไปเอง: อย่าดื่มน้ำจากคลองหรือบ่อข้างแปลงตอนกระหาย
4. คนมีโรคเบาหวาน ไตเรื้อรัง ตับเรื้อรัง หรือภูมิคุ้มกันต่ำ: ควรให้งานที่ต้องลุยน้ำโคลนเป็นหน้าที่ของคนอื่นในบ้านถ้าทำได้ และคุมโรคประจำตัวตามที่แพทย์สั่ง (ตามคำแนะนำให้ผู้มีโรคประจำตัวดูแลสุขภาพ ควบคุมระดับน้ำตาลให้อยู่ในเกณฑ์)

ขั้นที่ 2 ระหว่างทำงานในแปลง

• สวมรองเท้าบูตตลอดเวลาที่ย่ำดินน้ำ ไม่ถอดมาพักเท้าเปล่าบนคันนา
• ถ้าบูตมีน้ำเข้า หรือเท้าเปื้อนโคลนถึงผิว ให้ล้างด้วยน้ำสะอาดและสบู่เมื่อสะดวก อย่าปล่อยข้ามวัน
• มีดบาด เหยียบหนาม เหยียบตอ ให้หยุดล้างแผลและปิดแผลทันที ไม่ใช้ดินหรือสมุนไพรพอกแผล (ข้อห้ามนี้ระบุทั้งในข่าว สคร.9 และหน้าโรคของกรมควบคุมโรค)
• หลีกเลี่ยงการทำงานตากฝน ถ้าฝนมาให้พักใต้ที่กำบัง

ขั้นที่ 3 ตอนเก็บเกี่ยว

ตอนเกี่ยวข้าวมีสองจุดที่ต้องคิดต่างจากตอนดำนา จุดแรก คือคนตามรถเกี่ยวหรือคนรับข้าวมักเดินในแปลงที่ยังเฉอะแฉะ ใช้บูตแบบเดียวกับตอนทำเทือก ไม่ควรใส่แตะ จุดที่สอง คือฝุ่นดินตอนรถเกี่ยววิ่งในแปลงแห้ง กรมควบคุมโรคและ สคร.7 ระบุว่าการหายใจเอาฝุ่นดินเข้าไปเป็นทางหนึ่งของการติดเชื้อ ผู้เขียนไม่พบเอกสารทางการที่กำหนดชนิดหน้ากากสำหรับงานนี้ จึงไม่ระบุยี่ห้อหรือรุ่น ให้สอบถาม สสอ. หรือ รพ.สต. ว่าควรใช้อะไรในพื้นที่ของคุณ ส่วนแรงงานรับจ้างที่มาเกี่ยวหรือขนข้าว ควรแจ้งเรื่องรองเท้าและการล้างตัวให้เหมือนคนในบ้าน

ขั้นที่ 4 หลังเลิกงาน

1. อาบน้ำฟอกสบู่และล้างโคลนตามง่ามนิ้วเท้าและซอกเล็บ ตามคำแนะนำของกรมควบคุมโรค ให้ทำทันทีหลังสัมผัสดินน้ำ
2. ล้างบูตและถุงมือจากโคลน ตากให้แห้งก่อนใช้ซ้ำ
3. ดูผิวหนังตัวเองหรือให้คนในบ้านช่วยดู ถ้ามีแผลใหม่ให้ทำความสะอาดและปิดแผล
4. กินอาหารปรุงสุก ดื่มน้ำต้มสุก ไม่กินยาต้ม ยาหม้อ หรือยาลูกกลอนที่ไม่ทราบที่มา (ตามหน้าโรคของกรมควบคุมโรค)

งานอื่นที่ไม่ใช่ทำนา แต่เสี่ยงคล้ายกัน

กรมควบคุมโรคระบุกลุ่มที่ต้องสัมผัสดินน้ำไว้กว้างกว่าชาวนา คือทำเกษตร จับปลา ลุยน้ำหรือลุยโคลน สคร.7 ระบุถึงชาวสวนที่ปลูกผักและผู้เลี้ยงสัตว์ด้วย

• แปลงผัก: ยกร่องและรดน้ำทุกวัน เท้าชื้นตลอด ถ้าใส่รองเท้าผ้าใบจะเปียกโคลนแล้วอับ ควรใช้บูต
• เลี้ยงสัตว์และล้างคอก: ล้างคอกที่ดินเปียกโคลนต้องใส่บูตและถุงมือ และล้างตัวหลังเลิก
• จับปลาในนา บ่อ คลอง: ผู้ที่ลงจับปลาขึ้นมาแล้วมีแผลที่เท้า ให้ล้างและปิดแผลก่อนลงอีกรอบ
• ทำความสะอาดบ้านหลังน้ำลด: ใช้หลักเดียวกัน อ่านรายละเอียดฝั่งฟาร์มได้ที่ ทำความสะอาดฟาร์มและโรงเรือนหลังน้ำลด ระวังไข้ดินและเชื้อจากโคลนอย่างไร ฝั่งบ้านเรือนที่ กำจัดโคลนและขยะหลังน้ำท่วม ทำอย่างไรไม่ให้เกิดโรค และโรคอื่นที่มากับน้ำท่วมที่ โรคที่มากับน้ำท่วม น้ำกัดเท้า ฉี่หนู ท้องร่วง ป้องกันและสังเกตอาการอย่างไร

อาการที่ต้องไม่ปล่อยไว้ และเมื่อไรควรไปหาหมอ

หน้าโรคของกรมควบคุมโรคอธิบายว่าอาการมีตั้งแต่ไม่มีอาการ ไปจนถึงติดเชื้อในกระแสเลือด ผู้ป่วยมักมีไข้ บางรายคล้ายปอดบวม บางรายคล้ายวัณโรค และอาการเริ่มแรกอาจคล้ายไทฟัส มาลาเรีย ไทฟอยด์ หรือไข้เลือดออก จึงต้องอาศัยการตรวจทางห้องปฏิบัติการ ซึ่งแปลว่า คนทำเกษตรไม่ควรวินิจฉัยตัวเองจากอาการ

ข่าว สคร.9 (25 ต.ค. 2569) แนะนำว่า ถ้ามีไข้สูงต่อเนื่องตั้งแต่ 2 วันขึ้นไปหลังสัมผัสเสี่ยง ให้พบแพทย์และแจ้งประวัติสัมผัสดินน้ำ ถ้ามีไอ หายใจหอบเหนื่อย หรือมีฝีหนองตามผิวหนัง ให้รีบพบแพทย์ และไม่ซื้อยามากินเอง ผู้เขียนพบว่าเอกสารของหน่วยงานต่าง ๆ ระบุจำนวนวันที่มีไข้ก่อนไปพบแพทย์ไม่เท่ากัน ดังนั้นถ้าคุณอยู่ในกลุ่มเสี่ยง (เบาหวาน ไต ตับ สูงอายุ) หรือไข้ร่วมกับหอบเหนื่อยหรือฝี อย่ารอครบสองวัน ให้ไปเร็วที่สุด

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยในหมู่คนทำเกษตร

• ถอดบูตตอนพักกลางแปลงแล้วเดินเท้าเปล่า เพราะอึดอัด
• ปล่อยแผลเล็กโดยไม่ปิด เพราะคิดว่าเดี๋ยวก็หาย
• พอกแผลด้วยดิน ใบไม้ หรือสมุนไพร ซึ่งหน่วยงานระบุว่าไม่ควรทำ
• ซื้อยาแก้ไข้แก้ปวดกินเองหลายวันแล้วค่อยไปหาหมอ เพราะคิดว่าเป็นไข้ธรรมดา
• ไม่บอกหมอว่าทำนาหรือลุยน้ำมา ทำให้หมอไม่ได้นึกถึงโรคนี้
• ดื่มน้ำจากบ่อหรือคลองข้างแปลงโดยไม่ต้ม
• ให้คนสูงอายุหรือคนเป็นเบาหวานในบ้านลงไปทำงานโคลนเพราะไม่มีคนทำ

สรุป

ไข้ดินป้องกันได้ด้วยนิสัยง่าย ๆ ที่ทำทุกวัน ได้แก่ บูตกับถุงมือยางตอนลงแปลง ปิดแผลหรืองดลุยโคลนถ้ามีแผล อาบน้ำฟอกสบู่หลังเลิกงาน และดื่มน้ำต้มสุก ถ้ามีไข้สูงหลังลุยดินน้ำให้ไปพบแพทย์และบอกอาชีพ ไม่ซื้อยากินเอง โดยเฉพาะคนที่เป็นเบาหวานหรือโรคไต สถานการณ์ตัวเลขเปลี่ยนตามสัปดาห์ ให้ติดตามจากกรมควบคุมโรคหรือ สคร. ในเขตของคุณ

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• 📄กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข — หน้าโรคเมลิออยโดสิส (Melioidosis) สาเหตุ อาการ กลุ่มเสี่ยง วิธีป้องกัน และสายด่วน 1422 https://ddc.moph.go.th/disease_detail.php?d=99
• 📄สำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 7 ขอนแก่น — ข่าวเตือนโรคเมลิออยด์ช่วงฤดูฝน (7 พ.ค. 2568) ช่องทางรับเชื้อ ระยะฟักตัว กลุ่มเสี่ยง https://ddc.moph.go.th/odpc7/news.php?news=52495&deptcode=odpc7&news_views=1
• 📄สำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 7 ขอนแก่น — คำแนะนำสำหรับผู้สัมผัสดินโคลน เกษตรกร ผู้เลี้ยงสัตว์ (16 ก.ย. 2567) https://ddc.moph.go.th/odpc7/news.php?news=46209&deptcode=odpc7&news_views=45
• 📄PPTV HD 36 (25 ต.ค. 2569) — รายงานข่าวตัวเลขผู้ป่วย 570 ราย เสียชีวิต 45 ราย เขตสุขภาพที่ 9 (1 ม.ค. - 22 ต.ค. 2569) อ้างข้อมูลสำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 9 และคำแนะนำป้องกัน https://pptvhd36.com/news/%E0%B8%AA%E0%B8%B8%E0%B8%82%E0%B8%A0%E0%B8%B2%E0%B8%9E/285810

ข้อมูลราคา ปริมาณการใช้สารเคมี และคำแนะนำทางการเกษตรอาจเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลและนโยบาย โปรดตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ